Jalpy, kommýnaldyq qyzmettiń quny qalaı qalyptasady? Monopolııa mekeme quzyrly orynǵa ótinish joldaǵanda tarıfti ózgertý sebepterin tolyq kórsetedi. Iаǵnı tutynýshyǵa usynylatyn jumys kólemi ǵana emes, soǵan jumsalatyn shyǵyn mólsheri de esepteledi. Sonyń ishinde máselen, energetıkalyq qýattardy óndirý úshin tehnologııalyq maqsatqa jumsalatyn otyn da bar. Al Atyraý jylý-elektr ortalyǵy qazandyqtaryna shıkizat retinde tabıǵı gazdy paıdalanatyndyqtan, óz jumysyn jetkizýshilerdiń qyzmetine qaraı rettep otyrady. Ár jyly «kógildir otyn» quny qanshalyqty ózgerip otyratyndyǵyn eskeredi.
Mine, osy oraıda «Atyraý-Jaryq» aksıonerlik qoǵamy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Orazǵalı Qarshegenovtiń Energetıka mınıstrligine joldaǵan hatynda kórsetilgendeı, «Intergaz Ortalyq Azııa» AQ-nyń qyzmet qunyn kenet kóterýi tóbeden urǵandaı áser etken. Rasynda da, ózgesin sóz etpegende, tek osy otynǵa jumsalatyn qarjy josparly 2 mlrd 402 mln 765,16 myń teńgeden 4 mlrd 613 mln 917,39 myń teńgege kúrt kóteriledi eken. Demek, ósim 192 paıyzdy quraǵan. Sonyń saldarynan jalpy kásiporyn boıynsha kommýnaldyq qyzmet kórsetý úshin ketetin shyǵyn 7 mlrd 929 mln 271,93 myń teńgeden 10 mlrd 140 mln 424,17 myń teńgege artqaly otyr. Sonda aradaǵy úsh mlrd teńge shamasyndaǵy qarajat qalaı jabylmaq?
Atyraý jylý-elektr ortalyǵynyń qazandyqtarǵa paıdalanatyn bıylǵy otyn shyǵyny 2 mlrd 211 mln 152 myń shamasynda kútilýde. Bul – o bastaǵy belgilengen mejeden eki ese derlik artyq kórsetkish.
On shaqty jyldan asa ýaqyt júıeli júrgizilgen ınvestısııalyq baǵdarlama nátıjesinde atyraýlyq energetıkter birneshe iri jobany mejege sátti jetkizip, aımaqta elektr jáne jylý energııalaryna baılanysty túıtkilderdiń túıini tarqatylǵan-dy. Kásiporyn da jemisti jumysyn jalǵastyryp jatqan. Biraq myna jaǵdaı qalypty qyzmetke kedergi keltirdi. Endi nendeı amal bar?
Osy oraıda shekti tarıfke túzetý engizýge týra keledi. Atyraýlyq kásiporyn ótken jylǵy 28 tamyzda Energetıka mınıstrligine ony retteý jóninde usynys joldaǵan-dy. Bul respýblıka boıynsha monopolııa mekemelerdiń tabysty jumys isteýi úshin esebin jańa júıemen júrgizý qajettiginen týǵan. Soǵan baılanysty bıylǵy 19 qańtarda shekti tarıf bekitilgenshe «Intergaz Ortalyq Azııa» AQ-nyń tasymalǵa belgilegen baǵasyn toqtata turý da aıtyldy.
Atyraýlyq energetıkter atalǵan kompanııaǵa hatpen shyǵyp, tasymal baǵasyn kóterýdi sál keıinge qaldyrýdy da suraǵan. Biraq olar bıylǵy 27 qańtarda qaıtarǵan jaýabynda kelisim bermegen. Sondaǵy aıtatyn ýáji – Qyzylorda-Jezqazǵan-Temirtaý-Nur-Sultan arasyn jalǵaıtyn «Saryarqa» magıstraldy jelisin senimdi basqarýǵa alýyna baılanysty shyǵyn kóleminiń artýy.
Biraq bul shyǵyndy bireýdiń, ıaǵnı atyraýlyqtardyń esebimen jabý jarasymdy ma?
