– Shetelde týyp-ósken qandastarymyzdyń elge oralýynyń qandaı joldary bar?
– Qandas jastardyń atajurtqa kelý joldarynyń biri – elimizdegi joǵary oqý oryndaryna oqýǵa túsý. Qandastarymyzdyń Qazaqstanda bilim alýyna memleket tarapynan jaǵdaı jasalyp, birneshe joly qarastyrylǵan. Qazirgi tańda olar kez kelgen oqý ornyna túse alady. Ol úshin Ulttyq biryńǵaı testileýden ótý kerek. Ádette jastar, ásirese UBT-ǵa daıyndyǵy az talapkerler aldymen joǵary oqý oryndaryna daıarlaıtyn kýrsqa qabyldanady. Daıarlyq kýrsynda talapkerler bilim deńgeıin arttyryp, jańa ortaǵa úırenip, jańa ortaǵa beıimdelýge múmkindik alady. Mundaı baǵdarlama elimizdiń 20-dan astam ýnıversıtetinde bar. Daıyndyq bólimi de memlekettik grant negizinde júzege asyrylady, ıaǵnı oqý tegin. Sondaı-aq aı saıynǵy stıpendııa tólenip, jataqhana beriledi.
Osy ýaqytqa deıin memlekettik grant negizinde Qytaı, Mońǵolııa, О́zbekstan, Reseı, Iran, Túrikmenstan, Aýǵanstan, Qyrǵyz Respýblıkasy jáne Eýropanyń birqatar elinen qazaq jastary kelip, bilim aldy. Statıstıkaǵa súıensek, 2018-2019 oqý jylynda daıyndyq bóliminde oqyǵan talapkerlerdiń sany 992, 2019-2020 oqý jylynda 1238-di qurady. 2020-2021 oqý jylyna 1300 oryn bólindi.
Jalpy, memlekettik granttan bakalavrıat úshin 4% kvota qarastyrylǵan. Ol úshin Ulttyq biryńǵaı testileýden mejelengen upaı jınaý jetkilikti. Magıstratýra men doktorantýraǵa da jyl saıyn granttar bólinedi. Onymen qosa joǵary oqý oryndary rektorlarynyń granttary da bar ekenin atap ótken jón. Keler jyldan bastap «Otandastar qory» men Nazarbayev University elden shalǵaıdaǵy qazaq jastary úshin «Abaı» grantyn taǵaıyndaıtyn boldy.
– Búginge deıin Otanǵa qansha jas oraldy, olar qazir nemen aınalysyp júr?
– Bul kúrdeli suraq. О́ıtkeni naqty sanyn aıtatyn arnaıy statıstıka júrgizilmegen. Biraq sońǵy jyldary aqparat jınaqtaý qolǵa alyna bastady. 2008 jylǵa deıin elge oralǵan qandastarymyzdyń sany kóp-ti. Keıin jyldan-jylǵa azaıyp otyrǵanyn baıqaýǵa bolady.
Orta eseppen jyl saıyn myńnan asa bala tarıhı Otanyna bilim qýyp keledi. Olardyń basym bóligi azamattyq alyp, Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵy jolynda eńbek etedi. Mysaly, «Otandastar qorynyń» Mádenı-gýmanıtarlyq departamentiniń qyzmetkeri Talapbek Tynysbekuly Qazaqstanǵa 2002 jyly oqýǵa keldi. Búginde qordyń Qandastardy qoldaý departamentiniń menedjeri bolyp qyzmet atqarady. Osy ýaqytqa deıin birqatar jobanyń sátti iske asyrylýyna atsalysyp, qandastarymyzdy qoldaýda ter tógip júr.
– Qazaqstanda bilim alyp júrgen qandas jastardyń qoǵammen baılanysy týraly aıtyp ótseńiz.
– Qazaqstanda bilim alyp júrgen qandastarymyz qoǵamdyq ómirde óte belsendi. Olar «Otandastar qory» men Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy uıymdastyratyn barlyq is-sharaǵa belsendi qatysady. Qandastarymyz qurǵan arnaıy volonterlik top birqatar halyqaralyq jıynǵa qatysyp, olardyń uıymdastyrylýyna járdem etti. Sondaı-aq jastar ózderi oqıtyn oqý oryndaryndaǵy jastar uıymdarynyń beldi músheleri.
