Tamdydaǵy esten ketpes júzdesýler

Baýyrjan Momyshuly – 100

Dańqy tek ıisi qazaqqa ǵana emes, álemde kezip ketken batyr Baýyr­jandy kórýge qushtarlyq bizdiń qanymyzǵa bala kezimizden sińgen. Baýkeńniń erligi jaıly áńgimelerdi estigende, aýyzymyz ashylyp tyńdaıtynbyz. Onyń aqıqaty qaısy, ańyzy qaısy ajyrata almaı, dal bolatynbyz. О́ıtkeni, bul áńgimelerdiń aqıqaty ańyzǵa bergisiz bolsa, ańyzynyń ózi shyn aqıqattan aýmaıtyn edi. Buǵan qosa ol jaıly jazylǵan jáne ózi jazǵan kitaptar­dy da qumarta oqıtynbyz. Sodan bo­lar es bilgennen-aq batyr Baýyr­jan, jazýshy Baýyrjandy kórý armanǵa aınaldy. Osylaı armandap júrgende onyń sáti de tústi. Sonaý jyly Almatyda Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetiniń jýrna­lıstıka fakýltetinde oqyp júrgen kezimizde Baýyrjan Momyshulynyń 60 jyldyq mereıtoıy ótetin boldy. Osy saltanattyń M.Áýezov atyn­daǵy drama teatrynda ótkeriletinin esitkenimizde, ony kórýge degen qush­tarlyǵymyzdyń arta túskeni ras. Sodan Jazýshylar odaǵyndaǵy kóke­lerge jalynyp júrip, birneshe stýdent qolymyzǵa shaqyrý bıletin túsirdik. Sóıtip, biz Baýyrjan Mo­myshulymen kezdesýge bardyq. M.Áýezov atyndaǵy drama teatr­dyń ishi lyq toldy. Eldiń bári túgel biz sekildi erdi endi kórip jat­pasa da, osy bir mereıli kúninde ba­tyr­men júzdesýdi baqyt sanap jet­ken­derin ańǵaramyz. Batyr Baýyr­jan qasynda qaýmalaǵan qaýymmen sahnanyń tórine shyqqanda búkil el ornynan turyp, dý qol shapalaqtap qarsy alǵan. El erekshe qurmetin kórsetkisi keldi me, osy tik turyp qol shapalaqtaý kópke deıin sozyl­dy. О́zine degen qoshemet uzaǵyraq sozylyp ketkesin sahnanyń tórinde turǵan batyr súıengen taıaǵyn al­dyna tik kóterdi de, kese-kóldeneń bir-aq sermedi. Dırıjerdiń taıaqsha­syn sermegeninen kilt toqtaǵan orkestr sııaqty batyrdyń bul belgisinen keıin qol shapalaqtaý da sap tyıyldy. Sosyn baryp barsha jurt ornyna jaıǵasty. Munyń ózi bir-aq kesip-pishetin batyr minezine búkil qaýymnyń sózsiz moıynsu­natynyn ańǵartqan edi. Osy keshte qazaqtyń bar qaı­ma­ǵy, asyldary batyr aǵaǵa aq tilek­te­rin bildirdi. Jyr da oqyldy, án de shyrqaldy, syılyq ta tapsy­ryl­dy, shapan da jabyldy, at ta min­gi­zildi. Biraq munyń bir de birine asyp-tasqan ol joq. Sol bir mańǵaz, ór, sabyrly qalpynda qabyldady bárin. Bul kezdesý bizge ańyzǵa aınalǵan batyrdyń aqıqatyn tolyq ańǵartpaǵanymen, alǵan áserdi aıtyp jetkizý qıyn. Arada birneshe jyldar ótti. Al­ys­­taǵy Tamdyǵa “batyr Baýyrjan keledi eken” degen habar jetti. Tam­dy – ol kezde shetel bolmaǵanymen, О́zbekstannyń shalǵaı jatqan kileń qazaqtar turatyn aýdany. Qazaqy qalpy da, salty da saqtalǵan. Tili de, dili de qazaqy, qaımaǵy buzyl­maǵan el. Aýdandaǵy mekteptiń bári de qazaq tilinde oqytatyn. Mektepte dárisi, mekemede jıyny qazaqsha ótip, qujaty