Baqyt Bókebaev: Bekzat óner belesteri

Sırkte batyldyq tanytpaý, qaısar bolmaý múmkin emes. Manej tıtteı qatelikti keshir­meıdi, trıýk dálme-dál oryndalýy kerek, onsyz ártistiń ómi­rine qater tónýi múmkin. By­laı­sha aıtqanda, sırk – ómir men ólim ortasyndaǵy uly óner! Sırk óneriniń túpki maqsaty – baldyrǵandar men jasóspirimge kóterińki kóńil kúı syılap qana qoımaı, olarǵa bilim men tárbıe berý úrdisinde álem týraly estetıkalyq dúnıetanymyn, rý­hanııat pen adamgershilik qun­­dylyqtaryn, otanshyldyq sezim­derin qalyptastyrýǵa sebin tıgizedi. Qazaq halqynyń ilkiden jetken dástúrli mádenıetiniń ón boıynda sırk óneriniń kórinisi shet qalmaǵan, qaıta dalanyń ómir saltymen bite qaınasqan. Kóshpeli halyqtyń aspan kó­ginde qalyqtaǵan qyrany, jelmen jarysqan jylqysy qazaqtyń ulttyq bolmysymen birge jasap, zamanaýı rámizderden oryn alǵan. Qazaq halqynyń kóshpeli turmysyndaǵy batyldyq, ep­tilik, asaý arǵymaq­tardy ba­ǵyn­dyryp, at qulaǵynda oınaý óneri ejelden áıgili bolatyn. Tabıǵatpen etene ǵumyr keshken kóshpelilerdiń osy ónerdiń alǵashqy ıeleri deı alamyz. Biz­diń oıymyzsha, uly daladaǵy sırk óneriniń qaryshtap damýy osydan alty myń jyldaı buryn kóshpeli babalarymyzdyń adamzat tarıhynda alǵash ret jabaıy jylqyny qolǵa úıretýimen tikeleı baılanysty. Bul adamzat tarıhyndaǵy mańyzy zor mádenı tóńkeris edi.

О́ıtkeni sırk óneri tur­ǵy­synan alǵanda kóshpeli saıyp­qyran babalarymyz atty qolǵa úıretýmen qosa tabıǵatpen etene bolýyna, asaý qylquıyryqtyny óz yrqyna baǵyndyryp, adam men janýar arasyndaǵy ún­des­tiktiń qalyptasýyna jol ashyp edi. Adam men ja­nýar­dyń úndestiginen, is-qımy­ly­­nyń úılesiminen Uly dala tósinde arǵymaqtyq sırk óneri órkendedi. Osy arada aıta kete­tin jaıt, álemdik sırk tarıhynda tuńǵysh stasıonarlyq (turaqty) sırktiń paıda bolýy da kásibı atqa úıretý mektepteriniń qalyptasýymen tikeleı baılanysty. Eýropalyqtar shabandoz­dar óneri týraly maǵlumatty kóbinese mıfologııalyq kentavrlar ańyzy arqyly tanyp-bildi, bizdiń at qulaǵynda oınap, jer-jahanda tulpar tuıaǵymen dúbirletken ata-babalarymyzdy kentavr obrazynda qabyldady, aıbarynan seskendi, dańqyna bas ıdi. Arǵymaqtar sırkindegi shabandozdyq ónerdiń kórkem túri – «djıgıtovka» trıýkteri óte dınamıkalyq túrde damyp, janrlyq jaǵynan udaıy je­tildirilip, HVII ǵasyrda sta­sıo­narlyq sırkterdiń qalyp­tasýyna túrtki boldy. Bul óner aınalyp kelgende, voltıjırovka janrynyń da qanat jaıyp damýyna sebin tıgizdi. Kóshpeli dala halyqtary, Kav­kaz aımaǵyn mekendegen taý halyqtary osy arǵymaqtar sır­kiniń órkendeýine zor úles qosty. Osy rette aıta ketý kerek, sońǵy jyldary Sheshenstan basshysy Ramzan Qadyrovtyń bastamasymen Qap taýlarynda sán-saltanaty kelisip ulttyq kostıým kıingen 1300 arǵymaqpen sherý jasaý dástúrge aınalyp keledi. Osyndaı salt atty serýen Gınnestiń rekordttar kita­byna da engizildi. О́skeleń urpaqqa rýh beretin osyndaı salt atty sarbazdar sherýi bizge de kerek. Joǵarydaǵy derekterge súıene otyryp, tómendegideı qorytyndy jasaýǵa bolady. Uly daladaǵy ejelgi adamdar jylqyny alty myń jyl buryn qolǵa úıretip, úzeńgi, aýyz­dyq, er-turman oılap tapqan kezden bas­tap qazaq halqynyń arǵymaqtyq sırk óneriniń kýltýrogenezi bas­taldy deýge tolyq negiz bar. De­mek, qazaq sırk óneriniń negiz­gi bastaýy jylqyny qolǵa úıre­tip, at qulaǵynda oınaıtyn kezden bas­talady. Dalalyq sırk óneriniń barlyq janrlarynyń ór­kendeýi qazaq úshin qasıetti janýar – jylqymen tikeleı baılanysty.

Dalalyq sırk óneriniń qoz­ǵaýshy bóligi, sıpatty nysha­ny – sal-serilik fenomeni bol­­­ǵan. Eýropada sırk óneri ke­deılerdiń kúnkóris kásibi bolsa, Uly daladaǵy sırk óner aqsúıekterdiń de, qarapaıym buqaranyń da bárine ortaq ám­bebap ári bekzadalyq óneri bolǵan. Eýropalyq gıstrıondar halyqtyń tómengi qabatyna jatatyn bolsa, qazaqtyń sal-serileri qurmetti ókilder qata­rynan oryn alady. Orystyń skomorohtary aıýmen kórinister qoısa, qazaqtyń sal-serileri men balýandary at ústinde óner kórsetýge mashyqtandy. Teatry joq qazaq dalasyndaǵy kósh­­peli el tirshiliginiń saltanaty men sánin kirgizgen sal-se­ri­ler taǵylymdyq muralarǵa baı, jan-jaqty óner túrlerin jetik meń­gergen maıtalman tul­ǵalar, qazaq sa­harasynyń mádenı kelbeti boldy.

HIH ǵasyrda halyq arasyn­da «Aǵashaıaq» atanǵan sal-se­rilerdiń keıingi býyn ókilderin klassıkalyq sırk ónerin el aldynda jáne kúndelikti ómirde de berik ustanǵan kásibı sırk ártisterine jatqyzýǵa bolady. San qyrly ónerpaz Berikbol Kó­penuly, Raqymberdi, Naza­rolla Júndibaıuly syndy dalalyq sırk óneriniń birneshe maıtalmany «aǵashaıaq» degen atpen tanyldy. HIH-HH ǵa­syrlarda qazaq dalasynda qa­nat jaıǵan jármeńkeler zamanaýı klassıkalyq úlgidegi sırk óneriniń damýyna zor serpin berdi. Sóıtip jármeńkeler – da­lalyq sırk pen teatrdyń odan ári damýynyń qaınar kó­zine, mádenı quramdas bóligi­ne aı­naldy. Balýan Sholaq, Qa­jymuqan Muńaıtpasuly, Sha­shýbaılar osy jármeńkelerde tańǵajaıyp trıýkterin kórsetti. Qazaqtyń sırk óneri men kúlki mádenıetinde trıksterler obrazy Aldar Kóse, Qojanasyr, Zárýbaı saıqymazaq, Qulaqaı qý, Shanshardyń qýlary – ótkir tildi Qantaı, Tontaı, Jontaılar retinde kórinis tapqany málim. Máselen, 1920 jyldardyń bas kezinde Qoıandy jármeńkesinde Zárýbaı degen saıqymazaq qoıan sııaqty kıinip alyp, ústel ústinde turǵan keselerdiń eshqaısysyna qol-aıaǵyn tıgizbesten qoıan sııaq­ty sekirip, shoqyraqtap bir saǵat boıy kúrdeli qımyldar jasap bılep óner kórsetken eken.

1970 jyly qurylǵan Qazaq memlekettik sırkiniń kásibı ujymy birinshi qoıylymyn Re­seıdiń Saratov qalasyndaǵy sırk manejinde «Medeý» atty ulttyq baǵdarlamamen ashty. 1970 jyldyń 24 shildesinde alǵash tusaýyn kesken «Medeý» atty qoıylym qazaq ulttyq sırk óneriniń týǵan kúni re­tinde tarıhta qaldy. Qazaq sır­kiniń qurylýynda jáne sırk ártisteriniń alǵashqy bilim uıasy – Almaty estrada-sırk stý­­dııasynyń negizin qalaǵan Qaz KSR Halyq ártisi Gúljıhan Ǵalıevanyń qosqan úlesi orasan zor boldy. Qazaq kásibı sırk ujy­my «Ǵajaıyp jer» qo­ıylymymen KSRO-da on jyl boıy eń úzdik ujym bolyp tanylǵan. 1980 jyly sırk óne­riniń damýyna qosqan eńbegi úshin Qazaq sırki «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ujymy» ata­ǵyna ıe boldy. Qa­zaq sırkiniń ártisteri kezinde álem­niń eshbir sırki qaıtalaı al­maǵan «Qos attyń astynan ótý» deı­tin re­kord­tyq trıýkti jasa­ǵany jurt­shylyqtyń jadynda. Qazaq sırki Dosbatyrovtar, Kún­ǵojınovtar, Qorjynbaevtar, Qońyrbaevtar, Ormanbetovtar, Áselbaevtar, Beısekovter, Shala­baevtar, Ábishevter, Bolatovtar, Hadıkovterdiń qalyptasqan sırk áýletterin jáne osy ónerge qalt­qysyz qyzmet etken basqa da ardager ártisterin, sırk ónerin manej tórinen órnektep, ulttyq sananyń altyn qazynasyn bú­gingi egemen el urpaǵyna, órke­nıetti álem jurtshylyǵyna tanytýda atqaryp jatqan kıeli óner ujymynyń eseli de eńseli eńbekterin maqtanyshpen aıtýǵa bolady.

Qazirgi ýaqytta álemdik sırk óneri jańa baǵyt pen za­ma­­­­naýı formatqa birtindep kó­­ship jatyr. Buryn manejde adam men janýarlardyń qa­tań dressırovkaǵa negizdelgen bir­lesken óneri mańyzdy sanalsa, qazirgi kezde onyń ornyn «adam – janýar – tehnologııa» úılesim tapqan úshtiktiń shyǵarmashylyq týyndysy aldyńǵy qatarǵa shyq­ty. О́rkenıetti elderdegi janýar­lardy qorǵaý uıymdarynyń yqpalymen úıretilgen janýar­lardyń óneri keıingi qatarǵa ysyrylyp, áıgili sırk festı­­valdarynda adamnyń fızı­kalyq múmkindikteri men kór­kemdik sheshimderi jáne ony súıemeldeıtin tehnologııanyń ǵajaıyp jetistikteri mańyzdy oryn ala bastady. Qalyń kórer­menniń talǵamyna baılanysty adam men janýarlardyń qa­tań stıldegi óneri endi gý­man­­dyq dressýraǵa, ekeýara qy­­zyqty oıyn formatyna qa­raı oıysa bastady. Bul óz ke­zeginde qazirgi sırk dramatýrgııasy men rejıssýrasyna, reper­týaryna, rekvızıtterin jańasha jasaqtaýǵa, janrlardy baıytýǵa, sony kórkemdik sheshimder qabyldaýyna tyń ózgerister ákelip otyr.

