Dúbirge toly dúnıe

Kórshiler qashanda bir-birine qaraıdy Bir nárseniń baǵasyn bilý úshin ony ekinshisimen salystyrady. Salystyrǵanda, soǵan uqsas nársemen. Artyqshylyq nemese kemshin jaǵy sonda ańǵarylady. Elderdiń qanshalyqty damyǵanyn ádette kórshilermen salystyryp aıtady. О́ıtkeni, onda jaǵdaı uqsas, múmkindik shamalas. Osy rette biz ózimizdi kimmen salystyra alamyz? Árıne, kórshile­rimizben. Kórshi bolǵanda, atam za­mannan taǵdyrlas, tarıhymyz sabaq­tas Ortalyq Azııa­da­ǵy elderdegi jaǵ­daı da, múmkindik te bizben deńgeıles. Basqasyn bylaı qoıǵanda, jańa tarıhtyń ózi únemi bul elderdiń múmkindikterin teńestirip otyrdy. Jalpy alǵanda, Reseı patshasynyń bodanynda bir dáýirde boldyq. Odan keıin ke­ńestik dáýirdiń ıgiligin de, zulym­dyǵyn da birge kórdik. Igilik degende, aıtalyq, bul elderdiń barlyǵynyń jappaı saýattylyqqa qoldary birdeı jetti. Endi KSRO-daı alyp derjava kúıregende, táýelsizdiktiń týyn da bir mezgilde kóterip, damýdyń jańa dańǵylyna bir mezgilde tústik. Osy turǵydan alǵanda, bul elderdi salystyrý ádiletti, negizdi dep aıtýǵa ábden bolǵandaı. Jaqynda AQSh-tyń Ortalyq barlaý basqarmasy (OBB) 2009 jyldyń nátıjesi boıynsha osy Ortalyq Azııa elderiniń damý barysyna, ekonomıkalyq jaǵ­daıy­na taldaý jasaǵan baıandama ázirlep, jarııa etti. Bireý ózi týraly aıtsa, onda kóńil-kúıdiń áseri kórinis tabady deýge bolar, al syrt kózdiń zertteýinde kóbine shyndyq, aqıqat negizge alynady. Sondyqtan da AQSh OBB-nyń baıandamasyna nazar aýdarǵan jón kórinedi. Ekonomıkanyń negizgi kórset­kishi retinde ádette ishki jalpy ónimniń kólemi alynady. Bul jer­de adam faktory da aıtarlyqtaı ról atqarady. Sharýashylyqty júrgizýdiń joly durys tańdalyp, óndiriske qatysatyn adamdardyń sanymen qatar biliktiligi joǵary bolsa, kólemi de joǵary. Son­dyqtan da jalpy ekonomıkanyń damýyn sóz etkende, demografııa­lyq jaǵdaıǵa da mán beriledi. Sony eskerip, AQSh OBB aı­maqtaǵy elderdiń demografııalyq esebin de keltiredi. Bul aımaqtaǵy eń halqy kóp el – О́zbekstan, qazir halyq sany –27606007, 2005 jyly 26,2 mıllıon bolǵan. Ekinshi oryn­da – Qazaq­stan, onyń halqy – 16149000, 2001 jy­ly 14,2 mıl­lıon edi. Tájik­standa 7349145 adam bar, budan on jyl buryn 6,43 mıllıon bol­ǵan eken. Qyr­ǵyz­dardyń halqy qazir 5431747 bolsa, bes jyl burynǵy kórsetkishi – 5,2 mıllıon. Halqy azdaý el Túrkimenstan, onda – 4884887, bes jyl buryn 4,76 mıllıon bolypty. Ádette jaǵdaıy birdeı elderde, onyń IJО́ kólemi halqynyń sanyna oraılas keledi. Olaı bolmaı jatsa, ol eń aldymen ekonomıkaǵa basshylyqtyń, damý jolyn tańdaýdaǵy erekshelikke baılanysty. Qazaqstanda IJО́ kólemi ótken jyldyń qorytyn­dysy boıynsha 182,3 mıllıard dollar bolypty, О́zbekstanda – 77,55 mıllıard, Túrkimenstanda – 33,58, Tájikstanda – 13,8, al Qyrǵyzstanda 11,6 mıllıard dollar bolypty. Aıyrmashylyq óte úlken. Qısynǵa salǵanda, halqy kóp О́zbekstanda IJО́ kólemi joǵary bolýǵa tıis, biraq kerisinshe olardyń IJО́ kólemi Qazaqstandaǵydan 2,36 ese tómen. Damýdyń taǵy bir kórsetkishi – IJО́ jan basyna shaqqandaǵy kólemi. Ol Qazaqstanda 11,66 myń dollar eken, al Túrkimenstanda – 6900, О́zbekstanda – 2800, Qyr­ǵyzstanda – 2100, Tájikstanda – 1800 dollar. Jaǵdaıdy osy sıfr­lar aıtyp tur. Bir elde halyq­tyń qoǵamdyq ónim óndirýge qatysy shekteýli bolsa, ekinshisinde jo­ǵa­ry. Bul sol elderdegi saıası ómirge, turaqtylyqqa tikeleı qatysty. Keıde bizdiń elimizdiń je­tistigin aıtqanda, ol ózdiginen kelgendeı, ol tek bizdiń elimizdiń tabıǵı baılyǵyna ǵana qatysty dep baıbalam salatyndar bar. О́zbekstan da, ásirese Túrkimen­stan tabıǵı baılyqtan kende