qazaq tilinde tolty­rylady. Ańǵarǵan adamǵa shette júrgen qazaqtyń elim dep, ondaǵy erlerim dep eleńdep turatyn erekshe baýyrmaldyq qasıeti bolady. Qazaq úshin qany qyzyp, tipti “Qaırat” komandasy úshin jan kúıdiretin bul eldiń ańyz adam kele jatyr degende aıryqsha eleńdegeni ras. Eń bas­ty­sy, batyr bul elge resmı oryndar­dyń shaqyrýymen emes, jeke adam­nyń ótinishi boıynsha qydyryp keletin bolǵan. Bul da halyqtyń qulaǵyna ilingen aıta júrerlik bólekshe jaǵdaı edi. Batyrdyń erligin estip, atyn bi­letin bul qazaqtyń ishinde týǵan balasyn Baýyrjan qoıǵandar az emes. Erdiń esimimen atalǵan bala­lar­dyń sany ondaǵan myńnan asqa­nyn baspasóz betinen oqydyq ta. Son­daı týǵan ulynyń atyn Baýyr­jan qoıǵan kóptiń biri tamdylyq Engels Ahmetov degen azamat edi. О́zi qatardaǵy qyzmetker. Balasy orta mektepti bitirip, oqý oqımyn degende, Almatyǵa baryp, ýnıversı­tetke túskennen keıin, attas atasyna sálem berip, batasyn alamyn dep batyrdyń úıine barady. Minezi bólek Baýkeńniń sálem bere kelgen qonaqty qabyldaǵanymen, kóldeneń kók attyǵa bata bere salýy ońaı sharýa emes. Osy joly álgi Engels Ahmetov balasyna bata alyp qana qoımaı, batyrdy elge keletin etip kóndirip te qaıtady. – О́lkeni mekendegen, ózińizdi kórýdi armandaǵan júz myńdaǵan qarakóz qandastaryńyz barmyz. О́zińizdi kórse, kóńilderi kózaıym taýyp, maqtanyp, mártebesi ósip qalar edi, – degen tilegine qarsy ýáj aıtpapty. – Baramyn. Baýyrlastarymdy kórip, jaǵdaıyn bilip qaıtaıyn, – dep bir-aq kesipti. Resmı shaqyrýǵa da bara ber­meıtin Baýyrjannyń “men kez-kel­gen kisiniń aıtqanyna kete beretin kim edim” dep kergı sóılemeı, ke­lisim berýi batyrdyń bólek minezin kóbirek teretin keıbireýlerdiń pi­ki­rin keri ysyryp, qazaǵym degendegi qarapaıymdyǵy men azamattyǵyn aıqyndap turǵany aqıqat emes pe? Onyń ústine sol kezderdiń solaqaı saıasatynan da jasqanbaı, qalyń qazaqtyń ortasyna qoıyp ketýi batyrdyń taǵy bir qyry bolsa kerek. Eldi eń aldymen eleńdetken de, súısindirgen de osy jaǵy edi. Ony jeke adam shaqyryp kel­genimen, qalyń el kútip alary óz- ózinen belgili. Buǵan resmı oryndar da aralaspaı qala almady. Sondyq­tan janyna jazýshy Sáýirbek Baqbergenovti ertip, áýejaıdan kele jatqanda ony aýdandyq partııa komıtetiniń, qaladaǵy atqarý komıte­tiniń basshylary da, qaýmalaı kelip, qarsy alýy zańdylyq edi. Osy jerde birden-aq kózge shalynǵan erekshe jáıtter boldy. Jaǵalaı kú­tip turǵan kóptiń arasynda aýdandyq ishki ister bóliminiń bastyǵy, pol­kovnık О́tep Aıapov degen kisi bo­latyn. Sol kisige Baýkeń: Áı, pol­kov­­­nık! Saǵan da joq generaldyq, ma­ǵan da joq, – dep qolyn aldy. Birden-aq eldiń aýyzyna ilikken osy bir aýyz sózdi sol marqum polkovnık kúni keshege deıin, dúnıeden ótkenshe eljireı eske alyp, kúlip aıtyp otyratyn. Sodan