Qazaqtyń tuńǵysh romanıst qyzy

­Shyǵarmashylyq  joly Tal­dyqor­ǵan, Almaty qalala­ry­men tikeleı sabaqtas. Taldyqorǵan oblystyq komsomol komıtetiniń mektep jastary arasyndaǵy ju­mys jónindegi hatshylyǵynan 1949 jyly jýrnalıstik jumysqa aýy­sady. «Stalınshil» gazetinde bó­lim meńgerýshisi bolyp, kelesi jy­ly respýblıkalyq partııa mektebiniń aýdarmashy­lar bólimine oqýǵa túsip, qy­zyl dıplommen bitirip oralady. Tal­dyqorǵan oblystyq «Sta­­lın­shil»­ gazetiniń jaýapty hatshysy, «Semı­rechenskaıa pravda» gazetiniń áde­bı qyz­metkeri, Almaty oblys­tyq «Kom­mýnızm tańy» gazetiniń til­shisi, «Kazahstanskaıa pravda»  ga­ze­tiniń aýdarmashysy. Bul – onyń ­jýr­nalıstik shyńdalý jyldary.    

1971 jyly ortalyq partııa ko­mıtetiniń usynysy boıynsha Baı­lanys mınıstrliginiń baspasóz taratý bóliminiń bastyǵy bolyp taǵaıyndalady. Osy kezeńde Sara Rahmanqyzy qazaq ti­lindegi gazet, jýrnaldardyń, ja­ryq kóretin kitaptardyń keń ta­ralýyna ólsheýsiz úles qosty. Ultyn súıgen júrek qalaýynyń arqasynda 1970-1982  jyldary 15 mıllıon Qazaqstan halqyna shaqqanda 19 mıllıon dana gazet-jýrnal taratýǵa qol jetkizildi. Orys áriptesterine «Qa­zaq ki­tap­tary ótpeıdi» degen sóz­di qoı­dyrǵan da ózi edi. Oryssha ja­­zyp, sóılegende, aldyna jan sal­­maıtyn Sara Myńjasarova «orys baspasózine qaýip joq, sender qazaq baspasózin sol dárejege jet­kizýge mindettisińder, sender osy orynda otyrǵanda, qa­zaq bas­pa­sóziniń jolyna kese-kól­deneń jatqandaryńda, qazaq ba­sylym­darynyń taralymy ós­peıdi, qane, dereý iske kiri­sińder» dep qatty aı­týdan ses­kenbedi. 

Mundaı oılaryn «Kazahstan­skaıa pravda» gazetinde eńbek etken ke­zeńde de ashyq bildiretin. Birde redak­sııada qazaqsha shyǵatyn kitap­tardyń taralymy sóz bolyp, partııa uıymynyń hatshysy Beloýsov  degen «qazaqsha kitaptar ótpeı­di, úkimetke zııan shektirýde» degende, sóz alyp: «sender osy ga­zettiń ulttyq respýblıkada shy­ǵyp jatqanyn umyttyńdar ma?..» dep, nebir anyq-qanyq dálelderdi keltirgende, bári keshirim surap, amalsyzdan bul máseleni kún tár­tibinen alyp tastaǵany bar. 1992 jyly Soljenısynnyń  Qa­zaqstannyń soltústik aımaqta­ryn Reseıdiki  dep jazǵanyna  orys pereselenderiniń alǵash qaı jyly kelgenin, oǵan deıin kim­­­niń ıeliginde bolǵanyn  taldap, saýattylyqpen Jazýshylar oda­ǵynda ótken jıynda qalaı toıtarys bergeni de esimizde.

