Áleýmettik basty qundylyǵymyz

30 tamyzda Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń qabyldanǵanyna 15 jyl tolady. Konstıtýsııanyń mereıtoıy jetistik­teri­mizdi taǵy bir baǵamdap, aldaǵy alar asýla­ry­myz ben maqsattarymyzdy anyqtap alýymyz­dy mindetteıdi. Al olardyń oıdaǵydaı alynýy men oryndalýy memlekettik jáne qoǵamdyq damýdyń qarqynyn saqtap qana qoımaı, ony odan ári eselep, Qazaqstan halqy ómiriniń sa­pasyn budan da bıik deńgeıge kóterýge múmkindik bermek. Táýelsiz Qazaqstannyń ótken qalyptasý joly men onyń memlekettik-quqyqtyq damýy­nyń qazirgi ahýaly 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń qol jetkizilgen saıası, quqyqtyq, áleýmettik-ekonomıkalyq nátıjeleri boıynsha da, sondaı-aq memleket aldynda jahandaný úderisterine baılanysty turǵan mindetterdi oıdaǵydaı eńserý jaǵynan da óziniń mazmuny boıynsha ońtaıly bazalyq quqyqtyq akt bolǵanyn kórsetti. Retteletin qatynastardyń keń aýqymy, normalarynyń qurylymy men naqty mazmuny jaǵynan Konstıtýsııanyń qazaqstandyq úlgisi qazirgi ýaqytta qoǵam men memlekettiń ózekti qajettilikterine jaýap beretin barynsha jetilgen túrge ıe boldy. Sonymen qatar quqyq qoldaný praktıkasy qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń quqyqtyq mol qýatqa ıe ekenin kórsetti. Al ol bolsa Qazaqstan halqynyń múddesi men ıgiligi, jalpy memlekettiń ósip-órkendeýi úshin odan ári qaltqysyz qyzmet ete beretin bolady. Qazaqstan memleketiniń qalyptasýy áýel bastan kúrdeli saıası, quqyqtyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılarda qoǵamdyq qatynastardy birtindep jáne sonymen qatar júıeli túrde reformalaý arqyly júrgizilgenin aıta kele, Qazaqstannyń ishki memlekettik damýda qol jetkizgen nátıjeleri, joǵary syrtqy saıası deńgeıi onyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kópqyrly qyzmetiniń jemisi ekendigin atap aıtqan jón. Elbasynyń san qyrly qyzmeti arqasynda Qazaqstan egemendik alý jáne halyqaralyq deńgeıde tanymal bolý máselelerinen bastap EQYU-da tóraǵalyq etýge deıingi ósý, órkendeý joldarynan ótti. Memleket basshysynyń kúsh-jigeriniń, onyń batyl da kóregen áreketteriniń arqasynda egemendikti saqtap qalyp, ony ornyqtyryp qana qoımaı, memlekettik damýdyń kóptegen baǵyttary men kórsetkishteri boıynsha Qazaqstan óz ustanymdaryn nyǵaıta aldy. Memlekettik qurylys tabysty júrgizilip, bılik organdarynyń ońtaıly júıesi men qurylymy jasaldy, basqarýdyń qalypty tetigi qalyptasyp, tıimdi qyzmet etip tur, memlekettiń quqyqtyq bazasy negizdelip, ony strategııalyq mindetter men praktıkalyq qajettilikterge sáıkes reformalaý jalǵasýda. Ol memlekette áleýmettik turaqtylyqty qam­tamasyz etip qana qoımaı, sondaı-aq ıdeologııa­lyq jáne saıası plıýralızmdi is júzinde júzege asy­rýǵa múmkindik berip, ultaralyq jáne kon­fes­sııaaralyq kelisimdi jáne qazaqstandyq qo­ǵam­da toleranttylyqty ornyqtyrýǵa múmkindik berdi. Qazaqstannyń qarjy-ekonomıkalyq júıesi quryldy, ol álemdik ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda aıaǵynda tik turyp qana qalǵan joq, sonymen birge qoǵamdyq jáne memlekettik ál-aýqat múddesinde ekonomıkalyq reformalardy oıdaǵydaı júzege asyrýǵa jaǵdaı jasady. Álemdik qaýymdastyqta Qazaqstan bıik syrt­qy saıası bedelge qol jetkizdi, halyqaralyq-qu­qyqtyq qatynastarǵa belsene aralasyp, halyq­aralyq quqyq qaǵıdattary turǵysynan asa ma­ńyz­dy syrtqy saıası bastamashylyqtardyń arqa­synda memleketimiz keń halyqaralyq moıyndaýǵa ıe boldy jáne álemdik saıası sahnaǵa shyqty. Memlekettiń tabysty qyzmet etýiniń qajetti quqyqtyq jaǵdaılaryn, sondaı-aq zańdylyq qaǵıdatyn is júzinde iske asyrýdy kepildendirýdi qamtamasyz etýde prokýratýra organdaryna erekshe ról berilgendikten, olardyń da Qazaqstannyń damýyna qosar úlesi aýqymdy. Prokýratýra memleket atynan zańdardyń, Prezıdent jarlyqtarynyń jáne ózge nor­ma­tıvtik quqyqtyq kesimderdiń dál jáne biryńǵaı qoldanylýyna, jedel-izdestirý qyzmetiniń, anyqtaý men tergeýdiń, ákimshilik jáne atqarý­shy­lyq ister júrgizýdiń zańdylyǵyna joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrýǵa, kez kelgen zań buzý­shylyqty anyqtaý jáne joıý jóninde sharalar qoldanýǵa, sondaı-aq Konstıtýsııa men zańdarǵa qaıshy keletin zańdar men basqa da quqyqtyq kesimderge narazylyq keltirýge tıis. Konstıtýsııalyq normalardy iske asyrý tetigine prokýratýra organdarynyń qatysýy týraly aıtqanda, adam men azamattyń konstıtý­sııa­lyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý prokýrorlyq qadaǵalaýdyń basym baǵyty bolyp tabylatyndyǵyn atap ótken jón. Adamdardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn biz Qazaqstan memleketiniń eń bıik áleýmettik qundylyqtary retinde qaras­ty­ra­myz. Osyǵan oraı, Konstıtýsııada adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmysy­nan buıyrǵan, olar absolıýtti dep tanylady, olardan eshkim aıyra almaıdy, zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq kesimderdiń mazmuny men qoldanylýy osyǵan qaraı anyqtalady dep kórsetilgen. Adam quqyqtarynyń tabıǵı-quqyq­tyq doktrınasy jáne qoldanystaǵy (ulttyq) quqyqty qalyptastyrýdyń atalǵan faktory, árıne, prokýratýra organdarynda eskeriledi. Álemdik qarjy daǵdarysynyń qıyn kezinde qoǵamda áleýmettik-saıası turaqtylyqty saqtaý mindetteri asa mańyzdy bolyp tabylatyndyqtan, azamattardyń áleýmettik-ekonomıkalyq quqyqtaryn qorǵaý máseleleri prokýratýra organdarynyń erekshe nazarynda boldy. Buǵan dálel retinde bir ǵana 2009 jyldyń ishinde áleýmettik-ekonomıkalyq saladaǵy prokýrorlyq qadaǵalaý aktileri boıynsha 450 myńnan astam azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń qorǵalǵanyn aıtsaq ta jetkilikti dep oılaımyn. Daǵdarys saldaryn eńserý jaǵdaıynda pro­kýratýra organdarynyń azamattardyń eńbek­aqy­syn alý quqyqtaryn qamtamasyz etý jónindegi qyzmeti asa ózekti bolyp otyr. О́tken jyly prokýratýra organdary 190 myń jumyskerdiń paı­dasyna jalpy somasy 8 mıllıard teńgeden asatyn eńbekaqy boıynsha bereshekti óndirip berdi, anyqtalǵan zań buzýshylyqtardyń qo­rytyndylary boıynsha birqatar ákimshilik jáne qylmystyq is qozǵaldy. Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý barysynda prokýratýra eldiń iri jáne orta kásiporyndarynda azamattardyń eńbek quqyqtaryna baılanysty jaǵdaıattarǵa kúndelikti qadaǵalaý júrgizip keledi. Álemdik ekonomıkada daǵdarys qubylys­tary­nyń saqtalýy áleýmettik úderisterge memlekettik monıtorıng júrgizý qajettiligin ǵana emes, sondaı-aq jumystan negizsiz jáne zańsyz shy­ǵarýǵa, jalaqyny tólemeýge, eńbek etý úshin tıisti jaǵdaılardyń bolmaýyna jáne t.s.s. baı­lanysty zań buzýshylyqtarǵa jol bermeý maq­sa­tynda prokýratýra organdarynyń eńbek qa­ty­nastaryn udaıy qadaǵalap otyrýyn talap etedi. Jeke (zańdy) tulǵalar men memlekettiń múddelerine birdeı yqpal etetin áleýmettik-ekonomıkalyq saladaǵy quqyq buzýshylyq­tardyń ereksheligi isterdiń belgili bir sanattary boıynsha azamattyq sot isin júrgizýge pro­ký­ror­dyń mindetti túrde qatysýyn kózdeıdi. Sonymen birge quqyq qoldaný praktıkasy kórsetip otyrǵandaı, materıaldyq jaǵdaıdy qosa alǵanda, qandaı da bir sebepterge baılanysty, sot qor­ǵaýyna júginý quqyǵyn paıdalanbaǵan adamdar da pármendi zań kómegin qajet etedi. Mysaly, jumystan zańsyz shyǵarý jáne jalaqyny tólemeý, qarajatyn úlestik qurylysqa salǵan menshik ıeleriniń quqyqtaryn buzý, memleket qamqorlyǵyndaǵy jetim balalardyń, qarttar­dyń, múgedekterdiń quqyqtaryn belden basý jáne sol sııaqty zańdylyqty jappaı buzýshylyqtardyń bolýyna qaramastan, osy máseleler boıynsha sotqa júginý faktileri birli-jarym ǵana bolyp otyr. Atalǵan mán-jaılar prokýratýra organdary­nyń zańmen qorǵalatyn memlekettik múddelerdi sotta bildirýge, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa múmkindik beretin qyzmetiniń prosessýaldyq-quqyqtyq bazasyn odan ári damytýdyń mańyzdylyǵyn dáleldep otyr. Halyqtyń az qamtamasyz etilgen jáne áleýmettik qaýqarsyz toptarynyń quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa prokýratýra organdary erekshe nazar aýdaryp otyr. Bul rette, 2010 jyldyń ótken ýaqyty ishinde múgedekter men qarttardyń medısınalyq-áleýmettik mekemelerine prokýrorlyq tekserýler júrgizý nátıjeleri boıynsha 4 myńnan astam azamattyń densaýlyq saqtaýǵa, áleýmettik járdemaqy alýǵa, menshikke baılanysty konstıtýsııalyq quqyqtary qorǵalǵanyn aıta ketelik. Halyqtyń, sondaı-aq jeke adamnyń densaýlyǵy memleketimizdiń áleýmettik saıasatyn qalyptastyrýda salmaqty faktor bolyp tabylatyndyqtan, azamattardyń memleket kepildik bergen tegin medısınalyq kómek kólemin alýǵa qatysty konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý máselelerine de prokýratýra erekshe mán beredi. Prokýrorlyq qadaǵalaý qorytyndylary boıynsha buryn engizilgen yqpal etý aktileriniń oryndalýyn baqylaý tártibinde 2009 jyly azamattardyń tegin