«Kóńilimniń bozdady bozingeni,
Eshkim biraq muńyma kóz ilmedi.
Tún balasy túsime kirip júrsiń,
Qaıran mýza, jebeshi óziń meni!»
dep, shalqar shyǵarmashylyq, qýatty qalam ıesi aqtaryla jyrlaǵandaı, ol poezııany ólermendik emes, kıeli óner dep uqty. Qudaı da súıikti pendesine nesibesin aıamaı beredi degen sóz bar. Tabıǵı talantymen oqyrmandaryn tamsandyrar, sútteı uıytar nebir kesteli jyrlar, shymyr shýmaqtar bulaq bolyp bulqynyp, aqtaryla quıyldy. Jastaıynan Maǵjannyń lırıkasyna shólirkep ósken Zeınolla beıkúná bala qusap aıǵa qaraı umtylyp, qulash urdy. Bıikke samǵady. Ǵafý Qaıyrbekov, Zeınolla Qabdolov, Rahmanqul Berdibaev sekildi el aǵalarynyń kórsetken senimderi men bergen batalary shabytyna shabyt qosyp, óleń ólkesinde jasyndaı jarqyraı kórindi.
Onyń qalamynan «Kebek batyr», «Bógenbaı batyrdyń qyzyl aty», «Kenesarynyń sońǵy áni», «Segiz seri», «Anamnyń arashasy» sııaqty kesek týyndylar, qara sózben jazylǵan «Sheber» poemasy týdy. Aýdarmalarynyń ózi nege turady?! Ekiniń biriniń tisi bata bermeıtin Sergeı Esenındi, Nıkolaı Gýmılevty, Marına Svetaevany tárjimalady. Tanymal jerles qalamger, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Safýan Shaımerdenov sońynan ergen inisiniń shyqqan bıigine qýanyp, jyly lebizin bildirdi. «Seniń boıyńdaǵy adaldyǵyń, ádildigiń, shynshyldyǵyń jyrlaryńnan jazdaı jarqyrap, darynyńdy aıǵaqtap turatynyna ana bir jyly qolyma tıgen «Jeruıyq» atty jınaǵyńnan kózim jetken. Sezim men shabyt shalqytqan jyrlaryńa ǵumyrlyq baqyt tileımin!», dep jazdy.
Zekeńniń aıshyqty qoltańbasy, ózindik jazý máneri «Jeruıyq», «Mızamshýaq» jyr kitaptarynda aıqyn baıqalady. Sózdiń kıesin, qasıetin júrek lúpilimen sezine otyryp, oıyn kórkem kesteleıdi. Tógile jyrlaıdy, oqyrmanyn beıjaı qaldyrmaıdy. Oǵan «Qyzara batqan kún qandaı», «Uqsaıdy aspan tozǵan kezdemege», «Myń jyldyq jara», «Beý, meniń Kúnshyǵysym», taǵy basqa óleńderi dálel.
Aıtýly azamattyń aıtystyń aqbereni, arqaly aıtysker atanyp, talaı dodalarda, sondaı-aq múshaıralarda top jarǵanyn, al ótkir máselelerdi ózek etken pýblısıstıkalyq shyǵarmalarynda ulttyq rýh, qazaqy namys, ana tilimizdiń taǵdyry basty taqyryp bolǵanyn aıta ketken jón. «Abylaıdyń aq úıi» maqalasynda úlken mádenı ortalyqtardan shalǵaı, tysqary jerlerde ornalasqan mýzeılerdiń sıqy qashyp turǵanyn aıta kelip, oblys ortalyǵynda bir ortalyqtandyrylǵan ulttyq birlestik qurý, bul salada ǵylymı jumystarmen aınalysatyn, ǵylymı dáreje ıelengen tarıhshy mamandardyń tapshylyǵy, eksponattardyń jutańdyǵy jaıly baıypty baılam jasaıdy. Bul másele áli de ózektiligin joıǵan joq. «Uly babanyń beınesi» pýblısıstıkalyq týyndysynan Zekeńniń qaıratkerlik tulǵasynyń bir qyryn tanýǵa bolady. 2001 jyly daýylpaz jyraý Qojabergen Tolybaısynshyulynyń eki jyldan soń atap ótiletin 340 jyldyq mereıtoıy qarsańynda babamyzdyń portretin salý aýqymdy is-sharalardyń biri retinde qarastyrylady. Arnaıy top Jambyl aýdany Aıymjan aýylynda bolyp, Qojabergen áýletiniń kelini bolyp tabylatyn keıýanamen kezdesip, suhbattasqanmen, «Segiz seri Qojabergenge uqsaıtyn kórinedi» degen qysqa qaıyrymnan ári asa almaıdy.