Komsomol jumystaryn qam­tyǵan alǵashqy maqalalary 1945 jyl­dan «Semırechenskaıa pravda» gazetinde jarııalana bastady. «Jeńis maıy» degen tuńǵysh óle­ńi sol jyly búrkenshik atpen «Stalınshil» gazetinde shyq­ty. Mine, osy kezden bastap ja­zý­dan qol úzgen joq. 1946 jy­­ly Máskeýden «Vojatyı» degen kitapty komsomoldyń or­ta­­lyq komıteti  pıoner ju­my­syndaǵylarǵa kómekshi qural retinde jaryqqa shyǵarady. Orys tili onsha óris almaǵan kez. Qaı aýdan, qaı mektepke jumys babymen barsa da aldynan «myna kitapta ja­zylǵandardy onsha túsine al­maımyz» degen sózder shyǵa ber­gesin, ózi qazaqshaǵa aýdaryp, 1948 jyly Qazaqstan ortalyq kom­somol komıtetine jiberedi. «Onyń jaryq kórgen, kórmegenin bilmeımin, ol kezde avtorlyq pravo degendi, onyń tvorchestvolyq eńbek ekenin bilmeıtin edim. Tek jumys babyna kerek bolǵasyn qazaqshaǵa aýdarǵanmyn. Qalyń kitap bolatyn, shamamen 20-25 bas­pa tabaq kóleminde-aý dep topshylaımyn»  deıtin bertinde.

S.Myńjasarovanyń pro­za­lyq shyǵarmalary: sýretteme­leri, ocherkteri, áńgimeleri, prob­lemalyq maqalalary 1953 jyldan bas­tap  Taldyqorǵan oblystyq «Sta­lınshil», «Semırechenskaıa prav­da» gazetterinde jarııalana bastady. 1959 jyly Vetnam kór­kem ádebıetiniń alǵashqy pro­­zalyq shyǵarmasy, Ngýmen Van­nyń «Býıvol» povesi Sara Rahmanqyzynyń aýdarýymen sol kezdegi jalǵyz kitap shy­ǵa­ratyn «Qazmembaspasynan» jaryq kó­redi.1959-1970 jyldar arasynda aýdarmaǵa erekshe den qoıyp, Ab­ha­zııa ke­ńes ádebıetiniń klassıgi Ivan Pa­pas­kırıdiń «Jenskaıa chest» romanyn, «Altyn Praga erte­gilerin», «Soldat hattary» sý­ret­temeler jınaǵyn, balalarǵa ar­­nalǵan shaǵyn kitapshalardy qa­zaq­shalaıdy. Bularǵa qosa «Qa­harman qyzdar», «Lenın bizben birge» derekti áńgimeler jı­naǵyn, «Tájik áńgimeleri» sııaqty kitap­tardy ózge aýdarmashylarmen bó­li­sip aýdarady.

Sonymen qatar «Qyr qyz­dary» romanyna kirisedi. «Alǵash­qy eki bólimin mashınkaǵa bastyryp, bir mektepte oqyǵan joldas bol­ǵasyn, jazýymnyń baǵytyn baıqataıyn dep Ábdijámil Nur­peıisovke aparyp berip edim, ol eki aıdan keıin oqýǵa qolym tı­­medi dep qaıtaryp berdi. – dep jazdy keıinnen  «Meıirim» at­­ty povesinde. – «Iаpyr-aı, bul qo­lyńnan ne keledi» dep men­sin­be­geni-aý degen oımen salym sýǵa ke­tip, Kalının kóshesiniń boıymen eńsem túsip, avtobýstyń aıaldamasyna kele jatqanymda, konservatorııa jaqtan shyqqan Ahań (Ahmet Jubanov)  kezdese ketti.

– Sara, qaraǵym, jaıshylyq pa, neǵyp kóńilsiz kelesiń? – deı­­­di Ahań. Ahańa qaıdan ke­le jat­qanymdy, «qolymnan kelmeı­tin nársege nemenesine áýre bolam. Ja­zýdy tastap, aýdarmamen shu­ǵyl­­dansam da jeter» degendi aıt­tym.

– Qaraǵym, men jazýshy bol­ma­sam da kórkem ádebıetti tú­siný­shi edim, maǵan bershi, oqyp kó­reıin, – dep Ahań qoljazbamdy alyp ketti.