keıin kólikke otyratyn kez kelgende qatar turǵan hatshynyń aq “Volgasyna” da, tóraǵanyń qara “Volgasyna” da otyrmaı, qonaqqa shaqyryp kelgen jigittiń “Jıgý­lıi­ne” otyrýy eldi súısindirdi. Bul jerde basshylardyń basyn kemitý, mensinbeı menmensýdiń ushtyǵy da joq bolatyn. Tek Baýkeńe tán ha­lyqshyldyqtyń, qarapaıymdyqtyń shynaıy kórinisi ǵana kózge túsip edi. Aýyldyq jer bolǵandyqtan, batyrǵa sálem bereıik dep aǵylyp keletinder az emes. Sharshadyq, dem alaıyq, mynalardy toqtatsańshy dep, solardyń birde bireýine qabaq shytqanyn kórgen adam joq. Tek kelip sálem berýshini tanystyra bastaǵannan-aq mynaýyń mynadaı jigit qoı dep synaı baǵa beretin. Onyń kóbi dál edi. Qudaı bergen qasıet – synshyl, syrshyl adam eke­nin el taǵy bir márte moıynda­ǵan. Bir ǵajaby, minezine syrttaı qanyq bolǵandyqtan asyra aıtqa­nyna da, bastyrmalaı aıtqa­ny­na da ókpelegen eshkimdi kórgen emespiz. Aýdandyq partııa komı­te­tiniń úshin­­­shi hatshysy kelip, tanys­tyra bas­taǵanda, “toqta, bul áıel jigit boldy ǵoı” dedi. Munyń da sebebi belgili, ol kezde ıdeologııa hat­shylyǵyna negizinen áıelder saı­lanatyn. Ek­in­shi bir kisini tanys­tyrǵanda “sen arý kór­seń artynan bárin tastap júgi­re­tin azamatsyń-aý, shashyń samaı­yńnan aǵarypty” dedi. Dál aıtylǵan edi. El kúledi, eshkim ókpelemeıdi. Bul da Baýkeńe tán minez ben erlikti eldiń moı­yndaýy edi. Kelesi kúni Mádenıet úıinde ha­lyq­pen kezdesý ótetin boldy. Jı­nal­ǵan halyqtyń kóptiginen klýbta ıne shansharǵa oryn joq. Ishke syı­maǵan kóbisi syrttan esik-terezeden syǵalaıdy. Tipti, esiktiń aldynda beınesin syrtynan kórgenge máz bo­lyp júrgender qanshama. Qaıtse de halyq Baýyrjannyń tulǵasyn bir kó­rip, jalǵyz aýyz sózin esitip qal­­saq degen nıette edi. Baýkeńdi elge tanystyryp jatýdyń qajeti joq. Batyrdyń óziniń sózi de uzap ketpedi. Sodan zaldan suraq jaýsyn. Ol jaý­ap beredi. Jaýaby qysqa, ári nusqa. Osydan eki nárse eldiń esinde aı­ryq­­sha qalǵan. Birinshisi “kóki­re­gi­ńizde Altyn juldyz bolmasa da ha­lyq úshin erdiń eri, batyrdyń ba­ty­rysyz. Qalaı batyr bolǵanyńyz jaı­­ly aıtyńyzshy?” degen suraq edi. – Keshegi soǵys halyqtyń ha­lyq­tyǵyn, erdiń erligin synǵa sal­ǵan maıdan boldy. Men batyr emes­pin, meni batyr qylǵan halqym. О́t­ken soǵysta maıdanǵa barǵan qazaq­tyń er emesi kem de kem shyǵar. Sol surapylda qazaq balalary arasynda menen batyr, aqyldy, alǵyr ofı­serler de, qatardaǵy jaýyngerler de kóp edi. Taǵdyr meni tańdady. Sol batyr jaýyngerler meniń qol as­tymda erliktiń ónegesin tanytty. Oq pen ottyń ishinen aman oraldym. Al batyrlardyń kóbi bir oqtyq bolyp maıdanda qaldy. Sodan soń halqym qoldady. Sonyń nátıje­sinde aqıqattan da góri ańyzdaǵy batyrǵa aınaldym. Sondyqtan men aldymen uly halqyma, sodan keıin onyń batyr uldaryna bas