«Bir kúni «Qazaq tili» qoǵamynyń músheleri men bir top aqsaqaldy oblys ákiminiń orynbasary, ultjandy azamat Qýat Esimhanov jınap, jyraýdyń portretin salý áńgime arqaýyna aınaldy. Ordabasynyń júzi qaıyrymdy, sonymen birge qaısar, rýhty bolýy kerektigi talap etilgenimen, sýretshilerdiń salǵan portretteri kóńilden shyqpady. Qylqalam sheberleri arasynda eń tanymal ári bedeldi Anatolıı Býrgaevty Qýat Esimhanuly ońasha alyp qalyp, biraz sóılesti. Ol syrtqa shyqqan soń ekeýmiz onyń K. Sútishev kóshesindegi sheberhanasyna keldik. Bet-júzinen qınalysy, tuıyqqa tirelgeni aıtpaı-aq seziledi. Menimen búkpesiz, ashyq áńgimelesýine respýblıkalyq kórmelerge usynylǵan ulttyq naqyshtaǵy portretterine, keskindemelderine bir-bir shýmaqtan óleń jazyp bergenim sebep bolǵan sııaqty. Shamam jetkenshe Qojabergen jyraýdyń barsha qazaqstandyqtardyń uly tulǵasy, Táýelsizdiktiń tý ustaýshysy ekenin zerdesine quıǵandaı boldym. «Bul portret tarıhı týyndy bolyp qalatyndaı salynýy tıis», dep eskertti qoshtasarda ol. Birde telefon soǵyp, kelýimdi ótindi. Bardym. «Ýaqyt taıap qaldy. Eń aldymen ózińe kórseteıin dep edim. Birneshe sýrettiń nobaıyn saldym. Biraq kóńilimnen shyqpaıdy. Birdeńe jetispeıtin sekildi. Keshe oqyǵan kitabymda sýretshiniń tulǵanyń sýretin keıingi urpaqtaryna qarap salǵanyn oqydym degende, meniń esime babamyzben atalas aǵaıyndy eki jigittiń fotosy bar ekeni sap ete tústi. Aıtyp edim, tezirek ákelshi, dep qýanyp ketti. Arada biraz ýaqyt ótkende salǵan portretin Qosyl Ábdirahmanuly ekeýmizge kórsetti. Qojabergen jyraýdyń búgingi portreti – sol. Portretti oblys ákimi Qajymurat Naǵmanov quptap, Ulttyq ǵylym akademııasy men Sýretshiler odaǵy avtorlyq quqyǵyn bekitip berdi. Jyraýdyń mereıtoıy toılanǵan kúnderi Anatolıı Býrgaev salǵan portret asqaqtap turdy. Onyń negizgi nusqasy oblystyq beıneleý óneri mýzeıiniń qorynda saqtaýly. О́kinishke qaraı, keıbir oqý oryndarynda, mekemelerde Qojabergendi ózderinshe keıiptegen, kórkemdik deńgeıi syn kótermeıtin sýretter de kezdesip júr», dep túıindeıdi avtor.
Egemendigimizdiń eleń-alań shaǵynda eldiń ótinde, shekaranyń shetinde turǵan Qyzyljar óńirinde saıası kúres qyzyp, el, jer jaıy taıtalasqa túsken syn mezette eki tilge júırik áriptesimizdiń azamattyq qaıratkerligine, ultjandy is-áreketterine talaılar kýá. «Qazaq tili» qoǵamyn qurý, ulttyq mektepter men balabaqshalar ashý jolyndaǵy belsendiligi ózgelerge úlgi boldy. Shyndyq úshin shyryldap, aqıqat úshin alysqan jankeshti qımyly talaı separatısterdiń taý qoparǵandaı ekpinin basty.
Zekeńniń bóle-jara aıtatyn qasıetteriniń biri – zor ensıklopedııalyq bilimdiligi, jadynyń erekshe myqtylyǵy, jan-jaqty izdenimpazdyǵy, mamandyǵyna degen adaldyǵy. Oblystyq «Lenın týy» (qazir Soltustik Qazaqstan) gazetinde tapjylmastan 43 jyl tynymsyz eńbek etip, qatardaǵy ádebı qyzmetkerden redaktordyń orynbasary laýazymyna deıin kóterildi. Áriptesteri ony sportshy, kásibı sport jýrnalısi retinde de qurmet tutty.
«Kórinse de ózgeshe, tosyn elge,
Artyq syr joq jasyrar osy mende.
Aqynmyn dep baǵamdy ósirem be,
Tarta almasa bıiktep kóshim órge?!
Bolamyn dep talpynbaı ulyq kenen,
О́mirimdi ózimshe súrip kelem.
Beý, jan dosym, endeshe syr uq menen,
Jaqsy eken-aý syryńdy irikpegen»,
degen kirshiksiz kóńil tazalyǵy jarqyrap tura bereri anyq.
О́mir ESQALI,
jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy
