Strategııalyq nysandar memleket menshiginde bolýy tıis

Tolǵandyrar taqyryp Sońǵy 2-3 jyldaǵy qarjylyq daǵdarys biraz elderdi kúızeltti. Bul daǵdarystan Qa­zaqstan da tys qala almady. Degenmen de bizdiń el daǵdarystan shyǵyp kele jatyr edi. El eń­sesin endi kóterip kele jatqanda 2009-dan 2010-shy jylǵa qaraǵan qys Qazaqstanda erekshe qarly-borandy bolyp, halyqty ábi­gerge saldy. Qalyń jaýǵan qar men uıytqyp soqqan boran keıbir eldi mekenderdi jol  qatynasynan aıyr­dy. Jolaýshylardy jolda qaldyrdy. Tótenshe jaǵdaılar salasy qyzmetkerlerinde qys boıy tynyshtyq bolmady. Degenmen de qýyrdaqtyń kókesi kóktem bastala baıqaldy. Qar erı kele biraz eldi mekenderdi sý ala bas­tady. Tabıǵat bıyl topan sý bolaryn eskert­kendeı, onyń alǵashqy belgisi Almaty obl­y­syn­daǵy Kúrti men Tarǵapty sý shaıdy. Adam shyǵyny bolmaǵan soń, ejelgi marǵaý­ly­ǵy­myzǵa salyp buǵan kóp kóńil bólmep edik, Qy­zylaǵash qyrǵyny oryn aldy. Kúrti men Tarǵaptaǵy jaǵdaıdan keıin Almaty oblysy ákimdigi men oblystyq tótenshe jaǵdaılar me­ke­mesi óz aýmaǵynda jedel tekserister júrgizip, qaýipti mekenderdi anyqtap, shara qoldanǵanda qyzylaǵashtyqtar aman qalar edi. Amal qansha? Tabıǵat ózine betaldy qol suǵýdy keshirmeı­ti­nin eskere bermeımiz. Salǵyrttyqqa, nem­qu­raıdylyqqa, kózjumbaılyqqa salynyp, aq­sha­ǵa qunyqqandardyń jegenin jelkesinen shy­ǵarýda. Qyzylaǵash sý qoımasynyń qo­jaıy­­­ny artyq sýdy jibermeı, sý satyp baıı­myn dep eldi qyrǵynǵa ushyratty. Bul – adam faktory. Budan keıin Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń biraz eldi mekenderin sý basyp qaldy. Bıylǵy qar bul aımaqqa erekshe qalyń túsip, aqtútek borandy bolyp, omby qar halyqty qys boıy ábigerge salyp edi. Kóktemgi sý tasqyny tipti mazany aldy. Abyroı bolǵanda, adam shyǵyny joq. Biraq mal-múlik, qora-qopsydan shyǵyn az bolǵan joq. Apatty aımaqtyń halqyna memleket te, el de qoldarynan kelgenshe kómekterin berdi. Ásirese Almaty qalasyndaǵy joǵary oqý or­nynyń jastary erekshe belsendilik tanytyp, alǵashqy jylý uıymdastyrýdy birinshi bolyp bastady. Odan keıin ǵana baryp eresekter qoz­ǵala bastady. Bul – jastarymyzdyń eljandy ekenin, qıynshylyqta halqyna kómekke kele alatynyn kórsetse kerek. Qyzylaǵash oqıǵasy bastalǵanda da, Shyǵys Qazaqstanda topan sý qaptaǵanda da halyq qoldarynan kelgenshe kó­mek berýge asyqty. Zeınetkerler zeınetaqy­laryn kúnkóriske áreń jetkizip júrse de, stýdentter ashqursaq júrse de shákirtaqylaryn jyryp kómek berdi. Tipti sottalǵandardyń ózi de bir kúndik eńbekaqylaryn aýdardy. Buqara halyqtan shet qalǵany bola qoıǵan joq. Eko­nomıka jaǵynan ózderi jetisip júrmese de qyrǵyz aǵaıyndar da qoldarynan kelgenshe qy­zylaǵashtyqtarǵa kómekterin berdi. Tek biz­diń Qazaqstanda jáne shetelde júrgen mıl­lıo­nerler men  mıllıarderlerdiń óz qaltalarynan shyǵaryp kómek bergenin estimedik. Qazaqstan halqynyń baılyǵyn qaltalaryna toǵytyp baıyǵan baıshykeshter basyp jeıtin