Astyq úshin aıqastyń aıbyny bólek
Úkimet eginshi eńbegimen ósirilgen eginniń qaıtarymy bolýyna qoldaý jasaǵaly otyr
Ústimizdegi jyly jer júzinde astyq baǵasynyń sharyqtap ósetin túri baıqalady. Munyń birden-bir sebebi, bıylǵy jaz aılarynyń aıryqsha aptap ystyq bolýymen birge, jerge jaýyn-shashynnyń az túsýi jappaı qýańshylyqqa ákeldi. Sonyń saldarynan álemniń astyq sharýashylyǵynda asa bir kúrdeli ahýal qalyptasty. Tap osy jaǵdaıǵa baılanysty jaqynda ǵana kórshimiz Reseı astyq pen odan óndiriletin taýarlardyń eksportyna jyldyń sońyna deıin tyıym salý týraly sheshim qabyldady. Sol sol-aq eken, artynsha astyqtyń dúnıejúzilik rynoktaǵy baǵasy kóterilip shyǵa keldi.
Astyq qymbatshylyǵy aldymen AQSh-ty qursaýlap aldy. Muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy alyp elde bıdaı fıýchersi birden 4,4 paıyzǵa kóterilip, qyrkúıek aıynda jetkiziletin astyqtyń baǵasy 1 býsheline (27 kılo) 8,21 dollardan da asyp tústi. Sol mezette Azııa saýda sóresindegi bıdaı fıýchersteri 4,8 paıyzǵa deıin jetti. Taıaqtyń eki ushy bolatyny tárizdi, bul jaǵdaıdyń da bizder úshin eki túıini aldan tarqatylyp shyǵady. Birinshiden, syrttaǵy astyqtyń qymbattaýy aqyry aınalyp kelip, bizdiń óz ishimizge de dúmpý berýi kádik. Ekinshiden, syrtqa shyǵarýǵa ózimizden astyq artylyp jatsa, ol el bıýdjetiniń búıirin tompaıtýǵa úlken úles qosady. Bul jaǵdaıda bıdaı kádimgi munaı, gaz, tústi metall syndy aýyr ónerkásip ónimderi qatarynan tabylar edi.
Elimizdiń negizgi azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip, memleket qazynasyna qomaqty qarjy quıatyn bul mańyzdy sala qashannan Memleket basshysynyń tikeleı baqylaýynda tur. Sondyqtan da bıylǵy tamyzdyń basynda Elbasy Nursultan Nazarbaev aýyl sharýashylyǵynyń ózekti máseleleri jóninde alqaly jıyn ótkizip, onda elimizdiń astyqty alqaptarynda qazirgi tańda qalyptasyp otyrǵan ahýal keńinen talqylandy. Osy jıynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aqylbek Kúrishbaev egin oraǵyna ázirliktiń barysy týraly esep bere kelip, agrarlyq sektordyń aýmaly-tókpeli tustary tóńiregine toqtalyp ótti. Mınıstr óziniń Prezıdentke bergen esebinde bıylǵy qýańshylyqqa baılanysty elimizdiń astyqty alqaptarynda oryn alǵan qıyn halge qaramastan, Qazaqstanda 13,5 mln. tonnaǵa jýyq altyn dán jınalyp qalatynyn tilge tıek etti.