emes. Áńgime sol resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa kelip tireledi. Baryńdy baǵalaı bilgeniń de, elińniń jetistigine qýana bilgeniń de jón. Ony óziń aıtpaı, basqalar aıtyp jatsa, mereıiń eki ese ósetini jáne bar. Aıyby úshin keshirim suraý – bilgenniń isi Japonııanyń premer-mınıstri Naoto Kan óz eliniń otarshyldyq qanaýynan Koreıanyń aıtarlyqtaı zııan kórip jáne qasiret shekkeni úshin shyn júrekten ókinish bildirip, keshirim suraǵany talaı adamdy tebirentti. Bul úkimet bıli­gin jaqynda ǵana ustaǵan Naoto Kan­nyń atyna tikeleı baılanysty bolyp otyr. Áıtpese buǵan deıin de qyryqtan astam úkimet bas­shy­synyń oryn­ta­ǵyna otyrǵandar boldy, biraq bireýi de mundaı qadamǵa barǵan emes. Onyń bul málimdemesi úkimet kabınetiniń otyrysynda talqy­la­nyp, bekitilgen kórinedi. Demek, úkimet basshysynyń málimdemesi japon halqynyń atynan jasaldy dep qabyldaǵan jón. Jáne bul málimdeme Japonııanyń Koreıany basyp alyp, otarǵa aınaldyrýy­nyń 100 jyldyǵy qarsańynda jasalǵany da atap aıtarlyq. Endi sol málimdemeden úzindi keltirsek jón bolar. “Koreılerdiń erkine qaıshy keletin otarlyq bılik ornyqtyrý olardy otany men mádenıetinen aıyrdy, ulttyq namysyn qatty qorlady. Otarlyq bılik týǵyzǵan asa zor qııanat pen qasiret úshin shyn ókinish sezimimdi bildirip, shyn júrekten keshirim suraımyn”. Mundaı sóz aıtý úshin de ba­tyl­dyq kerek bolar. Bul elde de ultshyldyqtyń ýyn ishkender jetip artylady. Naoto Kan buryn bas­qalardyń aıta almaǵanyn aıtty. Ár halyqtyń ómirinde, tarı­hyn­da talaı oqıǵalar bolǵan. Biri­ne maqtanýǵa bolar, bireýin eske alǵanda, ókinish sezim janyńdy qınaıdy. Halyqtar sol jaǵymsyz jaılardan ókinishin bildirip, keshirim surap arylǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy nemis fashısteriniń qanypezerlik áreketteri úshin Germanııanyń qa­zir­gi urpaǵy álem halyqtarynan keshirim surap, nemisterdiń ulttyq qadir-qasıetin arashalap qaldy. Jońǵarlardyń basqa kórshi halyq­tardy jaýlap, talan-tarajǵa salý­dy kásip etkenine de tarıh kýá. Sonyń saldarynan olardyń ózderi de, memlekettigi de joıyldy. Jalpy soǵys, otarshyldyq, ult­tyq óktemdiktiń qan­daı kórinisi bolsa da – úlken aıyp. Sondaı jaǵ­daıǵa sebepshi bolǵandardyń bar­lyǵy da ekinshi jaqtyń aldynda úlken aıypker. Ol aıyptan ke­shirim surap qana arylady. Keshi­rim suraýdyń ózi de órkenıettiktiń kórinisi. Sonyń bir mysalyn japondar kórsetip otyr. Sonyń arqasynda ǵana endi japondar ko­reılerdiń betine tike qaraı alady. Áıtpese japondardyń koreılerge jasaǵan qorlyǵy, azaby jaıynda aıtylǵan áńgimelerden jan túrshi­ger edi. Bular túri uqsas halyq, keıde ajyratý qıyn. Sonda koreı­lerdiń tili kelmeıtin bir sózdi aıtqyzyp, sodan olardy anyqtaǵan soń, ishterin jaryp jiberetin de kez bolǵan deıdi. Tarıh talaı halyqtardyń bir-birinen keshirim suraıtyn oqıǵa­lar­ǵa toly. Reseı patshalyǵynyń bodanynda da talaı halyq boldy, otarshyldyqtyń azabyn shekti. Sol halyqtardan Reseı keshirim surap jatsa, jarasar edi. Biraq orys sho­vınısteri ózderiniń basqynshylyq las tarıhy úshin uıalmaıdy. Tipti sol halyqtarǵa jaqsylyq jasadyq dep shirenedi. Kúni keshe serbtik fashıster Bosnııa men Gersegovınanyń Srebrenısa qalasynda segiz myń musylmandy qoısha qyrǵany bar. Sol pravoslavıelik fashısterdi búginge deıin qoldap kelgen elder boldy. Ras, jaqynda ǵana Serbııa­nyń qazirgi basshysy sol zulym­dyq úshin keshirim suraǵanyn da erlikke balaǵyń keledi. Onyń aldyndaǵylar olaı ete almaǵan. Jamandyq jasamaǵan jón. Qate­lik­pen jasaı qalǵan ekensiń, esiń kirgen soń, sol úshin keshirim suraý – ar aldyndaǵy paryz is. Mamadııar JAQYP.