Qazyna men bazyna

Kóptiń ıgiligine aınalǵan mura

Qazaq zııalylarynyń arasynda kitapty kóptiń ıgiligine aınal­dyrý úrdisi qalyptasyp ke­le­di. Kórnekti ǵalym Myrzataı Jol­dasbekov óziniń mol qazyna­syn, ómiri boıy tirnektep jı­naǵan jeke kitaphanasyn túge­limen elordadaǵy Ulttyq aka­de­­­mııalyq kitaphana qoryna syıǵa tartty. 2015 jyldyń 22 qańtarynda «Myrzataı Joldas­bekovtiń memorıaldy kitap kolleksııasy» oqý zalynyń tusaýy kesildi. Ǵalym aǵamyz áýel bas­taǵy ótkizgen qazynasyn bes jyldan beri tolyqtyryp, búginde jeke kitaphana qorynyń jalpy sany 10410-ǵa jetipti. Bul zalda sırek kezdesetin qundy basylymdar týraly áńgime bólek.

... Túrkistandaǵy Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetiniń baspa bóliminde jumys isteımin. 1999 jyldyń kókteminde halyq jazýshysy Qal­taı Muhamedjanovpen ýnıversıtet stýdentteriniń kezdesýi ót­ti. Áserli kesh sońynda Qaltaı aǵa óziniń 10 myńǵa jeteqabyl kita­by baryn, sonyń 1 myńyn osy ýnıversıtet kitaphanasyna syıǵa tartatynyn aıtyp edi. Oǵan keshti júrgizip otyrǵan rektor M.Ju­ryn­uly da, qasynda otyrǵan akademık R.Berdibaı da rızashylyǵyn bildirip, qýana quptasty.

Kitaphanaǵa jıi baramyn, biraq Qal-aǵańnyń kitaphanasynan dep tań­balanǵan kitaptardy baı­qama­dym. Kitaphanashylardan suraı­myn. Olar ál-ázip ol syı­lyq kel­medi dep júrdi. Jyldar jyljydy. Dańǵaıyr drama­týrg, qazaq­tyń Qaltaıy da dúnıe­den ozdy. Qalamgerdiń baı ki­tap­hanasynyń taǵdyry ne boldy eken degen oı ara-tura mazalaıtyn. Keıinirek (2015 j.) dramatýrgtiń qazynasy Á.Tájibaev atyndaǵy Qyzylorda oblystyq ámbebap kitap­hanasyna tapsyrylǵany jó­ninde aqparatty kózimiz shalyp qaldy. Qaltaı aǵanyń ul-qyzdary qalamgerdiń mol mu­ra­syn shashaýyn shyǵarmaı, (8 myń dana kitapty) oblystyq kitapha­naǵa syıǵa tartypty. Ish­teı «Qala­ǵańnyń qazynasy HQTÝ kitap­hanasyna buıyrmasa da, týǵan eliniń ıgiligine jaraıtyny qan­­daı jaqsy bolǵan» dep, qýanyp qaldyq.

Kezinde kóp jazǵan hám kóp oqy­­ǵan klassık Qadyr Myrza Áli óz­iniń mol qazynasynyń Almatydaǵy páterine, jertólege, saıajaı úıine syımaı turǵany jaıyn­da qulaqqaǵys etti. Bas­pasózge suhbat berdi. Sol tusta aqynnyń týǵan jeri Batys Qazaqstan oblysyn basqaryp turǵan Qyrymbek Kósherbaev ja­zý­­shyǵa záýlim úı salyp ber­di. Qa­daǵańnyń mol qazynasy (KamAZ-ben keń jaıǵa, Oralǵa kó­shi­rildi. Ol týraly «Qa­dyr kó­ship barady» dep «Alash aınasy» jazdy da). Mol qazyna shashaýy shyqpaı, shashylyp qalmaı qut­ty mekenge kóshti. Úıi mýzeıge aı­nal­dy. Aqynnyń 80 jyldyǵyna oraı (2015j.) Qadyr Myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner or­talyǵy ashylyp, aqynnyń kitap­tary búginde oqyrmannyń ıgili­gine jarap, jas urpaqtyń rýhanı azyǵyna aınaldy.