«Otandastar qory» da bul máselege múddeli. Qor tarapynan jastardyń áleýmettenýine qatysty birqatar joba qolǵa alynǵan. Alǵash ret «Qazaqstan – qandastardyń kózimen» ashyq dıalog alańy ótti. Onda qandas jastar óziniń oıyn, kózqarasyn, suraqtary men usynystaryn ashyq aıtyp, óz jobalarynyń júzege asýyna múmkindik aldy. Sondaı-aq pikirsaıys daǵdylaryn, orys tilin úıretý sabaqtary júıeli túrde júrgiziledi.
– Qandas jastarymyz atajurtqa oralǵanda qandaı problemalarǵa kezdesedi? «Otandastar qory» bul máseleni qalaı sheshedi, qandaı mehanızmder qoldanady?
– Kóbine medısınalyq saqtandyrýǵa qatysty másele týyndaıdy. Bul áli jolǵa qoıylmaǵan. Alaıda qor tıisti memlekettik organdar ókilderimen kezdesip, kelissóz júrgizilýde. Sonymen birge vızalyq jáne taǵy basqa suraqtar boıynsha qoldaý kórsetilip keledi. Olar kez kelgen ýaqytta «Otandastar qory» men Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń baılanys ortalyǵyna habarlasa alatynyn taǵy da eske salǵymyz keledi.
Qandas jastardyń Qazaqstanǵa kelgende paıda bolatyn problemalarynyń biri – olardyń tildik erekshelikteri. Tildik yqpaly basym aımaqtarda shoǵyrlanýyna baılanysty qazaq tili qoldanysynyń azaıýy, onyń jergilikti tilmen jutylýy, kırıl qarpin túsinbeýi sııaqty máseleler bar. Osy rette qor qyzmetiniń «Sheteldegi etnıkalyq qazaqtardyń bilim alýyna jáne tilin saqtap qalýyna jaǵdaı jasaý» tarmaǵyn negizge alyp qazaqtar kóp turatyn 12 el, 21 qalada 31 «onlaın» klass ashyp, aptasyna 3 ret, kúnine 4 márte qazaq tilin úıretýdemiz. Sabaqtar qazaq, orys, aǵylshyn, parsy, qytaı tilderinde júrgiziledi.
– Qandas jastardyń armany – Qazaqstanda oqý. Osy oraıda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń 3-otyrysynda sheteldegi qazaq jastaryna bólinetin grant sanyn kóbeıtý bastamasy kóterildi. Osy boıynsha keler jylǵa josparlanǵan ózgerister týraly aıtyp ótseńiz.
– Árıne, etnostyq qazaq jastaryna bólinetin grant sanyn artyrý jaqsy bastama. Alǵashynda nebári 2% kvota bolatyn, qazir 4%-ǵa kóterildi. Grant suranysqa baılanysty bólinip otyrady. Sondyqtan ony ıgerý de mańyzdy. Ol úshin qazaqtar kóp turatyn shetelderde oqýǵa tartý boıynsha aqparattyq jumystardy júrgizý qolǵa alyndy. Jyl saıyn Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen bilim kórmeleri ótkizilip turady. 2019 jyly mınıstrlik tarapynan stıpendııalyq baǵdarlama qurylyp, magıstratýraǵa 125 oryn bólindi. Al 2020 jyly 525 oryn bólindi, biraq pandemııaǵa baılanysty toqtatyldy. Kelesi jyly qaıta jalǵasady dep senemiz.
– Qazaq jastaryn elimizge shaqyrý maqsatynda qandaı sharalar uıymdastyrylýda?
– Túrli konkýrstar ótkizip turamyz, jazǵy lagerlerimiz jumys isteıdi. Jazǵy lagerlerge shetelden 600 qazaq balasy kelip, tarıhı Otanynda demaldy. Atalǵan sharalarmen qatar «Týǵan elge saıahat» Balalar týrıstik poıyzy», «Uly Dala Eli» halyqaralyq ádebı shyǵarmashylyq konkýrsy, «ZEREN 2019» respýblıkalyq jazǵy lageri, «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU bazasyndaǵy sheteldegi qazaq balalaryna arnalǵan jazǵy lager, «Týǵan jer – altyn besik» – halyqaralyq balalar quryltaıy, «Kıeli Qazaqstan» jobalary oń nátıjelerimen qýantyp keledi.