quzǵyn sııaqty-aý dep oıladyq. Jylý jınaýdyń basy-qasynda júrgender­diń adal bolǵany abzal. Halyqtyń jınap ber­geni “apatty aımaqtarda qıynshylyqta qal­ǵan­darǵa jetkizip berińder” degen eldiń amanaty. Amanatqa qııanat júrmeıdi. Amanatqa qııanat jasaǵandardy Alla da, adam da keshirmeıdi. Apattar – tabıǵat faktorynan jáne adam faktorynan bolady. Shyǵys Qazaqstandaǵy oqıǵa tabıǵat faktory bolsa, Qyzylaǵash oqıǵasy adam faktory bolyp tabylady. Qy­zyl­aǵash sý qoımasyn jekeshelendirip alǵan toıymsyz ıesi “sýdy kóp jınap, kóp satyp, kóp paıda tabamyn” dep artyq sýdy der kezin­de aǵytpaı eldi qyrǵynǵa ushyratty. Ári sý qoımasyn alǵannan beri oǵan jóndeý de júr­gizbegen. Máńgilik eshteme joq. Bári eskiredi, tozady. Sý qoımasynyń tozyp turǵan jerin jóndeýge tegin kelip jatqan aqshasyn  shyǵyn­daǵysy kelmegen. “Tegin kelip jatqan aqsha” deıtinimiz, bul sý qoımasyn qazirgi qojaıyny óz aqshasyna saldyrǵan emes. Ol Keńes kezinde ha­lyqtyń aqshasyna salynǵan. Pysyqaı qo­jaıyny “ázirge mázir” bolyp jekeshelendirip alǵan. Qyzylaǵashtan keıin sý qoımasy aǵytylyp Samar aýylyn da topan sý alyp ketti. Munda halyq der kezinde qulaqtandyrylyp, adam shyǵyny bolǵan joq. Biraq mal-múlikten shyǵyn boldy. О́mir boıy jıǵan-tergenderinen bir sátte aırylý halyqqa úlken psıhologııalyq aýyrtpalyq túsirdi. Sýdan zardap shekkenderge materıaldyq kómek berilip jatyr. Biraq bala-shaǵasynan, ata-anasynan, týǵan-týysqandarynan, t.b. ja­qyn-jegjattarynan aırylǵan halyqqa mate­rıal­dyq  kómekten basqa rýhanı, psıholo­gııa­lyq kómek te kerek ekeni eskerýsiz qalýda. Olarǵa psıholog-mamandar jiberilmedi. Sý tas­qyny bolǵan aımaqqa pitir-sadaqalaryn ta­ratqan din ókilderinen de rýhanı kómek bol­mady. Jylt etken adamnyń qıynshylyǵyn qalt jibermeıtin sektalar osyndaı kezde rý­hanı da, materıaldyq ta kómekterin berip, óz qatarlaryna qosyp alýy múmkin. Sektalar adam­dardyń basyna túsken qıynshylyqty óz múddelerine paıdalanýǵa sheber. Osy tasqyn strategııalyq nysandardyń jeke menshikte bolýy halyqqa qanshalyqty qaýipti ekenin kórsetip berdi. Istiń túp tamy­ryna kóz júgirtip qarasaq, qyzylaǵashtyqtar strategııalyq nysandy jekeshelendirýdiń qurbany bolyp otyr. Osy oqıǵadan keıin ǵana Qyzylaǵash sý qoımasy memleket menshigine ótti. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qa­raıtyn sý resýrstary komıtetiniń derekteri boı­ynsha, Qazaqstanda 365 sý qoımasy bar eken. Onyń 66-y memleket qaraýynda, 157-i kommýnaldyq ıelikte, 142-i jeke menshikke berilgen. Al 77 sý qoımasy múlde qaraýsyz qal­ǵan. Sý qoımalarynyń deni Keńes ókimeti salynǵan. Olardyń bári kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Eldiń amandyǵynan buryn, al­dymen ózderiniń qaltalaryn oılaıtyn jeke menshikke alǵandar kúrdeli jóndeý júrgizýge aqshalaryn qımaıdy. Sondyqtan basqa da jeke menshiktegi sý qoımalaryn memleket óz qaraýy­na qaıta alý kerek. Strategııalyq nysan bolyp tabylatyn sý