Aqtańdaqty ǵylymı tujyrym ǵana aıqyndaıdy

Táýelsizdik buryn qoǵam nazary­nan barynsha jasyryn, ádeıi de qasa­qana, qaǵaberis ustalǵan jańa tarıhı taqy­ryptardy zertteýge jol ashty. Osyndaı mańyzdy máseleniń biri – Qazaqstandaǵy ashar­shylyq tarıhy edi. Memlekettik organ­dar arasynda muny eń aldymen túsingen Qazaqstan ókimeti boldy. Par­lament 1992 jyly-aq bul máselege ba­sa mán berip, arnaıy memlekettik komıs­sııa uıymdastyryp, onyń alǵashqy tujy­rym­daryn halyqqa usynǵan bolatyn. Onda negizinen asharshylyqtyń sebep­terin, sıpatyn jáne aýyr saldarlaryn anyqtaýǵa baılanysty ózindik, jańa qadamdar ja­saldy. Sonymen qatar osy alǵashqy Par­lament komıssııasy bul másele áli de tııa­naqty túrde jan-jaqty zerttelýi tıis eken­digin eskertti. Alaıda tarıhymyzda zerttelmegen basqa da aqtańdaqtardyń kóp bolýyna baılanysty bul másele Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń arnaıy kóńil bólip, eńbekterinde birneshe ret atap kórsetkenine qaramastan, tarıh ǵylymynda osy taqyryptaǵy júıeli zertteýler óz deńgeıinde bola qoımady. Munyń ǵalymdardyń daıyndyǵyna qatysty sýbektıvti sebepteri de bar edi. Ǵylymı orta táýelsizdikpen kelgen tosyn úderisterge jedel beıim­dele almaı, jekelegen ǵalymdar ǵana osy baǵyttaǵy ózderiniń ǵylymı izdenis­terin qoǵam nazaryna usyna aldy.              

Endi, mine, osyny baıqaǵan Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaev qo­ǵam nazaryn tarıhymyzdaǵy asa qasiret­ti máselege qaıta aýdaryp otyr. Mun­daıda memlekettik basqarýshy jáne zań shyǵarýshy organdar arasynda Senat depýtattarynyń belsendilik tanytyp, ǵalymdarmen birge jaqynda ǵana astanada «Azattyq jolyndaǵy aqtańdaqtar: asharshylyq zardaptaryna shynaıy kóz­qaras» taqyrybynda dóńgelek ús­tel uıym­dastyrýy, ıaǵnı mańyzdy má­selege taǵy da arnaıy qozǵaý salýy qýantady. Osy qajetti is-sharany kirispe sózimen ashqan Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev asharshylyq apatyn «adamzattyń alapat gýmanıtarlyq qasireti» retinde sıpattaı kele, ony tarıhymyzdy «saıasılandyrmaı, eń aldymen oǵan ǵylymı turǵydan» qaraýdy usyndy. О́te oryndy aı­tylǵan pikir qoǵamda túsinistikpen qa­byldanýy tıis dep oılaımyz. О́ıtkeni kezinde tarıhshylar saıası kózqarastar jeteginde ketken, tarıhtyń aqıqatyn anyqtaýǵa saıasat kedergi keltirgen, son­dyqtan da tipten ashy shyndyq týraly ǵa­lymdar aýyz ashpaǵan nemese tarıhı zertteýlerde kópe-kórineý burmalanǵan kezeńdi de bastan ótkizdik emes pe?

Onyń ústine asharshylyq táriz­di, ne­gizinen alǵanda, qazaqtyń dástúr­li qo­ǵamyn kúshpen qıratýdan týyn­daǵan asa aýyr jáne qasiretti máseleni qoz­­ǵa­­ǵanda onyń bárinen buryn bu­ryn­ǵy totalıtarlyq júıeniń áleýmettik-sha­­rýashylyq ospadar qate jáne so­laqaı reformalarynyń saldary eken­digin umytýǵa tıis emespiz. Mundaı máse­lelerdi saıasılandyrý nemese ıdeo­logııalandyrý aqıqatqa aparar joldy qıyndata túsedi. Osy qyrǵyndaǵy ne­gizgi qurbandyq qarapaıym, saıasattan alys qazaq halqynyń qalyń buqarasy bo­lýy da bul máseleni saıasılandyrýǵa áýestenbeýge shaqyratyndaı. Tarıhy­myzdaǵy osy aýyr másele tarıh ǵyly­mynda shynaıy qorytyndy jasaýǵa muqtaj ekendigin moıyndaýymyz tıis.

Ras, táýelsizdik tusynda asharshy­lyqty zertteýde biraz jumys jasaldy. Tipten bul baǵyttaǵy sheteldik zert­­­teýshilerdiń zertteýlerine de kóńil bó­line bastady. Ǵalymdarymyz kezinde amerıkalyq Robert Konkvesttiń eń­bekterinen ǵana habardar bolyp kelgen bolsa, táýelsizdik tusynda osy máselege qa­tysty Robert Kındlerdiń, Stıven Ýıtkroftyń, Robert Devıstiń, Nıkolo Pıanchellonyń, Sara Kameronnyń jáne basqalardyń eńbekterimen, kóz­­qaras­tarymen tanysýǵa da múm­kin­dik aldy. Alaıda qazaq bolmysyn jaqsy bile bermeıtin mundaı ǵa­lym­dardyń kózqarastary olarǵa syn kóz­ben qa­raý­dy da qajet etetinin aıta ket­keni­miz jón. Olardyń arasynda qazaq tilin­de sóıleı alatyny – jalǵyz Sara Ka­meron. Degenmen sheteldikterden de úı­­renetin nárse barshylyq. Olar ádet­te osy máseleni saıasılandyrýdan qash­qaq­taıdy jáne qazaq asharshylyǵyn basqa aımaqtardaǵy (Ýkraınadaǵy, Edil boıyndaǵy, Soltústik Kavkazdaǵy) osyn­­­­­daı qasirettermen salystyra keń aýqym­da qarastyrýǵa beıim. Mu­nyń ózi qazaq dalasynda oryn alǵan zulmatqa syrt kóz­­ben qarap, máseleniń sýbektıvti jáne obektıvti sebepterin aıqyndaı túsýge múmkindik beredi.

Qalaı desek te, asharshylyq taqy­ry­byn qarastyrǵanda, Senat Tóraǵa­sy­­nyń atap kórsetkenindeı, bárinen buryn «ǵylymı kózqarasqa basymdyq be­rýi­miz kerek. Sebebi halqymyzǵa ashar­­shy­lyqtyń ashy aqıqatyn ǵa­lym­dary­myz ǵana ashyp, dáleldi túr­de jetkize alady. Jal­­­p­y, tarıhı taqy­ryptarǵa qa­tysty qo­ǵam­­dyq oı ǵylymı pikirge negizdelýi kerek».

Qoryta aıtqanda, Prezıdentimizdiń osy máselege qatysty arnaıy pikir bil­dirip, ótkir taqyrypty jańasha zert­teý­ge shaqyrýy, ony Senat depýtat­tarynyń naqty is-áreketpen qoldaýy bizdi, zertteýshilerdi jańa izdenisterge umtyldyryp, ásirese tarıhshylar arasynda qaıshylyqty da aýyrtpalyqqa toly tarıhymyzdy anyqtaı túsýge degen qulshynys týǵyzary sózsiz.

Talas OMARBEKOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń Qurmetti akademıgi