Joǵaryda sóz etken kórnekti ǵalym, qalamger hám qaıratker Myrzataı Joldasbekovtiń azamat­tyq ustanymy, óziniń jıǵan qazy­nasyn jas urpaqtyń kádesine ja­ratýǵa tabystaýy da tamasha úlgi boldy. Qalam qaı­rat­kerleri Qadyr Myrza Áli men Qaltaı Muhamedjanovtyń da rýhanı muralarynyń el ıgiligine paıdalanyp otyrǵany qýantarlyq. Bulaı deýimizdiń sebebi de joq emes. Ǵu­myr boıy tirnektep jı­na­ǵan mol rýhanı qazynanyń arǵy tarıhy da árqıly bolyp ketedi.Sózimiz jalań bolmasyn: bir mysal. Aqyn Qaınekeı Jarmaǵambetovtiń kitaphanasy da elimizdegi eń baı jeke kitaphanalardyń biri bol­ǵan eken. «...Sol kitaphana taǵ­dy­ry aıanyshty bolypty. Aqyn aıyqpas dertke ushyrap, Tor­ǵaıyna kelip, demi úzilerde ózi Almatydan túgelimen aldyrtqan kitaphanasyna jáý­direp qaraı beripti. Kózi jumylǵan soń kóp uzamaı qyzyl kirpishten órilgen aýrýhananyń bir bólmesine jı­nalǵan kitaphanasy órtke oran­ǵan... Qalǵan-qutqany qazir el ıgiligine aınalyp keledi... Ie­leri joq kitaphanalar... Jana­shyrynyń kóz maıyn taýysyp, jınalyp edi-aý! Qazir kimge mu­ra bolyp qaldy eken? Búgingi kúnge sol tolyq kúıinde shashaýsyz jetkenderi de bar, ókinishke qaraı shashylyp qalǵandary da kezdesedi. Syrbaı Máýlenovtiń kitaphanasyn kórgenbiz. Búgin she? Bel­gisiz? (Q.Álim.«Jeke kitaphana je­­misi»//Egemen Qazaqstan, 2011.01.07.)

Iá, kitaptyń muralanýy, keıin­gi urpaq kádesine jarap, ja­saq­­talýy úlken áńgime.