qoımalary memleket menshiginde bolýy kerek. О́ıtpegen jaǵdaıda halyq qaýipten arylmaıdy. Strategııalyq nysanǵa jatatyn tek sý qoımalary ǵana emes. Elektr júıeleri de stra­tegııalyq nysandarǵa jatady. Elektr óndirý, tasymaldaý da strategııalyq mańyzdy nysan­dar. Bulardyń bári qazir jekeshelenip ketken. Menshik ıesi tarıfterin qalaýynsha ósiredi. Bergisi kelgenderge beredi, bergisi kelmese neshe túrli syltaý aıtyp elektr ener­gııasyn úzip tastaıdy. Bıyl­ǵy qysta Shyǵys Qazaqstan obly­synda energııany bermeý faktisi boldy. Sonyń saldarynan ba­labaqsha, mektep, aýrýhanalar, perzenthanalar jaryqsyz qa­lyp qoıdy. Mektepte sabaq qys­qartylǵan túrde ótkizildi. Eń masqarasy, aýrýhana, per­zenthanalarǵa elektr energııasy berilmeı operasııalar der ke­zinde jasalmady. Tońazyt­qysh­tar istemegen soń dáriler, ope­rasııa kezinde quıýǵa daıyn­dalǵan qandar buzylyp jaram­syz bolyp qaldy. Elektr júıeleriniń qojaıyndary jaryq dúnıege keletin balanyń jaryq berýdi kúte turmaıtynyn bilmeıtin sııaqty. Qanshama adamnyń ómirine qaýip tóndir­gen bul áreketti qastandyq deýge bolady. Qastandyq demekshi, qorǵanys nysandaryna úzdiksiz elektr energııasy berilip turýǵa tıis. Bes mınót úzilis bolǵan­nyń ózi búkil memleketke, ha­lyqqa orny tolmas ókinish ákelýi múmkin. Taǵy da memleket menshi­ginde bolýǵa tıisti nysandarǵa jol qatynasy salasyn jat­qy­zýǵa bolady. Oǵan sý joldary, tas joldar, temir joldar jáne áýe joly kiredi. Bular memle­ket­tiń ekonomıkasyna da, ha­lyqtyń ál-aýqatyna da tikeleı áser etetin nysandardyń sa­na­tynda. Sondyqtan bul salany jekeshelendirip alǵandar óz qalaýlarynsha tarıfterin kóterip, qaltalaryn birinshi kezekte oılaıdy. Halyqtyń jaǵdaıymen sanaspaıdy. Der kezinde jóndeý júrgizbeıdi. Sapasyz kólikpen halyqty tasymaldaı beredi. Bul da halyq ómirine qaýipti. Qalalardaǵy sý júıelerimen qamtamasyz etý de qazir jekeshelenip ketken. Bular da “qu­byrlarymyz eskirdi” degen syltaýmen “tarı­fim­di kóter” dep jıi-jıi Úkimetke ótinish ja­sap, halyqtyń qaltasyn qaǵýǵa áýes. Tarıfte­rin jyl saıyn kóterip berse de “eskirgen qubyr” jyry bitetin túri joq. Kóterilgen ta­rıftiń aqshasy qaıda jumsalyp jatqany ba­qy­lanbaıdy. Eń qaýiptisi, sý júıeleriniń sa­pa­sy, qaýipsizdigi oıdaǵydaı emes. Sý basyn­daǵy nysandarda kim-kóringen erkin kirip shy­ǵyp júredi. Kimniń qandaı nıetpen júrgenin eshkim bilmeıdi. Bireý sýǵa aýrý taratatyn bak­terııa, ne ý tastap jiberse búkil qala halqynyń ómirine qaýip tónetin bolady. Sondyqtan qaladaǵy sý júıeleri de memleket menshiginde bolýy kerek. Qoryta aıtqanda, sý qoımalary, elektr júıeleri, jol qatynastary, qalalyq sý júıe­leri, t.b. memlekettiń saıasaty men ekonomı­kasyna, halyqtyń ál-aýqaty men ómirine tikeleı áser etetin strategııalyq nysandar memleket menshiginde bolýy kerek. Strategııalyq nysandar memleket menshigine ótpeı halyq qaýipten arylmaıdy. Buny Qyzylaǵash qyrǵyny dáleldep berdi. Nazrahmet QALI. Almaty.