emdeý-dıagnostıkalyq qyzmet alýǵa quqyqtaryn buzýdyń 239 oqıǵasy jáne jańa týǵan nárestelerdi tegin dári-dármekpen qamtamasyz etpeýdiń 1752 faktisi anyqtalǵan. Atalǵan jaǵdaılar prokýrorlyq qadaǵalaý­dyń osy salasyna aıryqsha nazar salý, sondaı-aq osy salada qarjyny teris paıdalanýǵa jol ber­meý maqsatynda densaýlyq saqtaý júıesi qyz­metiniń uıymdastyrýshylyq-quqyqtyq jaǵdaı­laryn odan ári ońtaılandyrý qajettigin kórsetti. Prokýrorlyq qadaǵalaýdyń ózekti máseleleriniń biri kásipkerlik qyzmet salasynda konstıtýsııalyq quqyqty qorǵaý bolyp tabylady. Jalpy alǵanda, 2009 jylǵy jáne ústimizdegi jyldyń basynan bergi merzimdegi prokýratýra qyzmetiniń nátıjeleri boıynsha 4,5 myńnan astam kásipkerdiń quqyqtary qorǵalyp, qalpyna keltirilgen. Osy mindetti oryndaı otyryp, prokýratýra baqylaý organdarynyń kásipkerlik sýbektilerin tekserýlerdiń zańdylyǵy men negizdiligine qadaǵalaýdy júzege asyrdy, bul is sonymen qatar, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıteti bólimshelerinde olardy tirkeý rásimi arqyly da qadaǵalanady. Zań buzýshylyqtary anyqtalǵan jaǵdaıda atalǵan organdardyń tekserýdi tirkeýden bas tartýǵa ókilettiligi bar. Osy ókilettikti paıdalaný arqyly olar azamattardyń kásipkerlik bostandyǵy men jeke menshikke konstıtýsııalyq quqyqtaryna nuqsan keltirýge is júzinde jol bermeıdi. Prokýratýra organdarynyń áleýmettik mańyzdylyǵy kóp jaǵdaıda onyń qylmysqa qarsy kúres salasyndaǵy qadaǵalaý ókilettikterine baılanysty bolady. Prokýratýra organdarynyń adam quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy qyzmetiniń basty baǵyttarynyń biri tergeý men anyqtaý zańdylyǵyn qadaǵalaý bolyp tabylady. Al bul qadaǵalaýdyń praktıkalyq kórinisteri áralýan, atap aıtqanda, prokýratýra kelip túsetin aryzdar men ótinishterge quqyq qorǵaý organdarynyń ýaqtyly jáne laıyqty den qoıýyn, qylmystyq qýdalaýdyń belgilengen prosessýaldyq tártibiniń saqtalýyn qadaǵalaıdy. Osy saladaǵy qadaǵalaý tergeý men anyqtaý organdarynyń áreketteri men aktileriniń zańdylyǵy men negizdiligin tekserý, onyń ishinde qylmystyq isterdi qozǵaý men olardyń qozǵalysynyń statıstıkalyq esebin jáne basqa da arnaıy esepke alýlardy júrgizý arqyly júzege asyrylady. Osy ókilettikterdi iske asyra otyryp, prokýratýra, atap aıtqanda, jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin tirkeýden negizsiz bas tartýmen qosa, qýdalaý organdarynyń qylmystardy jasyrý faktilerin anyqtaýda. Máselen, 2009 jyldyń derekteri boıynsha tekserý nátıjelerinde 4 myńnan astam jasyrylǵan qylmystar anyqtalyp, esepke alyndy. Sonymen qatar prokýratýra negizsiz qozǵalǵan, toqtatylǵan jáne qysqartylǵan qylmystyq isterdiń de kúshin joıdy. Bul prokýratýrada zańdylyqty qalpyna keltirýdiń jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn buzý faktilerine laıyqty den qoıý múmkindiginiń pármendi tetikteriniń bar ekendigin kórsetedi. Prokýratýra qyzmetkerleriniń qatysýymen júrgiziletin