Sala basshysynyń bul boljamy da aspannan alynyp otyrǵan joq. Osynyń aldynda ǵana mınıstrlikte ótkizilgen alqada Jer sharýashylyǵy jáne fıtosanıtarııalyq qaýipsizdik departamentiniń dırektory Anna Býs respýblıkadaǵy dándi daqyldar egilgen jalpy alqaptyń 83 paıyzdaıy jaqsy jáne qanaǵattanarlyq deńgeıde ekenin málimdegen bolatyn. Sala basshysy osy ahýal men astyqty óńirlerden alynǵan esepterge súıene otyryp, osy kólemdegi daqyldyń respýblıka ishki tutynýyn tolyq qamtamasyz etip qana qoımaı, biraz dándi syrtqa shyǵarýǵa da múmkindik beretinin alǵa tartty. Ras, bul mólsher ótken jylǵy deńgeıden edáýir az. Oǵan jetý úshin taǵy 8,5 mln. tonna astyq kerek. Esesine, soltústik óńirlerdegi elevatorlarda ótken jyldyń egin oraǵynan qalǵan 7 mln. tonna astyq bar. Jalpy, búgingi tańda respýblıkadaǵy sebilgen kúzdik jáne jazdyq bıdaılar kólemin esepke alǵandaǵy egin alqaptary 16,7 mln. gektarǵa barady. Qazirgi ýaqytta jalpy egis kólemi 2,3 mln. gektardy quraıtyn Almaty, Aqtóbe, Jambyl, Batys Qazaqstan, Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda bıdaı orý bastalyp ketti. Aıdyń basyndaǵy málimetterge qaraǵanda, atalǵan aımaqtardaǵy 450 myń gektar alqaptyń egini jınalyp bitken. Túsim gektaryna 13,7 sentnerden kelip otyr. Bul jerde munyń ótken jylǵy kórsetkishten 6,8 sentnerge kem ekenin de aıta ketýimiz kerek. Degenmen, naýqan sońyna deıin kórsetkishtiń kóterilip qalýy yqtımaldylyǵyn da joqqa shyǵara almaımyz.
Joǵaryda aıtylǵan keńes barysynda Elbasy egin oraǵy naýqanynyń ózekti máselelerine birinshi bolyp nazar aýdardy. Bıyl Qazaqstannyń barlyq túpkirinde oryn alǵan aptap astyqtyń qambasy atanǵan soltústik óńirlerge asa qıyn tıdi. Sonyń ishinde nesibege bitken egininiń 70 paıyzdan astam bóligi kúıip ketken Batys Qazaqstan jáne Aqtóbe oblystarynyń dıqandary aıryqsha qatty zardap shekti. Bul oblystarda keler jyly bıdaı tuqymy jetispeýshiligi oryn alady. Osylaısha azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qol jetkenimen, keler jyly qurǵaqshylyqqa ushyraǵan oblystarda egin egýde kúrdeli jaǵdaı týyndaýy múmkin ekendigi belgili bolyp otyr. Qazir tapshylyq Aqtóbe oblysynda – 78 myń, Batys Qazaqstan oblysynda 24 myń tonnany quraıdy degen boljamdar aıtylýda. Degenmen, endigi jerde bar kináni kún qabaǵyna jaba salýǵa da bolmaıdy. Munyń jaıyn mınıstrlik alqasynda departament dırektory Anna Býs jaqsy keltirdi. “Aýa raıy qurǵaq bolǵan bıylǵy jyl elimizdegi agrotehnologııalar deńgeıine de synaq jasaǵan sııaqty, – dedi ol. – Túpkerdede olardyń deńgeıi joǵary bolǵan óńirlerde egis alqaptary negizinen saqtalyp qaldy”. Sol mándi jıynda mınıstr Aqylbek Kúrishbaev bul problemany budan da tereńnen tartyp, bıylǵy eginniń kóńildegideı bolyp óspeýine tuqym saıasatynyń durys júrgizilmeýi de áser etip otyrǵanyna nazar aýdardy. Osydan kelip, tuqym suryptaryn paıdalanýdyń ǵylymǵa negizdelgen normalary saqtalmaıdy. Aldaǵy ýaqytta munyń bári eskerilýi tıis. Al keler jyldyń tuqym qoryn osy bastan jınaqtaı bastaý qajet.