Sondaı-aq qazaq jastarynyń boıynda patrıottyq sezimdi oıatý, áleýmettik belsendi jáne talantty jastardy anyqtaý, shetelde turatyn otandastardyń shyǵarmashylyq jáne bilim áleýetin arttyrý, qazaq dıasporalarynyń jastaryna ózara mádenı almasý, óskeleń urpaqty dástúrli ulttyq mádenıettiń bastaýyna tartyp, tarıhı jáne mádenı murany saqtaý men qoldaý jolynda birqatar jumys júrgizilýde.
– Jaqynda «Jas qazaq» jastar uıymynyń qurylǵany týraly estidik. Bul uıym nemen aınalysady, qandaı maqsaty bar?
– Qazaqstanda bilim alyp jatqan jastardyń osynda turaqtap qalýyna jaǵdaı jasaý mańyzdy. Birinshiden, olardyń qoǵamdyq ómirmen baılanysyn arttyryp, ózindik ornyn qalyptastyrýda jan-jaqty qoldaý qajet. «Otandastar qorynyń» bastamasymen 2019 jylǵy qazan aıynda Aqtaý qalasynda ótken jastar sletinde «Jas qazaq» halyqaralyq jastar uıymy quryldy. Uıymnyń maqsaty – álemdegi qazaq jastaryn bir ortaǵa biriktirip, túrli baǵytta jobalar men is-sharalardy júzege asyrý. Beıresmı aqparattarǵa súıensek, Qazaqstannan tysqary jerde turatyn 7 mıllıon qazaq bar. Onyń 40 paıyzy – jastar. Qandas jastarmen baılanys ornatý mańyzdy. Sebebi atajurtqa qaıta oralýy múmkin aǵaıynnyń basym bóligi – jastar.
«Jas qazaq» jastar uıymy Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi, «Otandastar qory» KeAQ jáne Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy qoldaýymen iri jobalardy uıymdastyrýda belsendilik tanytyp keledi. Olardyń qatarynda «Otandastar: Bolashaqqa baǵdar» halyqaralyq dóńgelek ústeli, «Kıeli Qazaqstan» Qazaqstannyń kıeli jerlerine saıahat, «Qazaq Club» áleýmettik jobasy, balalar men jastarǵa arnalǵan jazǵy lagerler bar.
Aldaǵy ýaqytta «Jas qazaq» uıymyn álemdegi qazaq jastarynyń ortaq platformasyna aınaldyrýdy kózdeımiz. «Jas qazaq» jastar uıymy tek respýblıka kóleminde ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde baılanystar jasap keledi. Tótenshe jaǵdaıǵa qaramastan, Fransııa, Iran, Túrkııa, Reseı, Mońǵolııadaǵy qazaq jastarymen onlaın kezdesýler uıymdastyrylyp, ekijaqty tájirıbe almasty.
– «Otandastar qorynyń» tórtkúl dúnıeniń shartarabynda ómir súrip jatqan qazaq jastaryna arnalǵan taǵy qandaı jospary bar?
– Aldaǵy ýaqytta qandas jastardy elimizde ótetin barlyq is-sharaǵa belsendi túrde qatystyrýdy kózdep otyrmyz. Sonymen qatar shetelderde qazaq jastarynyń kezdesýin ótkizý josparlanýda.
Qandastarymyzdyń elde turaqtap qalýy jumys jaıymen tyǵyz baılanysty. Osy maqsatta qandas stýdentterge jumyspen qamtý ortalyqtarynyń mamandarymen kezdesýler ótkizýdi oıǵa alyp otyrmyz. Sondaı-aq jazǵy ýaqytta kompanııalar men jeke kásiporyndarda taǵylymdamadan ótý joldaryn qarastyrmaqpyz.
Áńgimelesken
Svetlana ǴALYMJANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
