Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
«Balańdy qazaqsha oqyt!»
Qazaq elinde turyp, «balańdy qazaqsha oqyt» dep úgitteý – ar aldynda da, el aldynda da qorlanýmen teń. Biraq qansha aýyr bolsa da, biz betpe-bet kelip otyrǵan búginginiń shyndyǵy. О́ıtkeni balasyn qazaqsha oqytýdan qashatyn qarakózderimiz aramyzda áli de kóp. Qazirgi kúni til mamandary men janashyrlary qazaq mektepterindegi bilim sapasynyń joǵary ekenin, qazaqsha oqyǵan balanyń bolashaǵy jarqyn bolatynyn aıtyp keledi. Solardyń biri – qoǵam belsendisi Turar Sháken. Ol qazaq tili men mádenıetin, salt-dástúrin nasıhattaýdy maqsat tutyp, birneshe joba uıymdastyryp, balabaqshalar men mektepterde oqýshylarmen, olardyń ata-analarymen kezdesýler ótkizip júr. О́zi qurǵan «Qara shańyraq» qoǵamdyq birlestiginiń basshysy retinde «О́negeli ata-ana – óreli urpaq», «Qazaq alemi», «Balańdy qazaqsha oqyt» avtorlyq jobalaryn qolǵa alyp, otbasylyq jáne ulttyq rýhanı-adamgershilik qundylyqtardy dáripteý arqyly jas urpaqqa ónegeli tárbıe berý úshin kóptegen is-shara uıymdastyryp keledi. Onyń jumystarynyń eń basty muraty – ana tilinde sóıleıtin urpaq ósirýge úles qosý.
– «Qara shańyraq» ulttyq jobasynyń aıasynda sana-sezimi qalyptasqan, eldik múddeniń órkendeýine úles qosa alatyn, ulttyq qundylyqtar men jalpyadamzattyq qundylyqtardy ushtastyryp, qazaqy tálim-tárbıeni boıyna sińirgen zamanaýı tolyq kemel tulǵany tárbıeleýdi, memlekettik ıdeologııanyń negizi bolatyn «Bir el – bir til» ıdeıasyn nasıhattaýdy kózdeımiz. Osy maqsatta ótken jyly «Qazaq alemi» ortalyǵyn quryp, jemisti jumys júrgizdik, – deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, «Qazaq alemi» – qazaq halqynyń tilin, mádenıetin, dástúrin erkin formatta «jumsaq kúsh» arqyly úıretip, tanytyp, nasıhattaıtyn joba. Ol memleket quraýshy ulttyń qundylyqtary arqyly elimizdegi etnostyq toptardyń memlekettik tilge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý, tildiń qoldaný aıasyn halyqaralyq deńgeıge shyǵarýdy maqsat tutady. Sondaı-aq qoǵam belsendisi osy jobanyń zańdy jalǵasy retinde bıyl Astana qalasy Til basqarmasynyń qoldaýymen «Balańdy qazaqsha oqyt» jobasy aıasynda elordamyzdyń balabaqshalarynda kezdesýler ótkizdi. «Biz balabaqshada ata-analardyń qatysýymen ótken is-sharalarymyzǵa Dımash Qudaıbergenniń anasy Sveta Aıtbaevany, belgili til janashyry Aıatjan Ahmetjanulyn, belgili teatr akterlaryn, ózge de mamandardy shaqyryp, balany qazaqsha oqytýdyń artyqshylyqtary jóninde aıttyq. Osy is-sharalardan keıin balasyn orys synybyna bereıin dep júrgen kóptegen ata-ana oıyn ózgertip, qazaq mektebin tańdap jatyr», deıdi Turar Sháken.
Kitap oqý – til úırenýdiń basty tetigi
Qazaq «ana tili» dep beker aıtpasa kerek. О́ıtkeni bala anasynyń tilinde sóıleıdi. Keleshek urpaǵymyzdyń óz tilin bilip ósýi úshin búgingi analarymyzdyń ózge tilde shúldirlemegeni mańyzdy. Osy oraıda elordamyzda jas analar arasynda qazaqsha kitap oqý klýbyn uıymdastyryp, qazaq tilinde sóıleýdi nasıhattap júrgen Araılym Mustaqovanyń eńbegin aıta ketken oryndy. Ol qurbysy ekeýi birigip «Sholpy» atty qazaq tildi kitap klýbyn ashqan. Maqsat – tulǵa retinde damýǵa, dúnıetanymdy keńeıtýge septigi tıetin, ulttyq naqyshy joǵalmaǵan orta qalyptastyrý.
– Klýbymyzdyń «Sholpy» dep atalýy tegin emes. Qazaqtyń salt-dástúrinde bul buıymdy taqqan kezde qyzdar arqany tik ustap, boıdy da, oıdy da túzegen. Bizdiń maqsatymyz da – ulttyq qundylyqtardy nasıhattaı otyra damıtyn, kitap oqıtyn orta qurý. Oıdy túzeý, ulttyq dilimizge saı rýhanı damý, – deıdi ol.
Bul klýbtyń qurylǵanyna 5 aıdan endi assa da, qazir quramynda 45 oqyrman bar. Olar – mektepti endi aıaqtaǵan jas qyzdar jáne jas analar. Aldymen barlyǵy tárbıelik máni bar kitapty tańdaıdy, sosyn ony barlyǵy úılerinde bastan-aıaq oqıdy. Keıin bir kúndi belgilep, barlyǵy jınalyp, kitaptan oıǵa toqyǵan qundylyqtarymen bólisip, ózara talqyǵa salady.