Otandyq sırktiń keshegisi men búgini jáne keleshegi – Qa­zaqstan mádenıetiniń ajyramas bóligi. Qazaq sırkiniń tarıhy men mádenı ómiri birde-bir gýmanıtarlyq ǵylym salasynda áli kúnge jú­ıeli túr­de zerttelmeı keledi, sırk óne­riniń damýy men nasıhattalýyna memleket tarapynan óz deńgeıinde kóńil bólinse, bekzat ónerge degen janashyrlyqtyń jarqyn úlgisi, ult mádenıetiniń kemeldeýine súbeli úles qo­sylar edi. Qazaqstandyq sırk álemdegi sırk ónerinde keń ta­raǵan janrlardy sheber oryn­­dap qana qoımaı, eshkimge uqsa­maıtyn ózindik repertýary men mektebin qalyptastyrdy. Qazaq memlekettik sırkiniń ár­bir qoıylymy, árbir jetis­tigi Qazaqstannyń mádenı ómi­­rindegi erekshe oqıǵa boldy. Sırk óneriniń búkilodaqtyq baı­­qaýynda «Ǵajaıyptar jeri» baǵdarlamasy birinshi orynǵa ıe boldy. Qazaq sırk ujymy Ulttyq sırk ujymdarynyń Búkilodaqtyq baıqaýynda bir­neshe márte laýreat atandy (1978 – 1982 j. j.). Buryn Qazaq sır­kiniń dırektory bolǵan Qaldyq Begenovtiń deregi boıyn­sha, Qazaq memlekettik sırki 1970-1985 jyldar aralyǵynda KSRO men sheteldiń 76 qalasynda gastroldik saparmen bolyp, 3800 spektakl kórsetken, ony 8 mıllıonǵa jýyq kórermen tama­shalaǵan! Bul degenińiz orta eýropalyq eldiń halqymen teń kórsetkish.

Búginde «Qazaq memlekettik sırki» KMQK respýblıkamyzdyń jetekshi sırki retinde tanylǵan, halyqaralyq arenada ózindik qoltańbasymen kásibı joǵary deńgeıimen oıyp oryn alǵan, manejdegi ǵajaıyp mánerimen ár­daıym kórermenniń súıis­pen­shiligine bólengen ujym bolyp sanalady. Elimizdegi tórt sırk­tiń ishinde Qazaq memlekettik sır­kiniń shoqtyǵy bıik, turpaty bólek, quıysqany berik, dástúri bekem. Qazaq memlekettik sır­kiniń ujymy – Uly dalanyń ilkidegi dástúrli mádenıetiniń sarqytyn, saıypqyran babala­rymyzdyń bekzat óneriniń úzigin búgingi zaman talabyna saı qaıta jańǵyrtyp, qyzǵaldaq qyz­dary­myzdyń órnekti ónerin, bóri tekti jigitterdiń otty jigerin shyń­dap, kúlli álemge Qazaqstan máde­nıe­tiniń dúr jaýharlaryn, kemel qudiretin pash etip keledi. Qa­zaq memlekettik sırki kásibı otandyq sırk óneri maıtal­man­darynyń jarqyn shoǵyryn, jańa turpattaǵy tolqynyn túle­tip, ártúrli janrda óz mek­te­bin qalyptastyrǵan kıeli óner dińgegine aınaldy. Qazaq sır­ki Eýropanyń Reseıdiń, TMD elde­riniń jetekshi sırk ujym­darymen ózara tıimdi áriptestik baılanys ornatty, Reseıdiń sırk ujymdary Qazaq sırkinde óner kórsetýge erek­she yqylas tanytady. Bul da Qazaq sırkiniń bıik bedeliniń aı­ǵaǵy bolsa kerek.

Qazaq sırkiniń aldaǵy 50 jyldyq mereıtoıy – ónersúıer halyqtyń ǵana emes, egemen eli­mizdiń dúbirli toıy, qazaqtyń ilkiden jetken bekzat óneriniń merekesi. «Elý jylda – el jańa» degendeı, qanshama taǵdyrdy bas­tan keshken Qazaq memlekettik sırkin zaman talabyna saı teh­nıkalyq áleýeti myqty mekeme etip ustap turýǵa qamqorlyq pen qarajat, qoldaýǵa zárý ekenin jasyrýǵa bolmaıdy.

Qazaq sırkiniń 50 jyldyq mereıtoıyn joǵary deńgeıde atap ótý úshin birqatar mańyzdy is-shara josparlanyp otyr.

Baqyt BО́KEBAEV,

«Qazaq memlekettik sırkiniń» dırektory