Til baǵdarlamasy jobasyn talqylaımyz
“Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy” jobasymen tanysyp shyqtyq. Bul joba – salıqaly úlken áńgimege suranyp turǵan taqyryp. Alaıda, maqalanyń kólemi kótermeıtindikten, jobaǵa qatysty eń basty problemalardy ǵana atap ótýge májbúrmiz. Teginde, egemendikpen ótken 20 jyldyń da osylaısha jobalanǵan merzimdik óz “baǵdarlamalary” bolǵan. Álbette, olardyń nátıjeleri de bar. Alaıda onyń bári – shala nátıje. Sonyń bir ǵana mysalyn aıtaıyq. Osy jıyrma jylda qanshama qazaq mektepterin ashtyq desek te, ondaǵy túlekterdiń basym kópshiligi oryssha tárbıelenip shyqty. Nege? Sebebi, bizde birinshiden – maqsat naqtylyǵy joq, ekinshiden – naqty maqsatty naqty júıelep erejeleý joq, úshinshiden, olar bola qalǵan jaǵdaıda – tıisti organdar tarapynan solardyń oryndalýyn qadaǵalaıtyn qatań talap bolýy qajet, ol da joq. Mysaly, osy jobanyń da durys jobalanbaǵandyǵy ıakı maqsatynyń naqtylyqsyzdyǵy men júıesizdigi onyń “Tilderdi qoldaný men damytýdyń...” degen ataýynyń ózinen-aq anyq kórinip tur. Jalpy, memlekettik til máselesin elimizde turatyn ózge ulttar ókilderiniń tildik máselelerimen birge kógendep, bir baǵdarlamaǵa engize salý – eń aldymen, memlekettik tilge degen qurmetimizdiń qaı deńgeıde ekendiginiń bir kórsetkishi bolsa kerek. Al memleket aldyndaǵy basty maqsat ne? Ol, eń áýeli – memlekettiń tiliniń jaǵdaıy, memlekettiń ishi men syrtynda memlekettik tildiń tolyqqandy qoldanylýy men udaıy damýy. Ata tiliniń taǵdyry múshkil memleket – rýhy dimkás memleket. Demek, atalmysh Baǵdarlama naqty memlekettik til oreolyna saı atalyp qana qoımaı, onyń jobasynda Memlekettik tildiń ishki-syrtqy qoldanylýy men damýynyń taktıkalyq hám strategııalyq búkil tehnologııasy men mehanızmderi, oryndalý merzimderi, t.t. aspektileri búge-shigesine deıin qamtylýy tıis-tin. Al, eldegi dıasporalar tilderiniń memlekettik til aıasyndaǵy ortaq óz baǵdarlamasy ózinshe jeke qarastyrylyp, ózinshe jeke ereje túzýi qajet edi. Atalmysh memlekettik baǵdarlama jobasynda múlde eskerilmegen osy úsh máselege bir-bir sóz arnamas buryn, “til máselesi – óte shetin másele” dep, bizdiń bul usynystarymyzǵa qarsy óre túregeletinderdiń az bolmastyǵy, olardyń qaı taraptan, qaı toptardan, ne sebepten óre túregeletindigi, bári-bári – sabyrly Qazaqqa “beseneden” belgili ekendigin aıtqanymyz jón. Sondyqtan, ol jaıynda daýryǵýdyń qajeti shamaly. Sonymen, birinshi másele haqynda bir sóz. Áýeli, halyqty budan bylaı da shatastyra bermeý úshin, saıasatty shetke ysyryp qoıyp, árnárseni ádiletti túrde óz ataýymen ataý daǵdysyn qaıta qalpyna keltirmek lázim. Mysaly, Qazaq dúnıetanymynda IIE (ózge bir nusqasy: EGE) degen qasıetti uǵym-tanym bar. Ol