Almatyǵa kóship kelgesin, ob­lystyq «Kommýnızm tańy»­ ga­ze­tinde qyzmet istep, «Kazah­stan­­­skaıa pravda» gazetine aýysyp ket­ken kezim edi. Erteńine sáskege taman Ahań  redaksııaǵa telefon shaldy:

– Sara, qaraǵym, men ómirimde túngi saǵat tórtke deıin eshkimniń shy­ǵarmasyn oqyǵan emespin, al seniń qoljazbańdy oqyp shyqtym. Qolyńnan jazý kelmeıdi dese, esh adamǵa senbe, jaza ber».

Sol 1960 jyldyń kúzinde Ah­met Jubanovtyń Muqysh  (joldasy) ekeýin úıine shaqyryp: «О́ner­di eshkimge jaltaqtamaı, óz boıyńa bitken tabıǵı qasıetpen damyta ber­gen abyroı. Sara, sen qazir naǵyz tvorchestvoń tasqyndaıtyn jas­tasyń, otyz ben qyryqtyń ara­­syn bekerge ótkizip almaǵan du­rys» dep qanattandyrǵany «Qyr qyz­darynyń» jalǵasýyna demeý boldy.

Átteń, kóp uzamaı Muqyshtyń dúnıe salýy «erlikti de, órlikti de sypyryp ketkendeı», birazǵa deıin jazýyna oraltpady.

«Qyr qyzdary» romany 1970 jy­ly  «Jazýshy» baspasy­nan ja­ryq kórdi. О́z sózimen aıtqanda «qys­qartylyp, jyrym-jyrym bolyp» jarııalansa  da bul Qazaq­standa, Ortalyq Azııa áıelderi qalamy­nan týǵan tuńǵysh roman edi. Jyl qorytyndysynda baıandama jasaǵan Balamer Saharıev 1970 jyly jaryq kórgen on úsh roman­nyń tórteýine: Sábıt Mu­qanovtyń «Aqqan juldyzy», Áb­dijámil Nur­peıisovtiń «Qan­ men teri», Seıit­jan Omarov­­tyń «Qyzyl úıi», Sa­ra Myń­jasarovanyń «Qyr qyz­­daryna» toqtalyp, taldaý jasady. 

1981 jyly «Jazýshy» baspasynan «Áıel baqyty» romany jaryq kórdi. Oǵan «Qyr qyzdary» romanynyń qysqartylǵan taraý­lary qosylyp, bastapqy jazyl­ǵan tolyq nusqasy alǵash ret endi. Orys tiline aýdarylyp «Jenskoe schaste» degen atpen 1984 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqty.

«Juldyz» jýrnalynda 1983­ jyly jarııalanǵan «Tózim sheń­­­beri» de joly bolmaǵan ro­­man. Taǵy da teń jartysy qys­­­qartylyp, sóz, sóılem, oı, pikir­­leri tonalyp, 1987 jyly «Ja­zýshy» baspasynan shyq­qan.­ Taǵylǵan saıası syndardy­ jeńil­detip, qysqartylǵan taraýlaryn qosyp, qaıta tap­syrǵannan keıin «Tózim sheńberi» tolyq kúıinde 1996 jyly jaryq kórdi. «Men eshkimge jalynyp, jal­baqtamaımyn. Jastaıymnan boıǵa sińgen týrashyldyqtyń kesiri az bolmady-aý, shamasy» deı­tin ózi.

Keremet bilimdi edi Sara apa­myz. Eki tilde birdeı jazdy. Tý­ǵan ultynyń múddesin bárinen bıik qoıdy. Sheshendigi óz aldyna, qan­daı da máseleniń búge-shigesin túsindirgende, qaıran qalatynbyz. Aqyn­dyǵy qandaı edi, biraq óleń­derin jarııalaýǵa yqylas tanytpady. Aýdarma  sa­la­synda bir­shama eńbektendi. Jas­­taıynan án­shiligimen, qaı­­rat­kerligimen, uıym­dastyrýshy­lyq qabiletimen kózge túskeni­men, ataq, mansap qýmady, shy­ǵar­ma­­shylyqty qalady. О́z dáýi­ri­niń tamyrshysy bolyp, zaman­­das­tarynyń jan dúnıesine tereń úńi­le bildi. Maqala, ocherk, fele­ton, sýrettemelerimen, eń ba­s­­tysy – súbeli romandarymen oqyr­­man­dary­nyń iltıpatyna bó­lendi.