– Osy kúnge deıin 5 kezdesýimiz ótti. Ázirge 8 kitap oqydyq. Bizdiń aldymyzǵa qoıǵan ólshem: oqıtyn kitabymyz mindetti túrde qazaq tilinde, avtory qazaq bolýy shart. Kitap mazmunynda qazaqy tárbıe, ulttyq dástúr kórinisteri bolýy kerek. Sosyn kitapty taldaý kezinde ol jerde aıtylǵan ulttyq qundylyqtardy búgingi ómirde qalaı qoldanamyz, tarıh pen dástúr sabaqtastyǵyn qalaı júzege asyramyz degen suraqtarǵa jaýap izdeımiz, – deıdi Araılym.
Ol «Sholpy» klýbynyń arqasynda jas analar arasynda jaǵymdy ózgerister de bolyp jatqanyn aıtady. Máselen, Baýyrjan Momyshulynyń «Ushqan uıa» kitabyn oqyǵannan keıin analar balalaryna ertegi aıta bastaǵan. «Bul kitap tunyp turǵan qazaqy fılosofııaǵa negizdelgen. Balalarǵa ertegi aıtýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin, «Erteksiz ósken bala – rýhanı múgedek adam» degen oıdy jetkizgen bul eńbek biz úshin úlken sabaq boldy», deıdi keıipkerimiz.
Sonymen qatar, olardyń qatarynda buryn orystildi kitap oqý klýbtarynan kelip qosylyp, qazaqsha sóıleı bastaǵan jas analar da kóp eken. «Bastapqyda olar qazaq tiline shorqaq bolǵandyqtan, kitapty talqylaýǵa kóp aralaspaı, uıalyp úndemeı otyratyn. Biz olarǵa maqsatymyz kimniń qazaq tilin jaqsyraq biletindigin kórsetip jarysý emes, kerisinshe birigip qazaq tilinde sóıleýdi jetildirý, kitaptar arqyly sózdik qorymyzdy tolyqtyryp, qazaq tilinde ádemi sóıleýdi úırený ekendigin túsindirdik. Sodan keıin qyzdar ózderin erkin ustap, barynsha oılaryn qazaq tilinde jetkize bastady. Basynda oryssha sózderdi kóp qosatyn, qazir qazaqsha ádemi sóıleýdi úırendi. Shyny kerek, qazaq tiline degen mahabbattary ashylǵany sonsha, klýbtan tys ýaqytta da qazaqsha sóılep júrgenderin baıqadyq. Bul biz úshin úlken jetistik», – deıdi Araılym.
Aıta ketsek, jýyrda «Sholpy» klýby Larısa Aldabergenqyzy basshylyq etetin Halyqaralyq Qazaq tili qoǵamyna múshe retinde qabyldanǵan. Qazir Astana qalasynyń kóshelerinde til mártebesi úshin júrgizilip jatqan «Kórneki» atty jobasyna atsalysyp keledi.
Qazaq tili jaıly faktchek
Maǵjan atamyzdyń «Men jastarǵa senemin» degen uran sózin búgin de aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. О́ıtkeni, basqa salany bylaı qoıǵanda, ana tiliniń kósegesi kógerýin kókseıtin jastar ósip keledi. Olar tildiń damýyna úles qosatyn túrli kreatıvti jobalardy iske asyryp júr. Sonyń biri – ınstagram men YouTube-te tiltaný jáne tilge faktchek jasaý baǵytyndaǵy «Qazaq babyl» paraqshasy men arnasyn júrgizip jatqan Bıbarys Seıtaq esimdi jas maman.
Nazarbaev ýnıversıtetinde til (lıngvıstıka) mamandyǵyn oqyǵan ol: «Tilder, olardyń tabıǵaty týraly ǵylymı, tereń, jan-jaqty jıǵan bilimim bar bolǵasyn, ony ortaǵa salǵym kelip, komanda jınap, paraqsha ashtyq. Tilderge, til saıasatyna, sonyń ishinde, árıne, birinshi kezek memlekettik tilge degen saýatty kózqaras qalyptastyrýdy kózdeımin» deıdi.
– Til týraly jańsaq pikir, alypqashpa áńgime kóp. Gýmanıtarlyq ǵylymdardy ǵylym emes dep elemegendikten be, álde keı adam rasynda menmendikke sonsha salynǵany ma, tiltanýda eshqandaı kásibı, ǵylymı daıyndyǵy, dıplomy joq bireýlerdiń tilder týraly, sózder jaıynda «jańalyq ashyp» jatatynyn jıi kóremiz. Bireýler «áıel» sózin sógedi, bireýler «qazaq tili ǵylymǵa jaramaıdy» dep adasady, endi bireýler «Almatynyń ataýy – Alma-Ata» dep aıdy aspanǵa shyǵarady. Bundaı qaýesetke ǵylymı, dáleldi faktchek kerek – ony tiltanýshylar jasaı alady, – deıdi jas maman.
Onyń aıtýynsha, búginde qoǵamda naqty qalaı ári qashan qazaq tili barlyq salada domınant til bolýy kerek degen máselege túrli kózqaras bar. «Geosaıasattaǵy sońǵy jaıttar áıgilep bergendeı, qazaq tiliniń ústemdik qurýy – namys ne bir ustanym máselesi ǵana emes, shyn máninde ulttyq qaýipsizdik máselesi. Buny kópshilik túsinip keledi, biraq neǵurlym tezirek túsinse, soǵurlym jaqsy» deıdi.
Bıbarys Seıtaqtyń áleýmettik jeli arqyly tiltaný baǵytynda jasap jatqan jumystary shynymen nazar aýdararlyq. «Jas kelse – iske» demekshi, keıingi tolqyn ókilderiniń jahandaný tasqynyna jutylyp ketpeı, ulttyq tanymdy keńeıtýge, memlekettik tildiń damýyna óz úlesterin qosyp jatýy – erteńimizdiń jarqyn ekenin bildirse kerek.
