Túrkistannyń jańa dáýiri

Táýelsiz elimizdiń rýhanı astanaǵa bet burýyn barynsha jaqsylyqqa joryǵan. Bul – eldik rýhanı dástúrimizdiń shyraqshysy, birligin tirligimen bekemdep, yntymaǵyn yrysymen arttyrǵan, tabysyn mańdaı terimen molaıtqan túrkistandyqtardyń qýanyshyn eselendirdi. Al, jeti atasy «Áziret Sultan» dep Túrkistandy áz tutyp qadirlegen Qazaq eli óńirlerin odan saıyn shattandyrdy. Ǵasyrlar boıy ata-baba amanatyndaı bolǵan arman-tilektiń ońynan sheshilgenine myńdaǵan, mıllıondaǵan qórshi-qońsylarymyz, túrkitildes baýyrlarymyz da eleńdep, úmitteri oıandy. Mańyzdy qadamǵa búginde álem jurtshylyǵy da kóz tigip otyrǵany belgili.

Jalpy, qazaq úshin Túrkistan – qaladan da, oblys ortalyǵynan da bıik, asqaq ári keń uǵym. Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqandaı: «Tarıhy baı, ta­ǵylymy tereń Túrkistannyń elimiz úshin orny bólek. Ol – búkil Ortalyq Azııadaǵy eń kóne qalalardyń biri. Túrkistan – qazaq eliniń rýhanı júregi, qazaqtyń kóptegen qabyrǵaly tulǵalary máńgige jaı tapqan qasıetti qala. Osyn­da jerlengen 164 áıgili tulǵanyń 21-i el basqarǵan qyrandar, 30-dan astamy qol bastaǵan batyrlar, aýqymdy sóz bastaǵan bıler. Túrkistan tarıhy – kúlli qazaqtyń tarıhy».

Al «Túrkistan – túrki áleminiń rýhanı astanasy» sammıtindegi tarıhı sózinde elimizdiń Prezıdenti Q.Toqaev Túrkistannyń barlyq túrki halyqtary úshin qasterli qara shańyraq, qutty meken jáne ańsarly atajurt ekendigin eske salyp: «Bizdiń maqsatymyz – túrki álemin XXI ǵasyrda mańyzdy ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq keńistiktiń birine aınaldyrý. Túrki órkenıetin jańǵyrtýdy, eń aldymen, Iаsaýı murasy men qasıetti Túrkistandy álemge tanytýdan bastaýǵa shaqyramyz», – dedi.

Uly dala elinen shyqqan álemdik ǵulama Ábýnasyr ál-Farabıdiń: «Durys áreket maqsatqa jetkizer joldy durys tańdaýdan bastalady» degen dana sózi bar. Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵan kúnnen beri Elbasy Túrkistandy bir de mezet nazardan tys qaldyrmaǵanyn jaqsy bilemiz. О́ıtkeni, ol – ult tarı­hy­nyń bir ustyny, rýhanııattyń altyn dińgegi, bereke-birliktiń adalbaqany, eki dúnıe aldyndaǵy jaýapkershiliktiń irgetasy. «Myń ólip, myń tirilgen» Qazaq eliniń, túrki jurtynyń ańsary qashanda azattyqty kıe tutqany belgili. Sondyqtan da Túrkistan – árbir otandas, árbir murattas, árbir tamyrlas úshin kıeli. Túrkistan – túrki jurtynyń rýhanı qazan-oshaǵyn saqtap qalǵan qara shańyraǵy. Al qara shańyraq – túp-tamyrǵa adaldyq, adamgershilik pen ar-namystyń otaýy, ımandylyq pen dástúrdiń óresi, tálim men tárbıeniń, bilim men ónerdiń oshaǵy, bardyń baıandysy, joqtyń joqshysy.

Baıyrǵy qazaq jerindegi eki dúnıe baılyǵyna keneletin ári synalatyn baıtaq mekenimiz. Táýelsizdikke qol jetip, esimizdi jıǵan sátten bastap-aq eski shaharymyzdyń biregeı rýhanı ortalyq retindegi orny aıqyndala tústi. Osy qasıetti qalada egemen mem­leketimizdiń baýyrlas, tildes, dindes eldermen jańa zamnǵa saı yntymaqtastyq, dostyq baılamy jasaldy. Er túriktiń besigi qaıta terbelip, qazaqtyń qutty qushaǵy aıqara ashyldy. Solaı órisimiz keńeıdi, qanatymyz jaıyldy.

Mysaly, damyǵan Túrkııa elimen birigip Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Qazaq-Túrik ýnıversıtetin ashý, oǵan 25-ten asa túrkitildes etnostyń ul-qyzyn oqýǵa tartý – úlken maqsat-muratty arqa­laǵan ulttyq jáne ulysaralyq joba boldy. Ekonomıkalyq jaǵdaıdyń qıyndyqtaryna qaramastan, sonaý 2000 jyly eldiń tumary syndy qasıetti shahardyń 1500 jyldyǵyn atap ótýge de Nursultan Nazarbaevtyń ózi bastamashy boldy. Qala mereıtoıy qarsańynda memleketimizdiń rýhanı ortalyǵyn áýeli óz halqymyzǵa tanytý úshin birqatar saýapty sharalar qolǵa alyndy. Keseneni, onyń mańyn jóndeý jumystary barysynda han-sultandardyń, batyr-bılerdiń asyl súıekteri anyqtalyp, ata-baba dástúrimen, dinı joralǵymen jer qoınyna qaıta jaıǵastyryldy. Dindarlardyń arnaıy pátýasy osy máselege baılanysty kópshilikti ma­za­laǵan suraqtardyń jaýabyndaı boldy. Keseneniń «Kishi Aqsaraı» bólmesine saǵana jasalyp, 350-den astam adamnyń súıegin jerleý tártibi qujat, vıdeoǵa rásimdelip júzege asyryldy. О́kinishke qaraı, kezinde kesenege tıesili kıiz kitaptar qoldy bolyp, munaqyp jazylǵan birqatar belgiler men qabirtastardyń aýysqany, keıbiriniń joǵalyp ketkeni belgili boldy. Sóıtip, júıege keltirý jumystary qıynǵa soqty. Soǵan qaramastan, arnaıy qurylǵan komıssııanyń arqasynda árýaq aldyndaǵy musylmandyq paryz negizinen oryndaldy dep aıta alamyz. Árıne, ǵylymı turǵyda zertteý jumystaryn úzdiksiz jalǵastyryp, jolǵa qoıý úshin áli de kóp mindetter kútip turǵanyn umytpaýǵa tıispiz. Ol úshin damyǵan elderde arnaıy mamandar daıarlaý, sheteldik tájirıbelerge súıenip, súıek ıesin DNK saraptamasy arqyly anyqtaýdy engizý, tıisti ǵylymı-tanymdyq baǵdarlamalar túzý kerek. Áıtpese, ǵylymı ortada áli de bolsa dálelderden góri boljamdar aıtý tyıylmaı keledi. Antropolog ǵalymdarymyz qashanǵy Máskeýdiń M.Gerasımov atyndaǵy zerthanasyna baryp, qorytyndysyna júginedi? Tıisti mınıstrlik osy salany qoldap, bet-beıneniń plastıkalyq rekonstrýksııasyn jasaý jóninde otandyq laboratorııa nemese ortalyq uıymdastyrýynyń kezi kelgen sııaqty. О́ıtkeni elimizdiń keń aýmaǵynda áli zerttelmeı jatqan saǵanalar men keseneler barshylyq. Áýeli ǵylymı zertteý keshenderin saılap almaı, az ýaqyttyń ishinde tarıhı eskertkishterimizdiń izinen, muramyzdyń jurnaǵynan adasyp qalýymyz da múmkin.

Búgingi Túrkistan men tarıhı Túrkis­tandy salystyrý ta­nymdyq turǵydan mańyzdy. Deı turǵanmen jańa urpaqtyń mindeti – ótkenniń ǵıbratty tustaryn jańa zaman konteksinde laıyqty kórsete alý. Sonymen birge tarıhı shaharlardy jańǵyrtýdyń órkenıetti konsepsııasy bolady. Bizdińshe, Elbasy ıdeıasymen jańarǵan bú­gingi Túrkistan osy baǵytty qatań, júıeli ustanyp otyr. Muny kórip-bilý úshin, árıne, búgingi oblys ortalyǵyn – tarıhı qalany tamashalaǵan durys.

О́zgergen, túrlengen syrtqy kelbeti bir bólek, ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı áleýeti, halyqaralyq týrızmniń bo­lashaǵy úshin kóp múmkindik týǵy­zy­lyp, batyl jobalar qolǵa alynǵan.

Shyndyǵynda, ol úsh jyl buryn qandaı edi, qazir qalaı?

Buryn sharshap-shaldyqqan, dáýreni ótken keıiptegi qalada Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi ǵana kóztartar edi. Ma­shına, kólikter mańyna deıin shań­datyp baryp toqtaıtyn. Odan basqa kórip, tamashalaıtyn oryndar joqtyń qasy edi. Tipti, janǵa jaıly, el tynyǵatyn meımanhanaǵa, durystap tamaqtanatyn meıramhanaǵa da muqtaj bolatyn. Tipti bir jyldary syrt elden kelgen tanystarymyz «aıaq bassań, «týalet platnyı» degen shala jazý aldyńnan jıi shyǵatyn qala eken» degende, qatty qysylǵan shaǵymyz da este. Munyń syrtynda jápireıgen turǵyn úıler, qyryq jamalǵan joldar men ala-qula aýlalar, ıqy-jıqy qora-qopsylar, sýsyrap, qýrap jatqan aǵashtar kóshten qalǵan jurt­ty elestetetin.

Qazir múldem basqa qalaǵa aınalyp, kórkemdelip-túrlenip shyǵa keldi. Jasampazdyq rýh jurttyń keýdesin kótertip, jańa tynysyn ashqandaı. Qaıtse de «jańa jeńbek, eski kónbek» degen. Eń bastysy – qala turǵyndary men oblys ortalyǵyna kelgen meımandardyń kózqarasy, sana-sezimi ózgere bastady. Jastar túrki elderiniń rýhanı astanasy degen atqa laıyq bilim alyp, haraket jasaýǵa bel baılap otyrsa, eńbek jasyndaǵylar qazirdiń ózinde qoǵam men qaýymǵa paıdaly jumysqa aralasa bastaǵan. Jańa kásip úırený men kerek isti oqý men meńgerýdiń mańyzy artyp keledi. «Júk túıege kelmeıdi, túıe júkke keledi» degen ataly sózdiń astaryn da kúni-túni atqarylyp jatqan naqty, bolymdy jumystar men tolymdy ózgerister, halyqtyń kóńil qanaǵaty uqtyrǵandaı.

Elbasynyń mańyzdy jarlyǵy jarııalanǵan shaqta túgel túrkiniń tóri - ejelgi Túrkistandy endi «rýhanı jańǵyrý qalasy» retinde kórgimiz kelgenin jazǵanbyz. Árıne, usynys, tilek aıtýǵa árkimniń shamasy jetedi, al shahardy zamanǵa laıyq túletý – naǵyz erlerdiń isi ekenin moıyndamasqa lajymyz joq.

Az ýaqyt ishinde atqarylǵan myń san sharýany, tógilgen terdiń nátıjesin kóp izdeý qajet emes. Ol kózge uryp, tamashalaýǵa, zııarat etýge suranyp-aq tur.

Eń áýeli bizge unaǵany – Farab kitaphanasy. Ol – Túrkistannyń keshe­gi­sin búginimen jalǵap, erteńine kóz salýǵa múmkindik beretin mándi nysan. Munda jınaqtalǵan, áli de jınalatyn kóne kitaptar men ornatylǵan zamanaýı quraldar – kemeldenýdiń bir kózi. О́z zamanynda tórtkúl dúnıeniń tetigin túgel bilgen ǵulama ǵalym, aqyn - Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Naǵyz ǵylym ıesin kórsem, bas ıip taǵzym eter edim» degeni osy kúnge deıin kókeıkesti emes pe?

Babalarymyzdyń asyl muratynan bastaý alǵan bilim qazynasy sońǵy úlgide jasaqtalypty. Kirseńiz, qaıta shyqqyńyz kelmeıdi.

Birinshi qabatta Fab-lab ornalasqan. Munda kitapqumar qaýym bir-birimen kezdesip, bas qosa alady. Tómengi qabatta ǵylymı-zertteý ortalyǵy, ıaǵnı negizgi kitap saqtaý qoımasy ornalasqan. Bul jerde óte sırek kezdesetin kitaptar men monýskrıptiler saqtaýly. Sonymen qatar, mundaǵy zertteý ortalyǵy qundy dúnıelerdi saqtaýmen birge búlingen jerlerin qaıta qalpyna keltirip, sıfrlandyrady. Kitaphanada alǵan bilimdi iske jaratý múmkindikteri usynylady. Zamanaýı tehnologııalardy qoldana otyryp, óner týyndysyn jaryqqa shyǵarý úshin dybys jazý stýdııasy, buıym óndirýge arnalǵan alýan túrli sheberhanalar men qolóner dúkenderi uıymdastyrylǵan. Taǵy bir ereksheligi – kónergen qujattar men kitaptardy qalpyna keltiretin Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz seh osynda jumys isteıdi. Sondaı-aq, jasandy zerdeniń kómegimen tarıhı kitaptar men materıaldardyń úlken derekqoryn qalyptastyratyn óndiristik zerthanasy iske qosylǵan. Ázirge elimizde teńdesi joq, biregeı kitaphanany kórgińiz kelse,Túrkistanǵa týra tartyńyz.

Rýhanı mádenı ortalyqty Vizit ortalyq, «Uly dala» ortalyǵy, Iаsaýı mýzeıi, Túrkistan mýzykalyq drama teatry, elimizdegi tuńǵysh Halyqaralyq týrızm jáne qonaqjaı ýnıversıteti, «Hampton by Hilton» qonaq úıi, taǵy basqa mańyzdy nysandar tolyqtyryp tur.

Sońǵy jyldary búkil túrkitildes elder úshin orny bólek qala qaıta órleýdiń arqasynda damýdyń jańa deńgeıine qadam basty. Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesine kelip, zııarat etýshilerge qolaıly jaǵdaı týǵyzý maqsatynda onyń aýmaǵy jańasha mánermen tolyq abattandyrylǵan. Rábııa sultan begim kesenesin, tarıhı oryn – Kúltóbeni qalpyna keltirý-jóndeý jumystary erekshe baqylaýǵa alynǵan.

Odan basqa, el ıgiligine berilgen «Kongress Holl» kópsalaly kesheni, «Aqjaıyq» óner mektebi, Oqýshylar saraıy, «Alataý medıa» ortalyǵy, «Rixos Turkestan» qonaq úıi, Kerýen saraı kesheni, «Jibek joly», «Parasat» saıabaqtary men sý aıdyndary men Botanıkalyq baq, dendropark zaman talabyna saı qalanyń ózindik keskin-kelbetin asha túsipti.

Aldaǵy kezge josparlanyp otyrǵan «Qylýet» meshiti de kıeli qalanyń dástúrli arhıtektýrasyn búginmen sabaqtastyratyn biregeı nysan bolary sózsiz. Negizinen kommýnıkasııa, jerasty jumystaryn, jol tarmaqtaryn retteýge kóp mán berilgeni ańǵarylady. Qurylysshylardyń tilimen aıtqanda, barlyq jumystardyń seksen paıyzy sátti jobalaý, tómengi qurylys tizbekterinen ótý - asý alǵannan da asyp túsetin kórinedi. Keıingi kezeńderi qol baılamaıdy, qarymdy iske tek qarqyn qosa beredi.

Kez kelgen qurylys salý úshin áýeli konseptýaldy kózqaras qalyptastyrý mańyzdy. Osy turǵydan qaraǵanda, Ortalyq Azııada teńdesi joq, ataqty zertteýshilerdiń baǵalaýy boıynsha Aıa-Sofııa meshitimen yńǵaılas kesene ǵımaratyna qatysty barlyq halyqaralyq erejeler men qaǵıdalar saqtalǵan. Qalanyń jeti buryshynan qarasań da kıeli oryndy janaryńa jaqyndata túsetindeı keńistik qaras­ty­rylǵan. Jalpy álemde, sonyń ishinde shyǵys elderinde mundaı kıeli, qasıetti oryndar baý-baqshamen, saıaly baqpen, gúlzarmen, kógalmen kómkerilip jatady. Osy baǵytta jasalǵan jumystar kóz qýantady. Tarıhı Áziret Sultannyń aýqymy, aýrasy men áser-qýaty (energetıkasy) daralana, aıshyqtala túsken. Áıtpese, kólikten túse sala kesene ishine ene salsańyz, oıyńyzdy da jıyp úlgermeısiz, tereńine boılaı almaısyz. Shyqqanda da solaı, duǵa-tilekter baǵyshtalǵan tulǵalar men áýlıelerdiń árýaǵy qoldap, senim uıalaǵan nıetińizge sol jerdiń aýany tabıǵı jarasym taýyp jatsa, ońashadaǵy oı-armanyńyz da haqpen úılesimdelmek. Mine, endi zııaratshylardyń osyndaı syrly sátterdi bastan keshýine, meılinshe áser alýyna tolyq múmkindik bar dese bolady.