ıemin, – dedi. Basqa jerde qalaı aıtatynyn qaıdam, osy sózdiń aqıqattyǵyn moı­yndaǵan kópshilik dý qol shapalaqtap jibergen. Ekinshi bir suraq – qazaqtyń uly, ózbektiń ulttyq batyryna aınalǵan Sabyr Rahımov jóninde bolǵan. Kezinde taǵdyrdyń taýqy­metimen naǵashysynyń qolynda tárbıelenip, ózbek bolyp jazylyp ketken Keńes Odaǵynyń Batyry, general Sabyr Rahımov jaıly qazaq baspasózi kóbirek materıaldar jarııalap, kóńildi keńirek aýdaryp júrgen kezeń bolatyn. Sonda na­mysshyl el Sabyrdyń basqa eldiń ulttyq batyry bolyp ketkenine ishteı shamdanatyn. General Rahımov jóninde qazaqtyń kóbirek jazyp, halyqtyń sanasyna sińire bergenin qalaıtyny da sondyqtan. Osyǵan oraı “ózińiz general Sabyr Rahımov týraly kitap jazasyz ba? Bolmasa ol jaıly roman jazýdy oılap júrgen qazaq jazýshysy bar ma?” – degen suraq qoıyldy. Buǵan berilgen jaýap tipti qysqa boldy. – “Qazaq jamany sart bolar” degen maqal bar halqymyzda. Sabyr Rahımov sart bolyp ketken qazaq. Sart jaıynda ózim kitap jazbaı­­myn. Ol jóninde kitap jazamyn dep júrgen qazaq jazýshysyn da bil­meı­min, – dep short qaıyrdy. Jaýap tym qatqyldaý. Baýyrjan batyr óziniń qan­da­synyń ózbek bolyp ja­zylǵanyn kesh­pegen tárizdi. Osy kezdesýde halyq ba­tyryna qoıylǵan suraqtyń az bolmaǵany belgili. Onyń barlyǵyna Baýkeńniń uly­lyǵyn tanytatyn ulaǵatty jaýaptar qaıtaryldy. Bul jerde batyrmen birge kelgen Sáýirbek Baqbergenovke de el asa ystyq peıil bildirgen áıtse de qazaqtyń beldi jazýshysy Sáýirbek Baq­ber­genovtiń ádebıettegi dara tulǵa ekenin moıyndaǵanmen, kezdesýdegi kórinis ony batyrǵa degen ynta-yqylastyń kóleńkesinde qaldyryp ketkendeı edi. Ony Baý­keńmen birge kelgen serigi, jazýshy S.Baqbergenov kóńiline al­mady. Qaıta batyr tul­ǵa­sy­nyń ha­lyq ishinde daralyǵyn, iri­ligin kórip, azamattyq súısinisin bil­dirgen qoldaý tanytqan. Muny ań­ǵar­ǵan el de, osy bir qalamgerge erekshe rıza bolyp edi. 1 mamyr merekesiniń qarsańynda kelgendikten, eńbekshilerdiń ynty­maqtastyq kúnin Almatyda ótker­mesem bolmaıdy dep asyǵys qaıtyp ta ketken joq. Eldiń yqylasyn kórgen Baýkeńniń osy bir Qyzylqum tósinde, shalǵaıda júrgen qazaqtar­men mamyr merekesin birge qarsy alý­ǵa qalyp qoıýy da onyń qandas­tarǵa degen kóńiliniń tazalyǵyn, aza­mattyq tulǵasynyń iriligin kórsetse kerek. Sol kezdiń saltyna saı Baý­keń elmen birge sapqa turyp, sherýge shyqty. Aýdan basshylary aldyna kelip, qansha ótinish etkenimen min­bege kóterilýden bas tartty. Tek bas tartyp qoıǵan joq, sherý minbeniń tusyna jaqyndaǵanda “qazaqtyń tý ustap, el bastar batyry men emespin be? Týdy munda ákel. Men kóterip, sherýdi bastaımyn” dep tý kóterip, eldi bastap ótkenin kórgen kóptiń ishinde súısine qaramaǵan jan bolmaǵan shyǵar. Osy bir oqıǵa da kúni búginge deıin kóptiń esinde saqtalyp, ertegideı