Onyń dúnıeleri búgin de sura­nysta. Belgili synshylar Zeı­nolla Serikqalıev, Rymǵalı Nur­­ǵalıev jáne basqalar  kezin­de Sara Myńjasarovanyń  shyǵar­ma­laryn joǵary baǵalaǵan. Ǵabıt Músirepov, Márııam Hakimjanova, Farıza Ońǵarsynova, Qalıhan Ysqaqov, Seıfolla Ospanov, Beıbit Qoıshybaev, Mereke Qul­ke­nov, taǵy basqalarmen jaqyn ara­lasty.

2001 jyldyń  maýsymynda Sara apamyzdyń úıinde bas­ qos­qa­nymyz esime túsip otyr. Aýrýhanada jatqanyna qaramas­tan, arnaıy kelgen Ábdijámil aǵa­myzdyń  shyn kóńilinen aq­tarylǵan áńgimesin súısine tyń­dadyq bárimiz. Mektepte qa­tar oqyǵan ekeýiniń áńgimesi ja­­ra­symdy edi. Ábdijámil Nur­peıisov óte kóńildi, tebirene sóı­lep, mek­teptegi kezin esine alyp otyr­dy. Sara qurdasynyń qandaı kıim kıetinine sheıin esine túsirip, óte kóp adamdy atady. Ábdijámıl aǵa osy ýaqytqa sheıin bir kómek kórsetpegenin, Sara apamnyń da eshqashan eshqandaı ótinish aıt­paǵanyn, talaı adamǵa páter alýǵa yq­pal etkenin, t.b. áńgime tıegin aqtardy. О́ziniń jastyq shaǵyn armansyz eske túsirgendeı boldy ǵoı deımin…

Men Sara apamnyń eshkimge barmaıtynyn, pensııasynyń múl­dem az ekenin aıttym. Ábdijámil aǵa ­«qaǵazdaryn jınap, maǵan ákel» dedi. Apamyz biraq elp ete qoı­­mady.

Ne istep, ne qoısa da aına­la­­­­sy­nan qoldaý kútpedi, bı­lik ba­­syndaǵylarǵa quraq ush­pady. О́ıtkeni esin bilgennen tóńire­gindegilerge ózi qamqor, ózi bı bop daǵd­ylanǵan edi. О́tirik, ósekten, jádigóılikten, jamandyqtan bo­ıyn aýlaq ustady. Ishki táýelsizdigi, kól-kósir bilimi, álem ádebıeti in­jý-marjanynan telegeı-teńiz syr shertetini, kishkentaıynan qalyp­tasqan talǵamy, óz zamany­nyń kem-ketigin tereńnen túsine­tini, or­­tanyń, qoǵamnyń  damý jolyn aı­qyndaı alatyn bıik óresi óki­nishke qaraı, rýhanı aınalymǵa tús­ken joq. Buǵan suranys ta bol­­mady, aıryqsha jaratylǵan bol­mysy aldynan udaıy kedergi týǵyzyp otyrdy.

Aınalyp kep álem tanyǵan klas­tasy Ábdijámil aǵamen sol bir kezdesýdegi Sara apamnyń mańǵaz túri, tipti mensinbegendeı syńaı tanytqany  orala beredi kóz aldyma. Minezi sál-pál jum­saqtaý bop, dál qazir retimen óti­ni­shin jetkizse, bári-bári bas­qasha júıesin tabar ma edi degen oı qylańdaǵan sol joly. Áde­bıet keńistiginde baǵy janǵan  Á.Nur­peıisov bala kezdegi tanysyna qalaıda demeý bolar dep úmittengenmin... Kóp uzamaı 2002 jyly apamyz ómirden ozdy.