Osy oraıda oblys turǵyndarynyń jaǵdaıyn jaqsartý úshin «Atyraý-Jaryq» AQ, onyń bir óndiristik býyny – jergilikti jylý-elektr kásiporny basshylyǵynyń tyǵyryqtan shyǵý úshin jan-jaqqa hat joldaýy – qarapaıym tutynýshylardyń turmysy túzý bolýyn kózdegendik. Sebebi bulardan basqa Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Tabıǵı monopolııalardy retteý komıtetine, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasyna ótinish jiberilip, «kógildir otyndy» tasymaldaý qunyn kótermeý suralǵan.
Munyń bári kásiporynnyń qalypty qyzmetin qalyptastyrý ǵana emes, qarapaıym halyqtyń qaltasyna qol salmaý úshin de jasalǵan-dy. Kúlli aımaqty elektr jáne jylý energııalarymen qamtamasyz etip otyrǵan óndiris oshaǵy da oısyrap qalmaýy qajet, tutynýshy da qınalmaýy kerek.
Qalyptasqan jaǵdaı qoldanystaǵy tarıfke ózgeris jasaý qajettigine soqtyrdy, al ol qalaı jasaqtalady? Búginde Atyraý jylý-elektr ortalyǵynan óndiriletin ár gıgakalorııa jylý energııasynyń quny – 7 516,95 teńge. Oblystyq tabıǵı monopolııalardy retteý departamenti ótken jylǵy 2 qarashada osylaı bekitken. Sodan halyqqa usynylyp otyrǵan baǵa – 4 832 88 teńge. Baıqap otyrǵanyńyzdaı, jylýdy óndirýge ketetin shyǵynnan eki ese derlik az.
Al aradaǵy aıyrma nemen óteledi? Kásiporynnyń bul shyǵyny qalaı aqtalady? Mine, osy oraıda tutynýshylardyń basqa tobyna salmaq salynady. Máselen, kásipkerlerge arnalǵan tarıf – ár gıgakalorııasyna 14 209,89 teńge. Aqyrynda, bıýdjettik mekemelerge bekitilgen tarıf 16 078,17 teńge bolatyn.
Endi tabıǵı gaz qymbattaǵan sátte osy tarıfti az-kem kóterý kerektigi týyndady. Monopolııa mekeme tutynýshyǵa salmaq salmaı, bıznes nysandary men bıýdjettik mekemelerge arnalǵan baǵany ózgertýdi usynǵan. Onyń da eki nusqasy qaralǵan. Birinshisinde, kásipkerlik qurylymdary men bıýdjettik mekemelerge ósim 6,46 paıyz kóleminde kórsetilgen. Ekinshisinde, sońǵylarynyń tarıfin ǵana qazirgi 16 078,17 teńgeden 19 243,68 teńgege kóterý kózdelgen.
Sońǵy nusqanyń tıimdiligi – qazirgi pandemııa kezinde bıznes nysandaryn qoldaý. Rasynda da, olar biraz shyǵynǵa batyp otyr. Endi kommýnaldyq tólemdi kóterse, ony múldem tóleı almaý qaýpi de joq emes. Onyń syrtynda osy shyǵyndy jabý maqsatynda erteń óndirgen ónimi men kórseter qyzmetin halyqqa qymbatqa usynsa, ol da qarapaıym jurtshylyqtyń qaltasyna salmaq salady. Mine, osyny oılaǵan energetıkter kásipkerlik qurylymdarǵa arnalǵan tarıfti de qozǵamaǵandy jón kórgen.
Jalpy, Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti oblystyq departamentiniń buıryǵyna oraı «Atyraý jylý-elektr ortalyǵy» AQ boıynsha 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan jylý tarıfi belgilengen. Qolymyzdaǵy kestege qaraǵanda, ony osy aralyqta satylap kóterý kórsetilgen. Alaıda, atyraýlyq energetıkter bıyl tólem mólsherin byltyrǵy deńgeıde saqtaýdy sheshipti.
Al jylý energııasyn óndirýshilerdiń shash etekten shyǵyny osymen óteldi me? Árıne, joq. Jańa tarıf aqpannan bastap kúshine enedi desek, «kógildir otyn» tasymalyna baılanysty qańtardaǵy shyǵyndy jylý-elektr ortalyǵy ózi kótermek.
Meńdibaı SÚMESINOV,
jýrnalıst
