Bir soǵystyń eki azabyn kórgen jan

Búgingi táýelsiz memleketter turǵy­sy­nan qaraǵanda, soǵys ózge eldiń aýma­ǵynda ótse de, qazirgi Qazaqstanda onyń zar­daby tımegen áýlet joq shyǵar, sirá. «Bári de maıdan úshin, bári de jeńis úshin!» degen uranmen bireýdiń ákesi nemese atasy, bireýdiń balasy maıdanǵa attanyp, qolyna qarý aldy. Tylda qalǵandar da jan aıamaı eńbek etti.

Soǵys bitti, Keńes Odaǵy jeńis­ke jetti. «Eshkim de, eshteńe de umytyl­maı­dy» dep jyl saıyn 9 mamyr kúni ártúr­li deńgeıde ádettegideı ardagerlerdi ardaqtap, qaza tapqandardy eske alý dástúri qalyptasty. Bes jylǵa sozylǵan qyrǵyn qanshama adamnyń taǵdyryn tálkekke salyp, ómirin oıran etti de­seńizshi. Sol sum soǵys soryna aınalǵan taǵ­dyrdyń biri – meniń ákem Nuraly Qasymbekov.

1923 jyly Qyzylqumda, aýqat­ty otbasynda dúnıege kelgen ákem úıde jalǵyz ul bolǵan soń erke ósipti. Otbasy 20-30 jyldardaǵy ujymdastyrý men kámpeskeniń qurbany bolyp, sonyń saldarynan ákem qarshadaıynda ashar­shylyq kóredi. Áıteýir, naǵashy jurtynyń ar­qasynda aman qalyp, erjetti, saýat ashty. Ákem óte ójet, ótkir, esh­kimdi basyndyrmaıtyn, basynan sóz asyrmaıtyn minezdi, óte áńgimeshil ári shejireshi kisi edi. 1941 jyly bastalǵan soǵys onyń oqý oqyp, bilim alsam degen armanyna balta shapty. El ishi azan-qazan, azamattar birinen soń biri maıdanǵa attanyp jatyr. 1942 jyly erte kóktemde ákem maıdanǵa ózi suranady. Jasy 18-ge de tolmaǵan sha­ǵy. Biraq densaýlyǵy jaramaı, ás­kerı komıssarıat aýylǵa qaıtaryp ji­beripti. Kúzge deıin emdelip, qaıta suranady. Bul joly jaramdy dep tanylady. Sóıtip az ýaqyt daıyndyqtan ótip, gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń sapyna qosylyp, alǵy shepke attanyp kete bardy. 1943 jyly álemdik soǵys tarıhyndaǵy tankterdiń eń úlken aıqasy ótken Kýrsk shaıqasyna qatysyp, onyń eń keskilesken urys ótken jerleriniń biri – Prohorovka túbinde nemisterdiń tutqynyna túsedi.

– Tutqyndardy vagonǵa qoısha tıep, Polsha arqyly Germanııaǵa jetkizdi. Odan ári qaladan-qalaǵa, elden-elge alyp júrip qara jumysqa saldy. Adam tózgisiz aýyr jaǵdaı, tamaq nashar, kıim juqa, ekiniń biri aýrý nemese jaraly. Kún saıyn aramyzdan birneshe adam­nyń óligin alyp ketedi. Olardyń orny jańa tutqyndarmen tolyǵyp jatady. Ger­manııadan basqa Eýropanyń birneshe eli­niń lagerlerinde boldym. 1945 jyly soǵys aıaqtalǵan soń nemis tutqynynan bosap, elge oraldym, – dep esine alatyn ózi.

Alaıda, elge oralǵandaǵy qýanyshy uzaqqa sozylmady. Nemis tutqynynda bolǵany úshin 1946 jyly on jylǵa Si­birge aıdalyp, sottalyp kete bardy. Anasy taǵy da ańyrap qaldy. Sibir­diń tabıǵaty adam tózgisiz qatal. Sot­tal­ǵandardyń kıimi juqa, tamaq ta nashar. Taǵy da ómir úshin kúresýge týra keldi.

– Túrmedegi ómirdiń jeńil bolmasyn kóp adam biledi ǵoı. Sondyqtan túlkilerdiń arasynda alǵyry, qasqyr­lar­dyń arasynda arlany bolýǵa týra keldi. Stalın qaza bolǵan soń ǵana jaǵ­daıymyz sál jaqsarǵandaı bolyp, bizge durys qaraı bastady. Sol bir qatal jyl­darda qazaqtyń arys uldarynyń biri, ataqty ǵalym Qa­jym Jumalıevpen túrmeniń dámin birge tattyq. Ol kisi biz úshin bıik zańǵar edi. «Oı, ómir-aı, bizdi keshirýge bolmaıtyn shyǵar, óıtkeni nemistiń tutqynynda bol­dyq qoı, al mynadaı ǵalym adamdy da sottaı ma eken?» dep tańǵalǵan edim, deıtin jaryq­tyq tereń kúrsinip.

Kúnder ótip, sottalǵandardy birtin­dep aqtap, eline qaıtara bastaıdy. Ákem­niń eki ókpesin birdeı sýyq shalyp, óle­tinder qata­ryna shyǵaryp tastaǵan. Aýrýhanada qan qusyp, endi ońalmaspyn dep ajalyn kútip jatqan. Bir kúni janynda birge jatqan qyrǵyz dosy «Nuraly, seniń tileýińdi bermegen qudaı eshkimniń de tileýin bermeıtin shyǵar?» dedi. «Nege?» deımin. «Sen uıyqtap jatsań da «Alla, Alla» dep jatasyń»...

– Birde túsimde naǵashym Zikirdi kór­dim. Ashtyqtan naǵashylarym qutqaryp alyp edi kezinde. Sol Zikir naǵashym shy­ńyraýǵa qulap bara jatqan jerimnen sýyryp aldy. Sodan Qudaıdyń qudireti, bir kúnde qan qusýym toqtap, bir aptada betim beri qarady. Dárigerler ne bol­ǵanyn túsinbeı, óz kózderine ózderi senbeı júr. 1956 jyly jazamdy tolyq ótep, elge, ósken topyraqqa qaıta oraldym. Qartaıǵan anam qarsy aldy. II toptaǵy múgedekke aınaldym. Sodan senderdiń analaryńa úılendim, Qudaı senderdi kórýge jazdy, oǵan da táýbe! – dep otyra­tyn edi ákemiz.Anamyzben otasyp, 10 ul-qyz ben 40-tan astam nemere-shóbere súıgen ákem 80-jyldary tolyq aqtalyp, Uly Otan soǵysynyń ardageri mártebesin ıe­lendi, orden, medaldary qaıtarylyp berildi.

HH ǵasyrdyń ashtyǵy men soǵysyn, aıdaýyn, qaıǵy-qasiretin kórip, azabyn qaıyspaı arqalap, aqyr sońynda týǵan elde týyn tikken ákem 2011 jyly 88 jasynda dúnıeden ozdy.

Men osy shaǵyn maqalada bir soǵys­tyń eki azabyn tartqan ákem sııaqty myń­­daǵan adamnyń taǵdyryn aıtyp, so­ǵys­tyń aqtańdaqtarynyń ashylmaǵan syr­laryna oqyrman nazaryn aýdarǵym keldi. Olardyń taǵdyryna tereń úńilip qaraǵan adam jan aýyrtqan qaıǵyny, júrek syzdatqan kúızelisti, bel qaıys­tyrǵan aýyr turmysty baıqar edi.

Janarys QASYMBEKOV

NUR-SULTAN