Shoqan taǵylymdary tereń zerttelmek

Kókshetaýda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen qazaqtyń uly ǵalymy, aǵartýshy, saıahatshy, etno­grafy Shoqan Ýálıhanovtyń 175 jyl­dyǵyna arnalǵan “Shoqan Ýálıhanov: ǵylymı murasy men qazirgi zaman” atty halyqaralyq ǵylymı‑praktıkalyq konferensııa bolyp ótti. Shoqan Ýálıhanovtyń 175 jyl­dyǵyna arnap uıymdastyrylǵan kórmeni tamashalaýdan bastalǵan osynaý ıgilikti is-shara oblys ortalyǵyndaǵy Sh.Qusaıynov atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatrynda jalǵasyn tapty. Joǵary oqý oryn­darynyń ǵalymdary men oqytýshy­lary, bilim berý mekemeleriniń basshylary, tarıhshylar, etnograftar, fılologtar, ólketanýshylar, muraǵat­tardyń ǵylymı qyzmetkerleri, buqara­lyq aqparat quraldary ókilderiniń qatysýymen ótken konferensııanyń resmı ashylý saltanaty jáne plenarlyq májilisinde quttyqtaý sóz sóılegen Aqmola oblysy ákiminiń birinshi orynbasary Qadyrhan Otarov: “Qazaqtyń uly ǵalymy Sh. Ýálıhanov otandyq ǵylym men ádebıet tarıhynda úlken oryn alady. Onyń qysqa da jarqyn ómiri men ǵylymı qyzmeti qazaq  halqy damýynyń, rýhanı izdenisteriniń tamasha qorytyndysy, bıik jalǵasy boldy, qoǵamdyq oı-sana, pikir-tujyrym bıikteı órkendeýine yqpal etti”, – dedi. Konferensııa jumysyna Qazaq­stannyń shoqantanýshy ǵalymdarymen qatar, kórshiles Reseı, Qyrǵyzstan memleketterindegi birlesken ǵylymı keshendi is-sharalardy júzege asyratyn birqatar gýmanıtarlyq ǵylym sala­larynyń ókilderi tikeleı atsalysty. Plenarlyq májilis barysynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Sattar Májıtov, Reseı Ǵylym akademııa­synyń professory Náıla Bekma­hanova, Qyrǵyz memlekettik ýnıversı­tetiniń professory Jeenbek Alymbaev, Gersen atyndaǵy Sankt-Peterbýrg memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti Erjan Iýsýpov, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń Jańa tarıh bóliminiń meńgerýshisi Edige Ýálıhanov, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıteti fılosofııa kafedrasynyń meńgerýshisi Raýshan Kóshenova baıandamalar jasap, shoqtyqty ǵalymnyń sony izderin ashyp kórsetti. Kúrdeli dáýirde dúnıe esigin ashqan daryndy jas Reseı patshalyǵyna, ǵylymyna, orystyń qazaqty zerttep, tanýyna qyzmet etti. Sodan beri talaı zaman ótti. Búgin onyń eńbegi men ómiri, maqsat-muraty qaıta baǵalanyp, eki udaı pikirler tartysqa túsken zaman. О́ıtkeni, keńes ıdeologııasy jasaǵan Shoqan bar, qazirgi táýelsiz zamanda ondaı ıdeologııaǵa berilmeı, shyndyq tarazysyna túsetin Shoqan bar. Búginde uly aǵartýshyǵa qatysty sol keńestik málimetterdiń birazy ekiudaı sıpat alyp otyrǵandyǵy da aqıqat. Osy rette, Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­denti Ákimshiliginiń ishki saıasat bóliminiń bas mamany, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tólen Ábdiktiń: “Biz, qazaq halqy Shoqandaı per­zentimiz baryn maqtanysh tutýymyz kerek. Ol bar bolǵany 30-ǵa tolar-tolmas ýaqyt ǵumyr keshken. Biraq, sonyń ózinde Sho­qan tarıhta qaldy. Ol qazaq halqyn bilimge, órkenıetke umtyldyrǵysy keldi. Qashanda sondaı oıda, nıette júrdi. Shoqan tek etnograf, geograf, etnolog qana emes. Onyń murasy ǵylymılyǵynyń jan‑jaqtylyǵynda. Onyń eńbekterinde fızıkalyq geografııa men saıası prosester de kórinis tapqan. Onyń ómiri