qylmystyq isterdi tergeýdi júzege asyrýǵa qatysty zańnamalyq jańalyqtarǵa kelsek, ol jalpy memlekettik jáne jeke áleýmettik qajettilikterden týyndap otyr. Qazirgi ýaqytta qylmystyq-is júrgizý zańnamasy erekshe jaǵdaılarda prokýrorǵa aldyn ala tergeý organynyń ótinishi nemese óziniń bastamasy boıynsha tergeýdiń tolyqtyǵy men obektıvtiligin qamtamasyz etý maqsatynda isti aldyn ala tergeýdi bir organnan basqasyna berýge jáne zańda belgilengen sottylyqtan tys tergeýge múmkindik beredi. Qylmystyq isterdi tergeýge alý quqyǵyn prokýrorlar belsendi iske asyrýda. Máselen, 2009 jyldyń qory­tyn­dylary boıynsha arnaıy prokýrorlar 164 kúrdeli qyl­mys­tyq isti tergese, olardyń 77-i sy­baı­las jemqorlyq sı­patynda boldy. Pro­kýratýra organdary tergegen isterdiń ishinde eldiń birqatar bankteriniń basshy­lary men qyzmet­kerlerine qatysty qylmystyq ister, sondaı-aq buqaralyq aqparat qural­da­ryn­da keń qoǵamdyq pikir týdyrǵan basqa da ister bar. Endi prokýrorlyq tergeý ınstıtýtyn damytýdyń keleshegi týraly aıtar bolsaq, Qazaqstannyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda sotqa deıingi is júrgizýde prokýrordyń róli men jaýapkershiligin odan ári arttyrý atap aıtylyp, onyń ishinde qoǵamǵa eleýli qaýip pen shıelenis týdyratyn qylmystar boıynsha qylmystyq isterdi tekserýdi prokýratýra organdaryna júkteý jaıy qarastyrylǵan. Qylmystyq qýdalaýdy prokýratýranyń tikeleı qamtamasyz etýi jónindegi osy betalystar onyń praktıkalyq qajettiligin jáne prokýratýranyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesi osy fýnksııalardy beıtarap jáne qajetti kólemde júzege asyrýǵa múmkindik beretinin kórsetedi. Osyǵan oraı, erekshe ókilettikter berilgen prokýratýra Prezıdentke tikeleı esep beredi, al bul onyń táýelsiz qyzmetiniń senimdi kepili bolyp tabylady. Azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy prokýror sot prosesine tikeleı qatysýy arqyly da qamtamasyz etedi. Prokýror azamattyq proseske óziniń bastamasy boıynsha nemese sottyń bastamasy boıynsha ózine júktelgen mindetterdi júzege asyrý maqsatynda jáne azamattardyń, uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn jáne zańdy múddesin, qoǵamdyq nemese memlekettik múddeni qorǵaý úshin is boıynsha qorytyndy berý maqsatynda qatysady. Qylmystyq ister boıynsha memlekettik aıyptaýshy fýnksııasyn oryndaı otyryp, prokýratýra, sondaı-aq, áleýmettik maqsattardy kózdeı otyryp, sot óndirisin shynaıy da ádiletti júrgizýge járdemdesedi. Prokýratýranyń quqyq qorǵaý fýnksııalary týraly aıtqanda, ony “jazalaýshy” memleketik organ retinde birjaqty túsiný durys emes. “Prokýratýra týraly” Zańnyń prokýratýra organdarynyń qyzmetkerleri memlekettik bılik ókilderi bolyp tabylatyndyǵy týraly normasynda kórsetilgendeı, prokýratýranyń bılik qurylymy qataryna kirýine qaramastan, kez kelgen quqyq qorǵaý organy sııaqty prokýratýra organdary qyzmetinde de quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jáne