áńgime etiledi. Sol merekelik sherýden keıin aýdan ortalyǵyndaǵy meıramhanada batyr Baýkeńniń qurmetine aýdan basshylary zııapat uıymdastyrdy. Aıtylǵan aq tilekte shek joq. О́ıtkeni, halyqtyń batyr ulyna degen súıinishiniń de, tiler tileginiń de shegi joq edi. Osynda aýdandyq partııa uıymynyń birinshi hatshysy tilegin aıtyp, ústine kostıým, basyna eltiriden bórik kıgizdi. Sonda Baýkeń onyń ústindegi kostıýmin ustap kórip: – Áı, hatshy! Seniń ústińdegi kostıým men myna berip jatqan kostıýmińniń aıyrmashylyǵy aspan men jerdeı ǵoı. Munyń asylyn óziń kıip, aýysqanyn batyrǵa tartý etesiń be? – degen. Mynany esitken birinshi hatshy shynymen-aq sasyp, jan-jaǵyna jaýtańdaı qarap, mińgirlep, ne isterin bilmeı qaldy. Bul qıyn­dyqtan qutqarǵan da taǵy batyrdyń ózi boldy. – Qaljyńym ǵoı. Bergeniń kıgenińnen kem emes. Men kostıýmge muqtaj emespin. Halqymnyń kóńili úshin keldim. Peıiline bola júrdim. Yqylasyna toıdym. Maǵan sol jetedi, – dep bir-aq túıdi. Birinshi hatshy da, jınalǵan basqa jurt ta osydan keıin ýh dep demin bir-aq alǵan. El ishinde Baýyrjan Momysh­ulynyń qalypqa syımaıtyn qazaq ekeni jaıly aıtylyp júrgen ańyzdyń bári shyndyqtan shet bola qoımas. Shalǵaıdaǵy baýyrlas­ta­ryna barǵan bul saparynda erekshe minez tanytpaı, qalypqa túsip kelip, qaıtty dep aıtýdyń jóni joq. Sol shettegi qalyń qazaqtyń ortasynda bolǵanda aıbarlana artyq aıtsa da, asaý áreket jasasa da el onyń barlyǵyn Baýkeńniń erkeligi men batyrlyǵyna sanady. Aıtqan asyl sózderiniń bárin aýyzdan aýyzǵa kó­shirip, aqyldylyǵy men danaly­ǵyna, daralyǵyna saıdy. Sodan bo­lar, kóńiline oımaqtaı ókpe, kish­ken­taı kinárat alǵan kisini óz basym kez­destirgen emespin. Árıne, bul kez­desýden alystaǵy aǵaıynnyń ba­tyr Baýkeńe degen saǵynyshy tolyq basyla qoımaǵany aıqyn. Tek ańsaǵan kóńilge azdy-kópti jubanysh ákelgen. Arada talaı jyldar ótse de, ózi joq bolǵanmen ár sózi men erke minez-áreketin eske alyp, ańyz­daı áńgimelep otyrý batyrǵa degen saǵynyshtyń arta túsýinen bolar. Osydan on jyl buryn, ıaǵnı 2000 jyly búkil elimiz batyr Baýyr­jan­nyń 90 jyldyǵyn dúrildetip toı­la­ǵanda, jazba aqyndardyń respýbl­ı­kalyq músháırasy ótip, oǵan men de qatystym. Halyqtyń naǵyz qahar­man ulyna degen saǵynyshym men tolǵanysymnan týǵan birneshe jyr­larymdy usynyp, músháıranyń júl­degeri atanǵanym bar. Bul jyrlar shyn máninde qazaqtyń birtýar batyr ulyna degen meniń bas ııýim edi. Shynynda halqymyzdyń birtýar asyl azamattary kóp bolǵanymen, Baý­keń sııaqty batyrlardyń ómirge sırek keletinin moıyndamaý múmkin emes. Qaıypnazar ShOTBASOV, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, aqyn. Jambyl oblysy, Baızaq aýdany. Sýretterde: Keńes Odaǵynyń Ba­tyry B.Momyshuly Tamdy aýda­­nynyń basshylarymen birge; Baýkeń el arasynda.