Túrki jurtyna ortaq kitaphana

Osy tusta Túrkistanda «Túrki halyqtarynyń kitaphanasyn» jab­dyqtap el ıgiligine jaratyp otyrǵan jazýshy-synshy, ǵa­lym Qulbek Ergóbektiń eńbegin aıt­­pasqa bolmas. Qulbek aǵa da kánigi kitapqumarlardyń biri. Kitapqa degen qyzyǵýshylyǵy bala kezinen bastalǵan ǵalymnyń bizge aıtqan áńgimesi: «Elimiz ǵana emes, túrki halyqtarynyń arasynda eń kitaby kóp qalamger men bolýym múmkin. Kitapqumarlyq degen de bir azart dúnıe. Kezinde «Soıýz knıgolıýbıteleı» degen qoǵam boldy. Men sol qoǵamnyń beldi múshesi boldym. Onyń gazeti bolatyn. Sol gazette maqalalarym jarııa­lanyp turdy. HIH ǵasyrda Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń janynda Túrkistan ǵylymı-zertteý ınstıtýty jáne onyń bas­pasy bolǵan. Mende osy bas­padan shyqqan kitaptar bar. Ataqty Boraganskııdiń baspasy. Bo­raganskıı tatar azamaty, Peterborda baspa ustaǵan adam,Abaı shyǵarmalaryn bas­padan shyǵarýǵa járdem etkeni, t.b. bul óz aldyna... Osy baspadan 1873 jyly shyqqan N.Se­versevtiń «O Týrkestanskıh jı­vot­nyh» degen eńbegi bar. Sever­sev Atyraýdan Shyǵys Túrkistanǵa deıin jaıaý aralaǵan adam. Sol óziniń jeti jylǵy eks­pe­dısııasynyń nátıjesinde Túrkistan ólkesiniń geografııasy men tarıhyn zerttep, osy ǵajap eńbekti qaldyrǵan. Ár kitaptyń qolyma túsýi ártúrli tarıh, ártúr­li taǵdyr. Sh.Ýálıhanovtyń Vese­lovskııdiń alǵysózimen ja­ryq kórgen, P.Polevoıdyń «Is­torııa rýsskıı slovestnos­tı», «Istorııa vsemırnoı slovestnostı» degen 1886 jyly ja­ryq kórgen qundy kitaptar bar. Kitap­­­­hanamnyń baı bolýynyń ózin­dik syry bar. Professor B.Ken­­­jebaev, folklorshy ǵa­lym K.Seıdehanov, akademık M.Bala­qaev, qalamger О́.Turmanjanovtar kitaphanasyn maǵan amanattap ketti. О́zbekáli Jánibek kitap­hana­synyń bir bóligi mende. Sahnager Raıymbek Seıtmet, jazýshy Ád­ham Shil­terhanov, ǵalymdar T.Káki­shev, S.Qırabaevtar kitaphanasyn ma­ǵan syılady. Osylardyń bar­lyǵy jınalyp «Túrki halyqtary kitaphanasyn» qurýǵa negiz boldy. Birinshiden ózimde bar kitaptardyń san-sapasy túrtki boldy. Osydan biraz jyl buryn 13 myń kitappen osy ıdeıany qolǵa aldym. So­dan maǵan kitap berýshiler, ıdeıam­dy qoldap-qostaýshylar kó­beıdi. О́zbektiń kórnekti jazý­shysy Nasyr Fazylov jeke kitap­ha­nasynan 4 myń kitap (ózbek ti­lin­degi) syılady. Gerold Bel­gerdiń, Kamal Smaıylovtyń jeke kitaphanalarynyń janashyrlarynan, shyǵystanýshy О́tegen Kúmisbaev kitaphanasynan kitaptar qosyldy. Uıǵyrdyń úlken ǵaly­my Qojahmet Sadýaqasovtyń kitap­hanasy túp-túgelimen mende. Ol kisi Beısekeńniń shákirti bolǵan. Jeńgemiz Omaq Sadýaqasova óz qolymen tizimdep: «Qulbekjan, sen Beısembaı aǵanyń balasysyń ǵoı. Túrki halyqtary kitaphanasyn jasaqtaımyn dep júrsiń. Keıingi urpaqtyń ıgiligine jarar,– dep ákelip tapsyrdy.

Bul kitaphananyń taǵy bir ereksheligi – til jaǵynan da baı. Qazaq, qyrǵyz, ózbek, tatar tilde­rin bylaı qoıǵanda, altaı, shor, saha, chývash, tipti joıylyp bara jatqan lahaı(túrki juraǵaty) tilinde de kitaptar bar. Túrkııalyq úlken júrekti azamat Namyq Kemal Zeıbek dosym túrik tilinde 4 myń kitap syılady. Sonymen, qazir uzyn sany 32 250 dana, 24 túrki tilindegi kitap jınaqtaldy. Kóp adamnyń kitapqumarlyǵy óziniń shyǵarmashylyǵyna ǵana paı­dasyn tıgizedi. Túrkistandaǵy «Túrki halyqtary kitaphanasyn» ashýǵa negiz bolǵandyqtan, meniń ki­tapqumarlyǵym, bilim qýǵan san myńdaǵan jandarǵa septigin tı­gizetin, kópke paıdaly kitapqu­marlyq boldy ǵoı dep oılaımyn».

P.S. Kitap – qazyna. Qazynany ustaý, uqsatý bul úlken áńgime. Al Siz kitap jınaısyz ba, márte­beli oqyrman? Qazynańyz qaı deńgeıde? Bul: zamandasqa aıtqan azyraq bazynamyz.

Átirgúl TÁShIM,

jýrnalıst