tanymnyń basynda Jupar Iıe (“Qosh Táńiri” degen maǵynadaǵy Jupar ataýynyń arabsha nusqasy: “Jaffar”: “qatygez de qaıyrymdy Alyp”), Táńiri-Iıe, Jaratýshy Iıe degen kepıetti ataýlar tur. Adamdyq turǵysynan kelgende, Iıe dep Qazaq, jalpynyń basynda turyp, aqylyndaǵy barsha oıy men aldyndaǵy túgel malyn jeke óziniń de, jalpynyń da ıgiligine birdeı jumsaıtyn parasatty, qamqor, ortaqshyl, jalqy basshy-tulǵany aıtady. IIE – izgi Ego (Ego – Ege sóziniń latyndyq nusqasy; adamdyq “men”-di bildiredi), IIE – Izgi Rýh. QOJA, kerisinshe, – qolynda baryn qanaǵat tutpaı, óziniń qaraqan basynyń qamy úshin, ózgeniń úlesin de óz qojalyǵyna qaratyp, sol arqyly kópshilikke arsyz da aıaýsyz bılik júrgizgisi keletin menmen, menshik qumar pále. Zulym Ego-Rýh. Mysaly, ata-babalarymyz adamdyq “men”-di ıakı es-aqyldyń Iıesin – QOSh EGE (“Jupar Iıe”, “Jupar Rýh” degendi bildiretin Qosh Ege ataýynyń týyndy nusqasy: “Kósege”), es-aqyldyń Qojasyn KEJ EGE [“Kesir Iıe” degendi biliretin Kej Ege (Kejege) ataýynyń metatezalyq úlgisi – Kegeje)] dep ataǵan. О́zara antagonıstik keıiptegi Iıe men Qoja degen tanymnan Iıe jáne iıelik (bir sıpaty: Iıe jáne erkin kópshilik), Qoja jáne qojalyq (bir sıpaty: Qoja jáne qul kópshilik) degen ejelgi uǵymdar da qaıyra jańǵyrmaq. Bizdiń aıtpaǵymyz, olardyń ekonomıkalyq modeliniń pálsapasy emes. Áńgime – memlekettik rámizderdiń de Atasy bolyp tabylatyn memlekettik tildiń eldik EGO-RÝH retindegi mártebesi haqynda bolyp otyr. Máselen, ár memleket – ózinshe bir jeke “organızm”. Onyń “men!” deýshi ózindik Egosynyń da, ol Egonyń myńdaǵan jylǵy tarıhı terrıtorııasynyń bolmaǵy da – tabıǵı zańdylyq. Ol jaǵynan kelgende, Qazaqstan Respýblıkasy – Qazaq atty Izgi Iıe-Ego basqarymyndaǵy saıası-áleýmettik erkin formasııa. Til turǵysynan alǵanda da, onyń Izgi Ego-Rýhy – jalǵyz, Qazaq Tili. О́ıtkeni, Ego-Rýh – ındıvıdýým sımvoly. Sóz joq, Qazaqstanda túrli ult ókilderi meken etedi, olar elimizdi óz Otany sanaıdy. Ol qubylys – ýnıtarlyq zańdylyq aıasynda. Qazaqstan – ultsyzdanǵan AQSh emes, tipti Reseı sııaqty federasııa da emes. Qazaqstannyń turǵylyqty tarıhı Iıesi – jalǵyz, ol – Qazaq. Qazaq – “Shańyraq Iıesi”. О́kinishke qaraı, Qazaqtyń Qudaı men Álem hám Ar aldynda ádilet bolyp tabylatyn memlekettik Iıe-Rýh-Ego retindegi sondaı aıyryqsha mártebesiniń Ata Zańymyzda esh aıqyndalmaýyna qosa, memlekettik tildiń de Rýh-Iıe-Egolyq jalǵyzdyǵyn tanyp-bilý hám oǵan moıynsuný mindetiniń “iıelik” kategorııasyna jatatyn el azamattarynan múldem talap etilmeýi – El Iıesi retindegi Qazaqtyń Izgi Egolyǵyn da túbegeıli mansuqtap otyr. (anafemanyń áleýmettik bir túri), Oǵan bizdiń elde, Ata Zań boıynsha, bógde el tiliniń de memlekettik tilmen teń quqylyǵylyǵyn