Sońynda mol mura qaldy. О́ner, eńbek adamdarynyń galereıa­syn jasady. Taǵdyry qıyn da qy­zyq jandardyń hıkaıattaryn jet­kizdi. О́ziniń de kórmegeni joq, otyz jeti jasynda jesir qa­lyp, bú­kil áýletiniń tiregine aınaldy. Bárin asyrap saqtaımyn dep, kú­ni-túni eńbektendi. Altyn asyq­taı uly Ospan jıyrma jasyn­da qyr­shynynan qıylyp, qan jut­ty, talaı jyl jazýdan qol úz­di. О́le jazdap, áreń kóterildi. Qa­la­my qaıratyna mingizdi. El ara­lap, jańa keıipkerlerin tapty. Zeı­­net­ke shyqqannan keıin  «Áıel ba­qyty», «Tózim sheńberi» ro­man­dary, «О́mirdiń burań joldary», «Meıirim» povesteri, «О́mir kóri­nis­teri» jınaǵy biri­nen soń biri jaryqqa shyǵyp, mere­ıin ósir­di. Shyǵarmalarynyń kór­kemdik deń­geıi laıyqty baǵasyn ala bastaǵan.

Mine, sodan beri on jeti jyl­ ótti. Týǵan jerinde, talaı­ jyl eń­bek etken elinde esi­min ulyq­tap, es­te saqtaý maqsatyn­da naqty usy­nys­tarmen Jazýshy­lar odaǵy aty­nan áldeneshe ret Aqtóbe, Almaty oblystarynyń ákimderine jazǵan ótinishterimizden túk te ónbedi. Qaıtys bolǵanyna bes jyl tolsyn dedi. Odan keıin shekteý qoıyldy dedi. Eń sońynda ata­ǵy, marapaty shamaly eken degen­deı jaýaptar keldi.

Ázirge «Qazaqstan» ulttyq arnasynan 2015 jyly qazaqtyń daryndy qyzy, prodıýser Jańylhan Asylbekova bastaǵan toptyń da­­ıyndap usynǵan «Jarqyn beı­nesi» ǵana demeý kóńilge. Me­reı- toılary atalmaǵanymen, kitap­taryn oqyrman umytar emes.

Sara Rahmanqyzynyń kez-kel­gen dúnıesi qazir de ózekti, na­­­ǵyz rýhanı jańǵyrýdyń tu­tas­­­taı mán-mazmuny saırap­ ja­tyr qol­tań­basynda. Bul en­­di­ jeke áńgimeniń ar­qaýy já­ne mu­ny jalǵastyrýdy Shal­­qar, Tal­dyqorǵan, Almaty qala­lyq, Aq­tóbe oblystyq ákim­dik­teri­nen ótinemiz.

Shirkin-aı, Almaty qalasyn­daǵy kóp kitaphanalardyń birine aýdarmashy, pýblısıst, jýrnalıst, roman jazǵan tuńǵysh qazaq qyzy Sara Myńjasarovanyń aty berilse!

Al, Shalqar, Aqtóbe, Tal­dy­qor­­ǵan qalalary  Sara Myń­jasa­rova esimin mektep, kóshe­lerge be­rip, qalaı ulyqtasa da ar­­tyq emes. Alda-jalda qalam­gerdiń shyǵar­­malaryn oqysa, ózde­­rine qatys­ty nebir qyzyqty máli­met­terge kezigip, búgingi rýhanı jań­ǵyrý­dyń osy jerlerge qatys­ty ne­bir ǵajap syrlarymen qaýy­sha­tyny anyq.

Tiriler, ózimizdi marapattap enteleı bergenshe, bir sát ataq, dań­qsyz ótken ólgenderdiń de ul­tymyzǵa sińirgen eńbegin elep- eskereıikshi...  

 Maǵıra QOJAHMETOVA,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty