Igilikti eńbek ıesi

1949 jyly Jezqazǵan ken­tinde týǵan Jumaǵań alty ja­­­synda ákeden jetim qalsa da, zerek ul anasynyń bergen baı taǵylymymen jastaıynan óleń-sózge erekshe jaqyn, barǵan jerinde alqaly toptyń aldyna shyǵyp nebir maqamdy dastandardy jańylmaı  jatqa soǵatyn bolsa kerek.

Anasy balasynyń boıyna kóńil ıirimderin tamyrshydaı tap basatyn sezimtaldyq, jyrǵa qumarlyq, bilimge qush­tarlyq, syn saǵatta qorǵaýshy sa­byr­lylyq sııaqty tamasha­ qasıetter daryta biledi. «Te­ginde, adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan bas­qa nársemenen ozdym ǵoı demek­tiń bári de – aqymaqtyq» degen Abaı sózi osyndaıda eriksiz oıǵa oralady.

Jumaǵalı Jókeıuly 1972 jyly Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń bıologııa já­ne hımııa fakýltetin, 1998 jy­ly Abaı atyndaǵy Almaty mem­lekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin úzdik támam­daǵan talap ıesi. Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń túlegi al­ǵashqy eńbek jolyn 1972 jyly Jez­qazǵan qala­synda mektep muǵalimi bolyp bas­taıdy. Qatardaǵy muǵalim­nen tehnıkým oqytýshysy, ýnı­­versıtet professory, kafe­dra meńgerýshisi qyzmetterin at­qaryp, 2000 jyly О́.A.Baı­qońyrov atyndaǵy Jezqazǵan ýnıversıtetiniń rektory bolyp joǵarylaıdy.

J.Naýryzbaı 2011-2019 jyl­­­dary Y. Altynsarın atyn­daǵy Ulttyq bilim akademııasy Kásiptik jáne joǵary bilim ınstıtýtynyń dırektory bolady.

Jalpy, adam balasy talmaı talap qylsa alynbaıtyn qamal bar ma? Pedagogıkalyq qyzmettiń barlyq satysynan ótip, ondaǵan jyl  aınalasynda Jumaǵalı Naýryzbaı esimi sarabdal saıa­satkerler qataryna qosyldy. Ol 1977-1990 jyldary Jezqazǵan oblystyq par­­­tııa komıtetinde, odan soń Qa­zaqstan Kompartııasy Orta­lyq komıtetinde eńbek etip, oqý oryndary men ǵylymı mekemelerge basshylyq jasady.

Egemen el bolyp, kók baı­raq kógimizde jelbiregen jyldary el bıligin nyǵaıtýǵa aıan­­baı eńbek etti. Saıasattyń kó­­rigin qyzdyra bildi. Atap aıt­­saq, Prezıdent janyndaǵy Mem­lekettik saıasat jónindegi ult­tyq keńestiń jaýapty hatshysy, Keden odaǵyna múshe elder Parlamentaralyq qa­ýym­dastyǵy bıýrosynyń, TMD elderi Parlamentaralyq qaýym­dastyǵy turaqty komı­tetiniń múshesi boldy.

1995-1999 jyldary Qazaq­stan Res­pýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty bolyp­ saılandy. Bul jyldary «Tul­ǵalar týraly tolǵanys», «Ot­kry­taıa polıtıka» syndy  ki­tap­­tardyń avtory atandy.

Jumaǵalı Jókeıulynyń sal­maq­ty saıası qyzmetine kóz júgirt­seńiz álemdi sharlaýǵa bolady. Buǵan dálel, onyń  AQSh Kon­gresiniń Ulttyq qaýip­siz­dik jónindegi komıtetinde, Penta­gon­­­da, Belgııada, NATO-nyń­­ shtab-pá­terinde ótken se­­­mı­nar­lar men kez­desý­­ler­ge, Iranda musylman el­de­ri­ par­­lamentshileriniń qu­ryl­­­­taı konfe­rensııasyna­, Sankt-Peterbýrgte TMD el­de­ri Parlamentaralyq Assam­bleıasyna qatysýyn aıtýǵa bo­­­lady.

Adam múmkindigi sheksiz eken­­digine Jumaǵalı Jókeıuly aıqyn dálel bolady. Tabıǵat oǵan daryndy, qabiletti aıamaı syılaǵan. Onyń aqyndyq óne­ri de óziniń dara bolmysyn kez kel­gen ortadan erekshelep tu­ra­dy. J.Jókeıulynyń «Ma­hab­­bat kıesi», «Laǵyndaı er­ke kıik­tiń», «Ǵashyqtyq – ba­qyt», «Kúz-kóńil» jınaqtary bar.

Sondaı-aq Jumaǵań – kór­kemsóz sheberi. Qazaqstan Jýr­na­lıster odaǵy syı­lyǵy­nyń ıe­geri retinde ol til saıa­saty, bi­lim berý, mádenıet jáne ult­­­aralyq qarym-qaty­nas má­selelerine arnal­ǵan kóp­te­gen maqalasy jınaqta­lyp, «Ult­tyń uly bola alsaq», «О́mir qaqpasy» sııaqty kitap­tary jaryq kórdi.

Jalpy aıtqanda, J. Naý­ryz­baı otyzdan astam kitaptar men kitapshalardyń, 500-den as­tam maqalalardyń avtory. Ǵa­lymnyń bul shyǵarmalary bi­lim berý, mádenıet, ulttyq saıa­sat, elimizdiń áleýmettik saıası ómirindegi san qyrly má­se­lelerge arnalǵan. Onyń qa­­lamynan týǵan fılosofııa­lyq esse, aýdarmalar óz aldyna jeke áńgimege taqyryp bo­larlyq tolaıym dúnıeler.

J.Jókeıuly eń aldymen elimizge belgili iri ǵalym. Al­ǵashqy eńbek jyldarynda iz­de­nimpaz, shyǵarmashyl ustaz ǵana emes, oıly oqy­mysty re­tinde ózin tanyta bilgen ol  1988 jyly KSRO Peda­gogı­ka­lyq ǵylym akademııa­synyń Ká­sibı bilim berý ǵylymı-zert­­teý ınstıtýtynda «Orta ká­­sip­tik-tehnıkalyq ýchılıshe oqý­­shylarynyń beıimdelýine pedagogıkalyq basshylyq» ta­qy­rybynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady.

1988 jyly Abaı atynda­ǵy­ Alma­ty memlekettik ýnıver­sıte­tin­de «Oqy­týshylardyń etno­mádenı bi­lim berýdegi ǵy­ly­mı-pedagogıkalyq negizderi» ta­qyrybynda doktorlyq dıssertasııa­syn qorǵady. 2001 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary attestasııalyq komıs­sııasynyń sheshimi­men oǵan professor ǵylymı ataǵy berildi.

Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık J.Jókeıuly «Ulttyq mek­tep­tiń uly muraty», «Etno­má­denı bilim» sııaqty monogra­fııa­lar­dyń, oqý quraldarynyń avtory. Ǵylymı mektebi qalyp­tas­qan ustaz 3 ǵylym doktory men 10 ǵylym kandıdatyn da­ıyn­­dapty. Onyń barlyq eń­­beginde  ulttyq mektepti jetil­dirý, etnomádenı bilim be­rý, jan-jaqty mádenıetti  tul­ǵa qa­lyp­­tastyrý sııaqty ózek­ti má­se­leler kórinis taýyp oty­rady.

1990 jyldardyń alǵashqy jar­tysynda respýblıkalyq ga­­zet­ter men jýrnaldarda ǵa­lymnyń osy problemaǵa ar­nalǵan 100-den astam maqa­la­sy jarııa­lanypty.

Ǵalym-pedagog álemdik má­denıettiń baılyǵyn ıgergen erkin shyǵarmashylyq tul­­ǵany tárbıeleýdi bas­ty­ maq­sat tutady. Týǵan el má­­de­nıe­­tiniń jetistikterin odan ári jetildirýdi kózdeıdi. J.Naý­ryzbaı  óziniń ǵylymı peda­gogıkalyq eńbekterinde qoǵam­nyń etnomádenı ómirin­degi osy zamanǵy úrdisterdi atap kór­setedi.

Qazaqstan Respýblıkasy­nyń etno­mádenı bilim berý tu­jy­rymdamasynyń ózindik da­mýy ǵalymnyń ulttyq má­de­nıetimizdi túbirimen qaıta jań­ǵyrtý jáne damytýdyń te­tigin tereń túsinýge jol ash­­qan. Sonymen birge onyń eń­­bekterinde bilim berý maz­mu­nynda ulttyq bastaýlar men jal­py adamı qundylyqtardy úı­lestire otyryp, etnomádenı dástúrlerdi jańǵyrtý basty maqsat etip qoıylǵan.

Jumaǵalı  Naýryzbaı Qa­zaq­­stan Respýblıkasy Par­­lamenti Májilisiniń de­pýta­ty bolyp qyzmet at­qar­ǵan kezde «Qazaqstan Respýblı­ka­synyń til saıasaty», «Memlekettik jas­­­tar saıasaty» tujy­rym­da­ma­laryn, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń bilim týraly, máde­nıet týraly, til týraly, kóshi-qon týraly, ulttyq qaýipsizdik tý­raly zańdaryn ázirlep, tal­qylaýǵa belsene qatysty.

Jumaǵalı Jókeıuly úshin halyq ıgiligi jolynda qyzmet etý saıası da mańyzdy mindet bolyp qalady. Ol óziniń jýrnalısterge bergen suhbatynda: «Men ózimniń kásibı pedagog eken­digimdi maqtan etemin. Men saıasatker retinde eń al­dy­­­men balalardyń, olar­dyń mu­ǵalimderi men ata-ana­la­ry­nyń múddelerin qor­ǵaımyn. Jet­kinshek urpaqqa, analar men mu­ǵalimderge qam­qorlyq jasaý­dy kózdeı otyryp, barlyq qoǵamnyń problemalaryn she­shýdi oılaımyn jáne bul ıgi­likti ispen erekshe shabytpen aınalysamyn», deıdi ol.