jáne qosyńyz. Osy sońǵy faktor bárinen de qaýipti. Memlekettiń qazirgi búkil tirliginen qossúreı (razdvoenıe lıchnostı) psıhozy sımptomdarynyń anyq ańǵarylatyny da sondyqtan. Demek, memlekettik til baǵdarlamasyn jobalamas buryn, áýeli, osy aıtylǵan qısynsyzdyqtarǵa, ıakı qııanattarǵa daýa retinde, Ata Zańǵa ádiletti túzetýler men qajetti qosymshalar engizgenimiz abzal. Atap aıtqanda, orys tilin qosarlamaı, memlekettik tildi bilýdi elimizdiń barsha azamattaryna mindetteý. (Árıne, memlekettik tildi úırenýge qajetti belgili bir ýaqyt mólsherin eskere otyryp, kúshine enetin merzimi jóninde jeke jarlyq shyǵarý). Qoǵamymyzdyń aqıqat pen ádilet negizinde damymaǵy ras bolsa, ondaı qadamǵa qarsy eshkim de daý aıtpaıdy. О́ıtpeıinshe, mundaı paradoks jaǵdaıynda memlekettik tilge qatysty qanshama baǵdarlama túzbeıik, sonyń bári aınalyp kelgende, “Sızıf dalbasasy” bolady da qoıady. Iá, juqalap aıtqanda, qazaq tiliniń qazirgi jaǵdaıy máz emes. Soǵan qaramastan, Memleket Iıesi retindegi Qazaq óziniń tabıǵı izgi egolyq qasıetine adaldyqtan esh tanǵan joq. Eldegi barsha dıaspora tilderiniń udaıy ósip-órkendeýi de, orys baýyrlar tiliniń keńes zamandaǵydaı kól-kósir údeı túsýi de – ańqyldaq Qazaqtyń sol tabıǵı izgi egolyq qamqorlyǵy men tózimdiliginiń, keńpeıildiligi men keshirimdiliginiń arqasy. Biraq, óz ana tilinde erkin sóılep júrgen otandas baýyrlarymyzdyń árqaısysynyń álemniń túkpir-túkpirinde óz tól Otanynyń baryn eskere otyryp, qazaq tiliniń máselesin óz Otanynda basty problema retinde, jeke qarastyrmasaq, Ata Zańǵa der kezinde túzetýler engizbesek, “O, sankta sımplısıtas! (“o, svıataıa prostota!”; vosklısanıe, prıpısyvaemoe Iаný Gýsý, ývıdevshemý, chto kakaıa-to starýha podbrasyvaet drova v koster, na kotorom ego sjıgalı) atalatyn qasiretke óte uqsas álgi qazaqy qamqorlyq pen tózimdiliktiń, keńpeıildilik pen keshirimdiliktiń aqyry endigi jıyrma jylda Qazaqty tyǵyryqqa tireri ábden múmkin. Ekinshi másele – Qazaqstandaǵy “Tilderdi qoldaný men damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń ózinshe jeke túzilmeginiń mańyzdylyǵy. Áıtse de, onyń da memlekettik til quqyǵy aıasynda ǵana oryndalmaq sharalar sıpatynda qalyptaspaǵy – ádilet. Ol sharalar ishinde aıtylmysh tilderdi qoldaný isiniń belgili bir jaǵdaılarǵa baılanysty belgili bir mólsherdegi quqyqtyq óz normalary men sferalarynyń jeke-jeke, naqty aıqyndalmaǵy jáne shart. Qosh delik. Desek te, ondaı baǵdarlamaǵa opponent qaýymnyń “resmı til” statýsynan aıyrylsa, orys tiliniń hali múshkildenedi” degen ózinshe bir ýáj ustanbaǵy da sózsiz. Árıne, ondaı ýáj – baıbalam. Birinshiden, ol tildiń de “pushaıman” bolmasy úshin, “Qazaqstandaǵy tilderdi qoldaný men damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy” iske qosylady – bir, ekinshiden, eki júz mıllondaı adam sóıleıtin óte álýetti álemdik til retindegi orys tiliniń Otany-Reseı – qudaıy kórshimiz. Ol kórshiniń Qazaqstanmen barlyq saladaǵy dostyq qarym-qatynasynyń, ejelden bergi tarıhı-mádenı baılanysy men kommýnıkasııalyq yqpalynyń hám óz elimiz ishinde barsha jaǵdaılary túgel jasalǵan dıasporalyq hám orystildi qosymsha potensıalynyń da orasan ekendigin eskersek, “Statýssyz orys tiliniń Qazaqstanda kúni qarań” baıbalamynyń ózi – óte qısynsyz jáıt. Til taǵdyry – el taǵdyry. Qazir el taǵdyry ózge el tiline táýeldi bolyp otyr. Onyń týyndatatyn basty, taǵy tórt sebebi bar. Birinshisi – elimizdegi orys baýyrlardyń eresek qaýymynyń kópshiliginiń kókireginde keshegi kúnnen qalǵan ımperııalyq ambısııa “shoǵynyń” áli kúnge deıin qozdanyp jatýy. Ekinshisi – túbegeıli orystanǵan qandastarymyz ben orystildi ózge ult ókilderiniń de birshama ekendigi. Úshinshisi – elishindik ınformasııalyq, ınnovasııalyq keńistikti Reseıdiń basy bútin jaýlap alýy. Tórtinshisi – ǵasyrlar boıǵy bodandyq kesirinen, qazaqtardyń basym kópshiliginiń súıegine ábden sińip qalǵan kembaǵaldyq kompleksi. Osynyń bári tutasa kelip, memlekettik tilimizge “attylyǵa eremin dep, jaıaýdyń tańy aıyrylypty” kebin qushtyrýda. Qazaq pen Qazaq tiliniń óz Otanyndaǵy birden-bir Iıe-Ego-Rýh retindegi mártebesiniń shuǵyl ári ádiletti túrde Ata Zańmen naqty mórlenbeginiń, daýsyz moıyndalmaǵynyń memlekettik mańyzdylyǵy da sonda jatyr. Obaly neshik, búkil el boıynsha, memlekettik tildi meńgertý jolynda uzaq jyldar boıy atqarylyp jatqan ıgi ister men sharalardy sanap taýysa almaısyń, óte kóp. Soǵan oraı, olarǵa jumsalyp jatqan qarjy da qyrýar. Alaıda, sol alapat aqsha men álemet isterdiń tıimdiligi, ıgiligi jaǵynan kelgende, qoǵamda bálendeı ózgeris baıqalmaıdy. Abaı bylaı demeýshi me edi: Aqylmen oılap bilgen Sóz – boıyńa juqpas, syrǵanar. Yntaly júrek sezgen Sóz – bar tamyrdy qýalar. Án salar, jatqa alar. Túbinde qur qalar. Memlekettik tildi úıretýdegi sharalarymyzdyń kópshiliginiń sátsizdik sebebi sondaı, – qulyq ta, nıet te joq. Mysaly, memlekettik tildi meńgerýge yntalandyrý turǵysynda, mekeme-mekemede, aýyl-aýylda, qala-qalada qomaqty qarjy talap etetin túrli baıqaýlar jıi ótip jatady. Tipti, respýblıkalyq deńgeıdegileri de jetip artylady. Báribir, solardyń kóbi, negizinen alǵanda, formalızm, kózboıaýshylyq. Sodan da nátıjesi – nólge jýyq. Sebebi sol, – memlekettik tildi meńgerýge degen jaýapkershilik joq, úırenýge degen yqylas joq, eń bastysy, Abaı aıtatyn yntaly júrek joq. Onyń solaı bolmaǵyna orys tiliniń “resmı til” statýsy da óz “septigin” barynsha tıgizip baǵýda. Sonsoń, álgindeı isterimizdiń bári “án salar, jatqa alar túbinde qur qalar” bolady da shyǵady. Tekke ótken qaıran altyn ýaqyt, bosqa ysyrap bolǵan qaıran telegeı qarjy!.. Asylynda, kez kelgen tildi “yntaly júrek sezgen sóz” qushtarlyǵymen úırený – jansaýlyqqa asa paıdaly. Olaısha úırený – adamdy rýhanı jaǵynan eresen baıytady. Al, memlekettik tildi “aqylmen oılap bil Sóz” prınsıpimen úırenbekshi bolatyn, nemese, solaısha úırenip jatqan, úırengen memlekettik qyzmetkerlerdiń boıynan qazaq halqyna degen súıispenshilik arqyly ǵana barynsha kemeldenetin eljandylyq (patrıottyq) qasıetti kórem deý – bos áýreshilik. О́ıtkeni, til úırenýdegi “yntaly júrek sezgen Sóz” qushtarlyǵynan ada olar – memleket qamymen emes, jep otyrǵan nanynan aıyrylyp qalmaýdyń qamymen júrgender. Úshinshi másele – qazaqstandyq polıglottyq máselesi. Prezıdenttik bul tamasha bastamany da biz, onyń eshqandaı ǵylymı konsepsııasy múlde saralanbaı, júıelenbeı jatyp, birden balabaqshalyq jappaı naýqanǵa aınaldyryp jiberdik. Naýqan urany – “tili shyǵa bastaǵan ár perzentti, birden, úsh til negizinde baýlyp ósirý!”. Bul da – baıaǵydaǵy “asyra silteý bolmasynyń” soraqy bir túri. О́ıtkeni, tili shyǵa bastaǵan perzent birden Ego bolyp qalyptasa qalmaıdy. Kez kelgen Egonyń qalyptasýy – bir ǵana til negizinde ǵana júzege aspaq. Jáne onyń qalyptasý merziminiń bastapqy bóligi – on eki jyl. Qazaqsha aıtqanda, bir múshel jas. Iаǵnı, kez kelgen Egonyń belgili bir mólsherde Ego bolyp qalyptasýy úshin, onyń áýeli, eń az degende on eki jyl boıy, negizinen tek óz Ata tilinde ǵana tárbıelenýi shart. Qalǵan tilderge baýlý janama túrde ǵana júrgizilýi kerek. Balaǵa úsh tildi birdeı turaqty túrde meńgerte bastaýdy ol bala múshel jasqa kelgen soń baryp qana qolǵa alǵan abzal. Onda da taza ǵylymı negizde. Al, tili jańa shyǵa bastaǵan perzentti birden úsh tilge baýlyp ósirýdi memlekettik maqsat etý – atsyz – teksiz urpaq ósirý. Iаǵnı, ár tildiń basyn bir shaldyratyn baldyr-batbaq eksperıment nátıjesinde, biz birde-bir tildi jóndep meńgermegen “alashubar mýtant Ego” túrindegi biryńǵaı máńgúrtter armııasyn qalyptastyramyz. Ondaı dúbáralardyń sanasynda Ult, Memleket, Otan dep bastalatyn sansyz qasıetti uǵymdardyń bár-bári tilder qoıyrtpaǵymen udaıy shaıylyp ketip otyrady. Suıyqminezdilik sodan shyqpaq. Al, ol – qazaqsha aıtqanda, qany suıyq degen sóz. Budan shyǵatyn qorytyndy, ulttyq negizi joq kóptildilik qubylysyn polıglottyqpen shatastyrmaý kerek. Polıglottyq – bir til negizinde ǵana múmkin bolarlyq erekshe izgi qasıet. Ulttyq negizsiz kóptildiliktiń kez kelgen qojasy – dúbára, kez kelgen polıglot – óz Eliniń patrıoty. Al, qazaqstandyq patrıottyqtyń rýhanı negizi – Qazaq tili. Tynyshtyqbek ÁBDIKÁKIMULY, aqyn.