ony boldyrmaý basym baǵyt bolyp tabylady. Prokýratýra Qazaqstannyń quqyq qorǵaý organdarynyń Úılestirý keńesiniń qyzmetine basshylyq etý arqyly sýbektilerdiń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý jónindegi memlekettik organdardyń kúshterin biriktirýshi ról atqarady. Quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń túpkilikti nátıjeleri, ıaǵnı qoǵamnyń quqyqtyq jaǵynan qorǵalýynyń deńgeıi, onyń barlyq býyndary jumysynyń úılesimdigine baılanysty bolǵandyqtan, prokýratýranyń úılestirý fýnksııasynyń tıimdiligin arttyrý onyń qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Bul mindet prokýratýra quqyq qorǵaý júıesiniń uıytqysy retinde aıqyndalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń qaǵıdalarynan týyndap otyrǵandyǵyn eske ala otyryp, Úılestirý keńesi qaraıtyn máselelerdiń aýqymy, eń aldymen, praktıkalyq qajettilikterge baılanysty bolatynyn aıta ketken jón. Talqylanǵan máselelerdiń mazmuny jaǵynan ózekti ári jan-jaqty bolyp kelýi osyny dáleldeıdi. Olardyń ishinde: sybaılas jemqorlyq qylmystaryn ýaqtyly anyqtaýdy jáne sapaly tergeýdi qamtamasyz etý, uıymdasqan qylmysqa qarsy kúreske baǵyttalǵan sharalardyń tıimdiligi, Ulttyq qor qarajatynyń zańdy jáne tıimdi paıdalanylýyn baqylaý, kámeletke tolmaǵandardyń quqyq buzýshylyqtar jasaýynyń aldyn alý, kontrabandaǵa qarsy kúres boıynsha kúshterdi biriktirý jáne t.b. bar. Úılestirý keńesi máselelerdi talqylaý barysynda quqyq qorǵaý organdarynyń josparly jáne qarqyndy ózara is-qımylyna, qoldanystaǵy zańnama sheńberinde jáne quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmet etýiniń qazirgi zaman mindetterine sáıkes olardyń yntymaqtastyǵynyń ádisteri men nysandaryn jetildirýge baǵyttalǵan sharalar týyndaıdy. Prokýratýranyń bul qyzmeti Prezıdent jarlyqtaryn oryndaý maqsatynda jáne solardyń negizinde tabysty júzege asyrylyp otyrǵanyn aıta kele, qazirgi quqyq qorǵaý tájirıbesi “Prokýratýra týraly” Zańdaǵy prokýratýranyń úılestirýshi ókilettikteriniń barlyq aýqymyn zańnamalyq turǵydan nyǵaıtýdyń ózektiligin dáleldep otyr dep esepteımiz. “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda Elbasymyz quqyq qorǵaý júıesin reformalaý bolashaǵyn naqtylaı kele, árbir memlekettik organnyń quzyretin naqty belgileý arqyly quqyq qorǵaý júıesin ońtaılandyrý qajettiligin ǵana emes, sonymen qatar ishkivedomstvolyq múddeden azamattardyń quqyqtary men memlekettiń múddesin qorǵaýǵa qaraı oıysýdyń oryndylyǵyn qadap aıtty. Konstıtýsııamen jáne basqa da normatıvtik quqyqtyq kesimdermen kepildendirilgen, memleket saıasatynyń mazmuny men nysanaly baǵyt-baǵdarynda aıryqsha oryn alyp otyrǵan azamattar quqyǵynyń basymdylyǵy Qazaqstan prokýratýrasy organdarynyń áleýmettik máselelerge baǵyttalǵan quqyq qorǵaý fýnksııalarynda óziniń tolyq kórinisin tapqany aıqyn. Qaırat MÁMI, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas Prokýrory.