Tamǵaly

Erte temir dáýiriniń petroglıfteri de óz erekshelikterimen nazar aýdartady. Bederlenýine qaraı mamandar olar­dy peliler, saqtar, úısinder, ǵun­dar qaısysy erekshe ekendikterin tanytýdy maqsat tutqandyǵyn aıtady. Jaýlap alýshy taıpalar ózderiniń bıligin, qarymyn kórsetý jolyndaǵy Jetisý óńiriniń baıyrǵy turǵyndaryn ba­ǵyndyrýǵa talpynysy edi. Sol beı­maza, tynyshsyz, úreı bılegen kezeń­der­diń tynysyn Tamǵalynyń tar­ǵyl tastary betterine salǵan órnekti sýret­teri kýálandyryp sendiredi. Saq sý­ret­shileriniń ádemi keskinderi tutas kar­tınalary qola dáýiri kezeńderindegi petroglıfter qatarynan oryn teýip, keı jerlerde ústine salynyp, kóne týyndyny aıryqshalandyryp turǵandaı kórinedi. Jabaıy janýardy aýlaý, buǵylar men taý eshkilerdi ańdardyń qýǵyndaýyn kórsetetin jartas betindegi sýretter sol dáýirdiń enshisine jatatyn. Kezinde negizgi taqyryptyń ustynyndaı bol­ǵan pirlerdiń mıftik obrazyndaǵy kes­kinder keıin shoshaq bórikti attyly men jaıaý jaýyngerdiń, mal baqqan beın­elerimen almastyryldy. Olardyń keıbiri qurlyqtyń beldeýlerinde kezde­setin, Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy ba­ıyr­ǵy kóshpendilerdiń tarıhı jolyn aıqyndap bere alady. Alǵashqy túrik memleketiniń qalyptasý dáýirinde ja­zý­dyń shyǵýy men álemdik dinderdiń taralý kezeńinde jartastarda bederleý máneriniń, beıneleý maǵynasynyń eleýli ózgeriske tán bolǵanyn bilemiz. Tamǵalynyń aýmaǵyn mekendegen jańa tur­ǵyndarǵa qola ǵasyrynyń tańbalary men saq dáýiriniń kezinde qashalǵan petro­glıfter tanytqan obrazdar kóńil­ge qonbaǵandaı áserde qaldyrady. Shat­qaldaǵy galereıanyń negizgi mindeti umyt bola bastaǵanymen kıeliligi saq­taldy.

Baıyrǵy bederlerdi jańǵyrtý «kúnbastylar» qashalǵan jartastardy qamtıdy, bul jerlerde pirlerdiń jańa beıneleri paıda bola bastady. Ortaǵasyrlyq kezeńniń sheberleri óz­derine deıin tasqa oımyshtalǵan kóri­nisterdi joıýǵa tyrysqan joq, qaıta óńdep, túsinik-tanymdaryna keletin be­der­lermen tolyqtyrýǵa tyrysty. Túrki ǵylymy derektermen salystyrmaly negizde anyqtalǵan ár dáýirdiń qarý-jaraqtary men kıim-keshek úlgi­leriniń sıpatyn paıdalana otyryp, petroglıfterdiń ýaqyty jónindegi málimetter órbıdi. Jaryq quraldary retinde qola dáýiri taıpalarynda biz­diń zamanymyzǵa deıingi HÚI-HÚ ǵasyr­larda paıda bol­ǵan at arbalar bizdiń za­manymyzǵa deıingi I myńjyldyqtyń basynda, ıaǵnı atqa salt minýdi ıgergen kezde ómir súrgen túrki taıpalarynyń kúreskerlik keıpin ańǵartsa kerek. Saq dáýiriniń petroglıfteri jan-ja­nýarlardy keskindeýimen ózindik mánerin sezindire túsedi. Bul topqa kiretin bederler jıyntyǵy «ań stıli» ataýyna jatqyzylyp júr. Qa­zaq dalasynda sırek kezdesetin petro­glıf­terdiń aıryqsha úlgisin Altaı men Mońǵolııanyń aýmaǵynda kezdesetin sýretter toby qu­raıdy. Budan bizdiń zamanymyzǵa deıingi I myńjyldyqtyń basynda ómir súrgen halyqtardyń ózara baılanysymen qansha aralasyp jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Erekshe tarıhı qundylyqty ár halyqtyń jartasqa jazyp qaldyrǵan syzba bederleri men belgileri, tańbalary aıqyndaıdy. Al ol degenińiz, Tamǵaly shatqaly – olar úshin shattyǵy men mu­ńyn, qaı­ǵy­sy men qýanyshyn, dástúri men dilin, jaqsylyǵy men qınalysyna kýá bol­ǵan tirshilik mekeni, keler urpaqqa aı­ǵaqtar qasıetti jeri. Tamǵalyǵa al­ǵash­­qy petroglıfterdiń tańbalanýy qo­la dáýiriniń sheberleri enshisine jat­qyzylady. Ol kezeńdegi múmkindiktiń moldyǵyn bederlerdiń moldyǵy kóle­minen ańǵarýǵa bolady. Sýretterdiń orta­sha ólshemderi 25-30 santımetr, al endi keıbireýleri 60-70 santımetrden 1 metrge deıin jetedi. Ǵıbadathananyń I-V toptarynyń aýmaǵyna jatatyn jar­tastardaǵy petroglıfterdiń bir-birine ádisi men úlgisiniń tym uqsastyǵy ózara úndes bir sheberdiń qolynan shyqqandaı áser beredi. Sonymen qatar jabaıy buqalar, jylqylar men qulandar, qabandar men qasqyrlar ispetti janýarlar beınelerimen birge, sol dáýirdiń negizgi keıipkerlerimen qatar sýretshilerdiń oı-qııalynan týǵan beıneler de tas betinen órnek taba be­redi. Aıtalyq, janýarlar terisin ja­mylǵan ilmek qoldy qubyjyqtar, shoqpar men aıbalta ustaǵan batyr jaýyngerler men bastarynyń aınalasynda sáýle shashqan beıneler... Qola dáýiri taıpalarynyń tabıǵat qubylystaryna tabynǵan panteon ǵıbadathanasynyń ortalyq, kanonnyń eń bıik ári tik jartasynda keskindelgen. Ol bir tártipte árqaısysy ózinshe beınelengen 7 qudaı personajynan, astyńǵy bóliginde bılep júrgen 10 jaýyngerdiń keskinderinen turady. Bálkim, baıyrǵy kezeńniń túsiniginde adamdar álem qurylymyn sondaı túsinikpen uǵynsa kerek, pirler men babalar saltyn óz tanymyndaı órnektep tasqa qashaǵany kórinip tur-aý dep oılaısyz. Kóne petroglıfter belgili bir baǵytqa yńǵaılanǵan jartas betine aıshyqtalǵan. «Tamǵaly» mem­lekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq mýzeıiniń dırektory Madııar Ámirtaıuly Orynǵalıev Tas kitabynyń ár betin jatqa aıtardaı túsindiredi. Kanonnyń kez kelgen jartasynyń aldynda arnaıy oryndar bar. Sol jerden qola dáýiriniń barlyq syzbasyn bir mezette anyqtap qaraı alar edińiz. Sýretter jalǵyz beıneden bastalyp, úlken de kúrdeli pomentolyq kórinisterge ulasyp oty­rady. Bir ǵajaby, jartas betindegi tań­balar anyq ajyratylady. Tamǵaly galereıasy ózine bútin kórkemdik baıandaýlardy syıdyrǵan petroglıfterden turady. Onyń árqaısysyna negiz bolǵan baıyrǵy taıpalardyń kóne mıfologııasy osy tańbalarda syr shertkendeı dersiz...

Bul taýda Suńqarsaıdyń bıiginen bári kórinetin sekildi. Aınalaǵa tym bıikten qaraǵandaı mártebemiz ósip qaıttyq. Aspan alasaryp ketkendeı kórindi. Tym bıikten bir búrkit, osy Tamǵalynyń ár tasyn jana­rynan tys qaldyrmaı qadaǵalap, aınala ushyp júrgendeı bolady da turady.

Almaty oblysy,

Jambyl aýdany,

Qarabastaý aýyly