Budan shamaly ýaqyt buryn ótken selektorlyq keńeste mınıstr eginshilikti ártaraptandyrý máselesine qadala toqtalyp edi. Munyń búgingi tańdaǵy eginshiliktiń eń túıindi jaılarynyń biri bolyp otyrǵanyna oı toqtatqan ol, osyndaǵy tepe-teńdiktiń saqtalmaýy men salanyń birjaqty damýynan aýyspaly egis tanaby erejeleriniń óreskel buzylyp júrgenin aýyzǵa aldy. Al ǵylymı negizdelgen normatıvte aýyspaly egis tanabynyń alatyn úles salmaǵy 16-dan 25 paıyzǵa deıin bolýy kerek. Tájirıbe kórsetkendeı, qazir ol Soltústik Qazaqstan oblysynda 10 paıyzǵa deıin quldyrasa, Aqmola oblysynda 12 paıyz mańaıynda. “Osynyń bári, aınalyp kelgende, astyqtyń sapasyna keri áser etedi, – degen edi mınıstr sonda osy oıdy jınaqtaı kele. – Salystyrý úshin ǵana aıtaıyn, ótken jyly kleıkovına 28 paıyzdan asatyn astyqtyń úlesi bar-joǵy 7 paıyz bolsa, al 90-jyldary bul deńgeı 28 paıyzdan qaıyrylatyn, ıaǵnı qazirgiden tórt ese joǵary bolatyn”. Bulaı bola berse, keleshek dúnıe júzi rynogynda Qazaqstan astyǵyna degen suranys tómendep ketýi kádik.
Kópshilik esinde jaqsy saqtalǵan taǵy bir nárse, Elbasy keńeste egini kúıip ketken batys oblystardyń tuqymsyz qalmaıtynyn kesip aıtty. Bul kezderi Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasyna oraı Úkimet qýańshylyqtan zardap shegip otyrǵan batys óńirlerge jetkiziletin astyqty tasymaldaý úshin arnaıy qaýly shyǵaryp úlgergen. Osy qaýlyǵa sáıkes soltústik óńirlerdiń astyq qabyldaý oryndarynan 400 myń tonna dándi daqyldy batysqa jetkizý jumysy bastalyp ketti. Sonymen qatar A.Býs “memleket tarapynan qurǵaqshylyqtan zardap shekken óńirlerge jetkizý úshin shamamen 70 myń tonna qosymsha tuqym satyp alý arqyly memlekettik resýrsty tolyqtyrý boıynsha shara qabyldanatyn bolady” degendi de sol jıyndardyń birinde aıtyp edi.
Endigi jerde elimizdiń astyqty óńirlerinde egindi aptap ystyqtan saqtap qalýdyń búgingi tańdaǵy tıimdi tehnologııasy jóninde de oılanatyn kez kelgenin aıta ketýimiz kerek. Sonyń biri ylǵal saqtaý tehnologııasyn qoldaný bolyp tabylady. Alqada Aqylbek Kúrishbaev óte dáleldi tujyrymdarmen onyń jaıyn tarqatyp shyqty. “Qazirgi astyq salasynda qolynan is keletin, kúshi bar, iri sharýashylyq sýbektileri ǵana ylǵal resýrstaryn saqtaý tehnologııasymen jumys isteı alady, – dedi ol. – Osyǵan azdap saraptama jasap kóreıik. Qostanaı oblysynda alqaptary 2 myń gektardan kem sharýashylyqtar 29 paıyzdy quraıdy. Al bul kórsetkish Batys Qazaqstanda – 51, Aqtóbe oblysynda – 41 paıyz. Endi qaı óńir sharýashylyqtary ylǵal resýrstaryn saqtaý tásilimen kóbirek jumys istedi desek, bul Qostanaı oblysynda joǵary bolǵany kúmán týdyrmaıdy. Demek, ylǵal resýrstaryn saqtaý ádisimen jumys jasaǵan astyq sharýashylyqtarynyń ǵana bolashaǵy bar. Burynǵydaı aýa raıynyń qas-qabaǵyna qarap otyra bersek, odan tirlik ońbaıdy”. Onyń taǵy bir naqtyly mysaly ylǵaldy tehnologııany saqtamaı júrgen óńirlerdegi astyqtyń túsiminen de kórinedi. Aıtalyq, sońǵy 5 jylda Aqtóbeniń Qostanaı jerimen shektesetin Áıteke bı aýdanynda alynǵan ortasha ónim gektaryna – 5, al Qostanaıdyń qunary táýir Qamysty aýdanynda 8,5, qumdaýytty Jankeldın aýdanynda 6,5 sentnerden kelgen. Osy oraıda “aýyly aralas, qoıy qoralas” jatqan eki aımaqta alynatyn ónimderde nege aıyrmashylyq bar degen zańdy saýal týyndaıtyny anyq.
Memleket basshysy ózi ótkizgen keńeste de bıylǵy jyly ylǵal resýrstaryn saqtaý tehnologııalaryn engizgen, egiske durys tuqym sepken, agrotehnıkalyq sharalardy merziminde atqarǵan jáne der kezinde jınap alǵan sharýashylyqtardyń utqanyn atap ótti. Keńeste sondaı-aq astyq sharýashylyǵyndaǵy kúrdeli jaǵdaıǵa qaramastan, Qazaqstannyń 2010-2011 marketıngtik jyldaǵy eksporttyq áleýeti 8 mln. tonnany quraıtynyna boljam jasaldy. Bile bilsek, osy jaǵdaıdyń ózi qazaqstandyq un-jarmashylardyń sheteldik rynoktardy jaýlap alýyna tamasha múmkindik bergeli tur. Osyǵan baılanysty Prezıdent Úkimetke astyqtyń jáne ony óńdeý ónimderi eksportynyń jalpy kóleminde undy eksporttaý úlesin arttyrý jónindegi sharalardy qolǵa alý jóninde nusqaý bere kele, “Egin oraǵy barlyq jerde jyldaǵydan erte bastalyp otyr. Astyqtyń pisýi shapshań júrýde. Sondyqtan da aldyn-ala qamdaný qajet. Tehnıkamen jáne janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etý qajet. Bul barlyq oblystarǵa qatysty. Bul – barlyq ákimder men barlyq aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileriniń mindeti. Memleket eń aldymen ózderi tyrbanyp, qımyldap jatqandarǵa kómektesetin bolady”, dep atap kórsetti.
Dıqannyń bar úmiti – aldaǵy jınalyp alynatyn altyn dán aýqymy men bıyl astyq baǵasynyń rynokta joǵary bolý yqtımaldylyǵynda. Máselen, byltyr astyq túsimi jaqsy bolsa da, baǵa tómen bolýy sebepti shyǵyndar aqtalmady. Osyny qaperge alǵan mınıstr egin oraǵynda aıanyp qalmaý kerektigin alǵa tartyp otyr. Aǵymdaǵy jylǵy egin oraǵy úshin 408 myń tonna dızel otyny qajet bolsa, onyń lıtri 62 teńgeden, ıaǵnı jeńildetilgen baǵamen bosatylyp jatyr. Onyń jetkizilý kestesi ár oblystardyń operatorlary boıynsha anyqtalǵan.
Iá, astyq úshin aıqastyń qashanda aıqaıy bólek bolǵan. Al bıylǵy jaǵdaı tipti basqasha. Shyndap aıqaı salatyn shaq endi týdy. Sondyqtan yryzdyqqa bitken egindi agrotehnıkalyq talaptarǵa saı qysqa merzimde tókpeı-shashpaı jınap alýǵa bar kúsh-jigerdi jumyldyrǵan abzal.
Serik PIRNAZAR.
* * *
Qurylysshylardyń tolaǵaı tartýlary
Elimiz táýelsizdigin alyp, eńsesin tiktegeli Qazaqstan kelbeti álemge áıgilene bastaǵany kóńilimizge qýanysh nuryn uıalatýda. Keshegi qazaq eliniń kelbetine sarǵaıǵan tarıh paraqtaryn paraqtaı otyryp kóz jetkizsek, búgingi qazaq eli kóz aldymyzda kólbeńdeı tur. Al, erteńgi qazaq eliniń talaılardy tańqaldyryp, dúnıe júzin dúr silkindiretinine eshqandaı da shúbá keltirýge bolmas. Elbasymyzdyń tikeleı yqpalymen táýelsiz elimizdiń bas qalasy – Astananyń jyl sanap emes, aı sanap aıshyqtanýy ózine álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdaryp-aq otyr. Astana ǵana emes, elimizdiń qaı qalasy, qaı aýyly bolmasyn jyl ótken saıyn jasaryp, kórkine kóz súısindirip barady. Sodan da qurysh qoldy qurylysshylardyń elimizge jasap jatqan osyndaı tolaǵaı tartýlaryna qalaısha tánti bolmasqa? Zamanynda ekologııalyq ahýaldyń azabyn kórgen Syr aımaǵy da aıshyqtanyp keledi. Jarysa boı kótergen qurylystar, ıaǵnı qoǵamdyq ǵımarattar men turǵyn úıler, mádenı-sport keshenderi men demalys oryndary syrboıylyqtardyń tynys-tirshilikterin keńeıtip, ekologııanyń azabynan aryltýda desek, asyra aıtqandyǵymyz bolmas. Qurysh qoldy qurylysshylardyń qarqyndy da qaıtarymdy is-qımyldarynyń arqasynda Qyzylorda ǵana emes, ortalyqtan shalǵaı jatqan eldi mekender de eńselerin tiktep, turǵyndardyń áleýmettik jaǵdaılary jaqsaryp keledi. Aıaq sý men aýyz sý azabynan aryltý, elektr jaryǵymen qamtamasyz etip, telefon baılanysyn ornatý, mektepter men mádenı-turmystyq ǵımarattardyń jarysa boı kóterýi dástúrge aınalyp keledi. Oıymyz ornyqty bolýy úshin qyzylordalyq qurysh qoldy qurylysshylardyń kásibı merekeleri qarsańynda jasaǵan tolaǵaı tartýlaryna júginelik. Qyzylorda oblysynyń qurylys basqarmasyna tájirıbeli azamat Nájmadın Shamuratov basshylyq etedi. Kezinde aýdan ákimi, memlekettik sáýlet-qurylys basqarmasy bastyǵy qyzmetterin abyroımen atqarǵan Shamuratov oblystyq qurylys basqarmasy basshylyǵyna qalaı keldi, solaı qurylys salasy qarqyn alyp qoıa bergen. – Bizdiń oblystyq qurylys basqarmasy, – deıdi bizben áńgime ústinde N.Shamuratov, – eki qarjy kózinen, respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjet esebinen salynatyn qurylys jumystaryn qamtamasyz etedi. О́zderińizge málim, búginde elimizde qurylys salasy erekshe qarqyn alǵan. Bólinetin qarjy mólsheri de jyl ótken saıyn qomaqtana túsýde. Qarjy bólingen eken, ony der kezinde ıgerýiń kerek. Qarańyz, aǵymdaǵy jyly Syr aımaǵynda salynatyn qurylystarǵa 18,3 mlrd. teńge qarjy qaralsa, osynyń 12,1 mlrd. teńgesi birinshi jartyjyldyqta ıgerildi. Nájmadın aıtsa aıtqandaı, bıylǵy jyly Syr elindegi boı kóterip jatqan qurylystardan kóz súrinedi, ıaǵnı oblys kóleminde 101 qurylys nysandary josparly salynýda eken. Eger jiliktep aıtar bolsaq, bilim berý salasynyń 47-i, densaýlyq saqtaý salasynyń 11, áleýmettik salalardyń 6, sondaı-aq 36 turǵyn úı qurylystary salynýda. Osy qurylystardyń bári derlik aǵymdaǵy jyly paıdalanýǵa berilmek. Saralaı aıtar bolsaq, 42 bilim ordasy, ıaǵnı 11068 oqýshyǵa esikterin aıqara ashar 28 mektep, 2290 búldirshindi qýanyshqa keneldiretin 17 balabaqsha men 300 oryndy jazǵy tynyǵý lageri syrboıylyqtarǵa qaltqysyz qyzmet kórsetýdi bastaıdy. Sondaı-aq Qyzylorda qalasynda bir aýysymda 500 kelýshini qabyldaıtyn emhana, Baıqońyr qalasynda 80 tósektik perzenthana, qaladaǵy №5 emhana men Syr aımaǵyndaǵy eldi mekenderdegi 7 dárigerlik pýnkt ıgiligin turǵyndar jyl sońyna deıin kóretin bolmaq. “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy aıasynda Qyzylorda qalasynda salynyp jatqan 1248 oryndyq mektep-gımnazııa qurylysy elimizdiń ózge óńirlerinde joq desek, asyra aıtqandyǵymyz bolmas. Osy bir ǵajaıyp ǵımarat 1 qyrkúıek kúni oqýshylardy qushaq jaıa qarsy almaq. Al, Jańaqorǵan aýdanynyń Talap aýylyndaǵy taý etegine qonys tepken 300 oryndyq balalardyń jazǵy demalys lagerine memlekettik qabyldaý jumystary júrgizilýde. Aıta keterligi, osy tynyǵý lageri maýsymdyq emes, jyl boıy jumys isteıdi eken. Syr elinde halyqty áleýmettik jaǵynan qamtamasyz etý de qaǵys qaldyrylmaı keledi. Qyzylorda qalasynyń irgesindegi Talsýat aýylynda salynyp jatqan úsh birdeı ǵımarat aǵymdaǵy jyly paıdalanýǵa berilmek. Olar – 300 oryndyq júıke aýrýlary ınternat-úıi, 200 oryndyq aqyl-esi kem balalarǵa arnalǵan ınternat-úıi jáne 150 oryndyq múgedekterdi ońaltý ortalyǵy. Syr jerinde sondaı-aq mádenı-sport keshenderi, kóp qabatty kommýnaldyq jáne ıpotekalyq turǵyn úıler de joǵaryda aıtqandaı, jarysa boı kóterip, jyl sońyna deıin halyq ıgiligine usynylady. – Bizdiń basty maqsatymyz, – deıdi áńgime barysynda basqarma bastyǵy N.Shamuratov, – bıylǵy jyly bólingen qarjynyń tolyq ári ýaqytyly ıgerilýine, “100 mektep, 100 aýrýhana” jobasy aıasyndaǵy ǵımarattardyń, sondaı-aq 2008-2010 jyldarǵa belgilengen turǵyn úı baǵdarlamasy aıasynda salynyp jatqan turǵyn úılerdiń ýaqytynda ári sapaly paıdalanýǵa berilýine baqylaý jasaý. Al, osy qurylystardy el ıgiligine usynyp jatqan qurylysshylar kimder deısiz ǵoı? Olardyń arasynda qurylys nysandaryn sapaly salyp, ýaqytynda paıdalanýǵa berip jatqan “Tehnosnastka-Remservıs”, “Alıans”, “Násipservıs MP”, “MIG- 21”, “SK Energııa”, “Asar” jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteriniń qurysh qoldy qurylysshylary bar. Jasyratyny joq, búginde qurylys salasynda kúrmeýi qıyn máseleler de joq emes. Ásirese, qurylys sapasy tutynýshylar tarapynan qanaǵattanarlyqsyz baǵa alyp ta jatady. Osyǵan baılanysty qoıǵan saýalymyzǵa da basqarma bastyǵy naqty jaýap berdi. – Árıne, jańadan salynǵan qurylys ǵımarattary sapaly, ishki jáne syrtqy kórkemdigi qazirgi zaman talaptaryna saı bolýy tıis. Bul degenińiz jobalaý-smetalyq qujattamanyń sapasyna tikeleı qatysty. Ashyǵyn aıtsam, qurylys jobasy jasalyp, memlekettik saraptama qorytyndysy alynǵannan keıin de jobada eleýli kemshilikter kezdesip jatady. Munyń basty sebepteri – memlekettik satyp alý zańyna sáıkes irgeli qurylystardy jobalaýǵa beriletin ýaqyt pen memlekettik saraptamadan ótkizý ýaqytynyń tyǵyzdyǵy jáne jobalaýshy mekemeler qyzmetkerleriniń biliktiliginiń qazirgi zaman talabynan kósh tómen bolýy. Sondaı-aq, atqarýshy organdar tarapynan qurylystardy salý úshin sáýlet-josparlaý tapsyrmasyn, ıaǵnı tehnıkalyq sharttardy berýde de eleýli kemshilikter oryn alyp jatady. Sol tárizdi salynatyn qurylystarǵa oryn belgileýde de oralymsyzdyq bar. Aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalar men jobalardy júzege asyrýda Qyzylorda oblysynyń qurylys basqarmasy alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaý maqsatynda bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara qulshynyspen eńbek etýde. Sodan da Syr aımaǵy, joǵaryda aıtqandaı, jyl sanap emes, aı sanap shyraılanyp keledi. Erkin ÁBIL. Qyzylorda.