Álemde beıbitshilikti ańsaý men ony júzege asyrýdyń ara­sy tym alshaq, alaıda ǵalam­dyq qaýymdastyq osy joldan ótýi tıis. Avtor óziniń ma­qa­­­la­synda bolashaqqa degen se­­nimdi mynadaı sózderimen tu­­jyrymdaıdy. «Bizdiń tú­sinigimizde qarýsyzdaný de­ge­nimiz – qaýipsiz jáne kúsh qol­­danbaıtyn turaqty da gúl­dengen álemge qol jetkizýdiń bas­ty quraly. Bul – bizdiń bala­larymyzdyń bolashaǵy, jer planetasynyń jasampaz ur­­paǵynyń bolashaǵy», deıdi J.Naýryzbaı. Budan artyq ne aıtýǵa bolady.

Jezqazǵan oblysy ákimi­niń orynbasary bolyp ju­mys istegen kezde sol óńirdiń bi­lim berý, densaýlyq saqtaý jáne mádenıet salalaryna birqatar jańalyq engizdi. Onyń basshylyǵymen Abaı­dyń 150 jyldyǵy, S.Seıfýl­lın­niń 100 jyldyǵy, S.Mu­han­betja­novtyń 70 jyl­dy­ǵy, teatrlardyń respýblı­ka­­lyq fes­tıvali sııaqty res­pýb­­lı­kalyq deńgeıdegi eleý­li mádenı sharalar oıdaǵydaı ótki­zildi. Ol Uly Otan soǵysynda qaza tapqan jezqazǵandyq maıdangerler týraly sırek kezdesetin muraǵattyq derekter keńinen qamtylǵan «Bozdaqtar» atty kitaptyń shyǵýyna bas­tamashy boldy jáne ony ózi basqardy.

Onyń basshylyǵymen bes ǵylymı praktıkalyq konferensııa, qala tarıhynda eń  al­ǵash ret «Jezqazǵan» ensıklo­pedııasy, «Jyr arqaýy – Jez­qazǵan» óleńder jınaǵy baspadan shyqty.  Sonymen qatar qala tarıhynda tuńǵysh ret elimizdiń 20-dan astam joǵary oqý oryndary stýdentteriniń qatysýymen stýdent jastar fes­tıvali ótkizildi.

Onyń sheber uıymdastyrý­shylyq, tıimdi basshylyq eń­bekteri memleket tarapynan la­ıyqty baǵalandy. Sondyqtan III-IV shaqyrylǵan Jezqazǵan qalalyq máslıhatynyń depýtaty jáne  Jezqazǵan qalasynyń qurmetti azamaty atandy.

Aqıyq aqyn M.Maqataev «Adamdy adam túsiný – bir ǵanıbet, oıly dos, túsinipsiń rahmet!» demeı me. Professor J.Jó­keıuly adamdarmen je­ke qarym-qatynasy men máde­nıeti jo­ǵary deńgeıde qalyptasqan tul­ǵa. Ujymdy tórtinshi jur­tyna balaǵan ǵalym – ómirlik táji­rıbesin qoldana otyryp­ ortaq múddege ujymdy uıys­tyra bilý arqyly bıik beles­terdi baǵyndyrdy. Ǵalym pál­sapalyq oılarynda ómir atty ózende qatar júzetin ujymǵa úılesimdi bolý qyzmetkerdiń mindeti dep túsindiredi. 

J.Naýryzbaı «Qur­met»­ ­or­­deni­m­en, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń 8 medalimen, Y.Altynsarın jáne A. Baı­tur­synov atyndaǵy tósbelgi­lermen, «О́nerkásipke qol­daý kórsetý» Fransýz qaýymdasty­ǵynyń altyn medalimen mara­pat­talǵan.  Bilim jáne ǵy­lym mınıstrliginiń «200 ozat­ oqy­týshylar men ǵalym­dar»­ tizimine, «Qazaqstan Respýblı­ka­sy joǵary mektebiniń kór­nek­ti  ǵalym-pedagogtary» ensıklopedııasyna engen kórnekti tulǵa.

«Adam erekshe bolyp týmaıdy, ol ózin isimen erekshe etedi» degen eken baıaǵynyń bir da­nyshpany. Shyn má­nisinde, Jumaǵalı Jókeıuly kim?

Ol ózi súıgen halqynyń la­ıyqty perzenti, al onyń osy qur­metke ıe bo­lýynyń syry nede? Bul kúrdeli su­raqtyń jaýaby qarapaıym ǵana, ol jo­ǵary adamgershilik qasıet, jeke jaýap­kershilikti sezine bilý – mine osyndaı asyl adamı qasıetterimen tanyldy. Ol qajyrly eńbek ıesi, istiń adamy. Onyń asyl muraty – árdaıym ýaqytpen úndes bo­lý, zamanǵa saı oılaı bilý, ór­kenıet bıiginen tabylý der edik.

Janbol JYLBAEV,

Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń prezıdenti