Iаdrolyq synaq jáne onyń zardaptarynyń monıtorıngi

Osyndaı taqyryppen Kýrchatov qalasynda halyqaralyq konferensııa bolyp ótti. Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń geofızıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń bazasynda úsh kún boıy júrgizilgen bul jıynǵa álemniń 12 elinen bilikti ǵalymdar qatysyp, júzge jýyq avtordyń elýden astam baıandamasyn tyńdap, talqylady. Álemniń birqatar elderi osydan 13 jyl buryn Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý jónindegi shartqa qol qoıǵan edi. Al bizdiń elimiz oǵan arada tórt kún ótpeı jatyp qosylǵan-dy. Sodan beride sol shartqa oraı osymen alty ret alqaly jıyn ótipti. Sonyń kezekti jıynynyń taǵy da bizdiń elimizde ótkizilýi  kóp nárseni ańǵartsa kerek. Eli­mizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Na­zarbaevtyń alǵashqy jarlyqtarynyń birimen Semeı atom polıgonynyń jabylýynyń jıyrma jyldyǵy jaqyndaı túsken saıyn Kýrchatov qala­syn­da mundaı mańyzdy sharalar jıi ótkizile bastady. Onyń ústine bı­ylǵy jyldyń kókteminde ıadro­lyq qaýipsizdik jóninde Ame­rı­kada ótken asa aýqymdy sam­mıt­ten soń álemdik qaýymdastyqtyń osy másele jóninen bizdiń elimizge qatty nazar aýdaryp otyrǵany da shyndyq. Osy oraıda bul jıynnyń ótýine respýblıkamyzdyń Indýs­trııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi, Ulttyq ıadrolyq ortalyq, joǵaryda aıtylǵan Iаdro­lyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý sharty uıymy, Nor­vegııanyń NORSAR ortalyǵy, Fransııanyń Atom energetıkasy jónindegi komıssarıaty, Reseı Ǵylym aka­de­mııasynyń Geosfe­ra­lar ınstı­týty men Sibir bó­liminiń Esep­teý matematıka jáne mate­matı­kalyq geofızıka ınstıtýty uıytqy bolǵanyn aıta ketkenimiz jón. Iá, altynshy konferensııa­nyń Kýrchatov qalasynda ótkizilýi bekerden beker emes. Kózi qa­raqty oqyrman jaqsy biletindeı, qyryq jyl ishinde osy óńirde jıyny 456 ıadrolyq synaq ót­kizilgen. Keńes dáýirinde sol za­man­nyń geofızıkteri álem polı­gondarynda júrgizilgen synaqtar­dy zertteý maqsatymen arnaıy júıe qurǵan. Sóıtip, osydan qy­ryq jyl buryn munda seıs­mı­kalyq sıgnaldardy baqylaıtyn stansa ornatylǵan. Ile odan keıin biregeı eksperımenttik “Kýrcha­tov-Krest” toptastyrý júıesi iske qosylǵan. Munda odan buryn elektr-magnıtti ımpýlsterdi tir­keý júıesi, ınfradybysty jáne magnıttik sıgnaldardy tirkeý stansalary jumys istep turǵan-dy. Al Iаdrolyq synaqtarǵa jap­paı tyıym salý shartyna oraı sońǵy jyldary “Kýrchatov-Krest” júıesi tolyq jańar­tyl­ǵan. Qazirgi kezde ol atalǵan shart­tyń oryndalýyn baqy­laı­tyn halyqaralyq monıtorıng júıesiniń seısmıkalyq stan­sa­larynyń biri bolyp tabylady. Ol álemniń basqa da stansalary­men birge táýlik boıy tirkelgen de­rekterdi ózimizdegi Ulttyq ıadro­lyq jáne halyqaralyq or­ta­lyqtarǵa jiberýmen aınalysady. Búgingi tańda monıtorıngtiń qazaqstandyq jelisiniń derek­te­rin kóptegen elderdiń ǵalymdary geodınamıka, seısmıkalyq qaýip­ti máselelerdi sheshýde keregine jaratýda. Konferensııa bary­synda sondaı qazaqstandyq táji­rıbe qonaqtar nazaryna molynan usynyldy. Konferensııa jumy­syn ashqan Ulttyq ıadrolyq orta­lyqtyń dırektory, akademık Qaırat Kádirjanov ta oǵan keńi­nen toqtaldy. Qalaı bolǵanda da mundaı alqaly jıyndardyń elimiz úshin mańyzy zor. О́ıtkeni, onyń saıası jaǵyn aıtpaǵanda basqa da se­bepteri joq emes. Aıtalyq, pálen jylǵy jarylystardan sońǵy mundaǵy jer qoınaýyndaǵy óz­ge­risterdi zertteý nátıjesin álemniń bilikti ǵalymdarymen birlese otyryp talqylaý úlken múmkindikterge jol ashpaq. Teginde bizdiń elimiz seı­smı­kalyq qaýipti aýmaqtan kende emes. О́tken sońǵy bir-eki ǵasyr­da el aýmaǵynda magnıtýdasy se­gizden asatyn óte qatty jer sil­kinisteri tirkelgen. О́kinishke qa­raı, sondaı jer silkinisteri jańa myńjyldyqtyń alǵashqy onjyl­dyǵynda respýblıka­myzdyń Lýgovoı, Shalqar jáne Tekeli eldi mekenderinde oryn aldy. Al osyndaı seısmıkalyq qaýipti aldyn ala baǵamdap otyrýda qazaqstandyq ıadrolyq synaqtar monıtorınginiń múmkindigi zor. Konferensııa qonaqtary soǵan oraı óz baǵalaryn berip jatty. Kelesi kezekte bizdiń ǵalymdar­dyń álemniń túkpir-túkpirinen kelgen bilikti mamandardyń sóz­derin yqylaspen tyńdap, ózara tájirıbe almasýǵa da múmkindik týdy. Konferensııa jumysyn qys­qa­sha sózben qorytyndylaǵan Qaırat Kamaluly bizdiń munda jınalǵandaǵy basty maqsatymyz Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý shartyna jan bitirý bolsa, sol úddeden shyqqan­daı­myz deı kelip, endigi mindet basqa da memleketterdi beıbitshilik isine ılandyryp, atalǵan shart uıymy qataryna tartý dedi. Sonyń bári jıyn sońynda qabyldanǵan arnaıy memorandýmda keńinen qamtyldy. Konferensııa óz jumysyn aıaqtaǵan soń qonaqtar synaq alańdarynda bolyp, osy óńirdiń ótken qasiretti tarıhymen jete tanysty. Dáýlet SEISENULY, Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kýrchatov qalasy.