Iá, úsh jyl buryn Túrkistannyń jańa dáýiri bastaldy. Búginde ósip-ónemin degen memleket úshin dárejesi erekshe, dúnıe júzine tanymal, óz halqy táý etetin kıeli, rýhanı ortalyqtarynyń bolýy sonshalyqty jańalyq emes. Alaıda bul jasampazdyqtyń elge ǵana emes, óńirge, tipti álemge jaqsylyq ákeletinin oılasańyz, tolaıym tabystyń áseri eselene túsedi.

Qazir kóz aldymyzda táýelsiz eli­­miz­diń jańa shejiresi jazylyp ja­­tyr. Sonaý 1872 jyly general Kaýfman «Túrkistan albomyn» arnaıy ázir­le­tip, Reseı ımperııasy patshasyna syılyq retinde usynǵanyn tarıhtan bilemiz. Sonyń túpnusqasy, basqa da biregeı qujattardyń bári qazir Sankt-Peterbýrgtegi shyǵystaný mýzeıiniń qorynda, endi birqatary kórshiles el­der­diń muraǵattarynda shashyrap jatyr. Osy jaǵdaılardy eskerip, túrki dúnıesiniń rýhanı astanasynyń qazirgi jaı-kúıin, kelbetin ashyp kórsetý úshin arnaıy tarıhı-dokýmentaldy, sondaı-aq, qazaqstandyqtardyń otansúıer sezimi men eren eńbegin beıneleıtin, túrkitildes baýyrlastardyń tileýqorlyǵyn pash etetin kıno túsirilse, jańa zamannyń «Túrkistan albomy» jaryq kórse, keleshek urpaqqa oraıly amanat bolar edi.

Atqan tańdaı aqıqat: túrkitildes memleketterdiń odaǵy eń áýeli rýhanııat arqyly bekemdelmek. Ol – ortaq ıakı úılesken bilim men ǵylym, mádenıet pen óner, til men din, dástúr men salt, tarıhı tulǵalar men oqıǵa-qubylystar. Bul rette jyl saıyn ótkizilip turatyn dástúrli bilim, óner, sport jarystarynyń orny bólek. Túrkistan sammıti, Túrkistan forýmy, Túrkistan sımpozıýmy, Túrkistan konferensııasy, Túrkistan konkýrsy, Túrkistan semınary – álem órkenıeti toǵysyndaǵy jańa da jasampaz suhbat­tasý alańdary. Osy aıada Álemdik jáne dástúrli din kóshbasshylarynyń basyn qosatyn úrdis sekildi nege Túrkistanda túrkitildes elderdiń dinbasylary jınalyp, kelisetin mańyzdy taqyryptar tappasqa? Dúnıe júzi túrkitanýshylary ǵylymnyń kez kelgen mańyzdy máse­lesin Túrkistan konferensııalarynda tal­qylaýyna da múmkindik kóp. Búgingi Túrkistan – álemdik syn-qaterlerdi ret­­teýdiń, aýqymdy eldik isterdi júıe­leý­diń aınasy.

Jańa dáýirdiń kókeıkesti máseleleri osylaı aıqyndalyp, istiń barysynda keńesip sheshiledi. Buǵan da dáýirge laıyq birlik, múddelestik, yqpaldastyq, eń bastysy - tarıhı tájirıbe kerek. Túrkistan dáýiri osy salmaqty kótere alady.

Ǵulamalardan qalǵan sóz bar: «О́z zamanymen ǵana ómir súretinder zamany ótkende jetim bolyp qalady». Arqa tórindegi astana – Nur-Sultan qa­la­sy, tarıhı turan-túrki órkenıetteri toǵysyndaǵy jańǵyrǵan Túrkistan Qa­zaq­stannyń ótkendi, búgindi, bola­shaq­ty sabaqtastyrǵan jańa dáýirin aıqyn­daı­dy.

Darhan Myńbaı