tragedııadan turady. О́mi­riniń sońynda ol Reseıdiń otarlyq saıasatynyń mánin túsinip, tula boıy men túsinik-tanymyn patsha ókimetinen batyl aýlaq sala bastaıdy. Meniń oıymsha, sol kezde Shoqan ta­rıhı tyǵyryqqa tirelip, qazaqty sol tyǵyryqtan qalaı alyp shyǵamyz degen oıdyń qursaýynda bul ómirden ótip ketken tárizdi. Al, biz Shoqanǵa áli tereń bara alǵan joqpyz dep aıtýǵa bolady, onyń ulylyǵyna, ǵajaptyǵyna aldaǵy ýaqytta kóz jetkize beremiz dep oılaımyn”, – degen pikiri kim-kimdi de beıjaı qaldyrmasy anyq. Konferensııa barysynda Shoqan Ýálıhanovtyń ǵylymı murasyna qatysty qazirgi tyń zertteýler jóninde baıandama jasaǵan Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Sattar Májıtov óz sózinde bylaı dedi: – Shoqannyń basyna kelgen eýropalyq bilim alýdyń ońtaıly jaqtarynan bólek, keri jaqtary da bolǵan sııaqty. Jalpy, órkenıet jolyna túsý qazaqqa ońaı tıgen joq. Solar­dyń eń alǵashqy keremet úlgisi – Shoqan. Shoqan Ýálı­hanovtyń ishki ǵy­lymı laboratorııasyn tereń bilý úshin bári áýelden neden bastaldy, ǵylymı óristeri qalaı ósti, nemen bitirdi degendeı zertteýler mańyzdy. Shoqan Ýálıhanovtyń daıyndyǵy óte aýqymdy edi. Kóne ǵasyrǵa da, orta ǵasyrǵa da barady. Shoqan Ýálıhanov bizdiń aýyz ádebıetimizdi de óte jaqsy paıdalandy. Ol kezde jazba derektermen qatar, aýyz ádebıetin, folklordy Shoqanǵa deıin eshkim paıdalanǵan joq. Shoqan Ýálıhanov Shyǵys Túrkistannan qol­jaz­balardy ákelip, ǵylymı baılanysqa engizdi. Odan keıin qazaq halqynyń qalyptasý prosesine úlken úlesin qosty. Túrkilerdiń batyrlyq epos­taryn, ol “Manas” bolsyn, “Edige” bolsyn, qaıta jańǵyrtty”. Alǵash Shoqan Ýálıhanovtyń shy­ǵarmalar jınaǵyn jınaý 1981 jyly qolǵa alynǵan eken. Ýálıhanov murasyn eline jetkizýge akademık Álkeı Marǵulan kóp kúsh jumsaǵan. 11 jyldyq qajyrly eńbek pen tereń izdenistiń arqasynda osyǵan deıin ǵalymnyń shyǵarmalar jınaǵynyń 5 tomy basylyp shyqqan. Atalmysh eńbek kórnekti ǵalymnyń 150 jyldyǵyna oraılastyryp, jınaq­talǵan eken. – Araǵa jıyrma bes jyl salyp, Shoqan murasy qaıta jınaqtalyp otyr. Bul joly, Shoqan murasy qazaqsha­landy. Biz Shoqanǵa tereńdep bardyq dep áli de aıta almaımyz. Olaı deýimizdiń ózindik sebebi de bar. О́ıtkeni, onyń shyǵarmalarynyń ózi qazaq tiline endi-endi ǵana aýdarylyp jatyr. Shoqannyń qoltańbasyn tanýdyń ózi qıyn bolǵan sııaqty. Ony jalyqpaı zerttegen ǵalym Álkeı Marǵulan ǵana. Ázirge bul Shoqan murasy jınaqtalýynyń bir kezeńi ǵana, – dedi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń Jańa tarıh bóliminiń meńgerýshisi Edige Ýálıhanov. Shoqan murasyn zertteý­shiler “ázirge bul sharýanyń basy ǵana” degendi aıtyp otyr. Iаǵnı, shoqantaný prosesi endi ǵana shyndap bastalǵandaı. Konferensııa barysynda jınalǵan jurtshylyqtyń nazaryna I.Gonopol­skııdiń “Poslednıı prıns stepı” atty Shoqan Ýálıhanov týraly derekti fılmi usynyldy. Sondaı-aq, qazir Soltústik Qazaqstan oblysyna qarasty Syrymbettegi Shoqan murajaıyna ekskýrsııa uıymdastyryldy. Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memle­kettik ýnıversıtetinde ótken seksııa­lardaǵy jumys barysy tarıhnama jáne etnologııa, túrki halyqtarynyń fılo­logııasy, Shoqan Ýálıhanov pen Qazaqstannyń táýelsizdigi atty úsh baǵytta júrgizildi. Baqbergen AMALBEK, Ásem JÚNIS, jýrnalıst. Kókshetaý.