Bilimdegi beıneleý óneri jaqsy qadam, áttegen-aı da az emes

Tamyz máslıhaty qarsańynda Qazir joǵary oqý oryndaryn bitirgen jastardyń barlyǵy birdeı básekege qabiletti maman bolyp shy­ǵyp jatyr desek, artyq aıt­qan­dyq bolady. Olardyń kópshiligi zań, ekonomıka, halyqaralyq qa­tynas sııaqty mamandyqtardy ǵana tańdap júrgenin kórip otyrmyz. Sol mamandyq boıynsha bitirgen­der­diń barlyǵyn jumyspen qamta­ma­syz etý múmkin emes. Ony oılaı qoımaımyz, oqyta beremiz. Ýaqyt talaby, seniń qaltańdaǵy dıplo­my­ńa emes, mamandyqty qalaı meń­ger­genińe táýeldi. Bul durys. Se­bebi, bolashaq maman ýnıversıtette teorııalyq bilimin jetildirýmen qatar, praktıkalyq iskerligin is ústinde arttyrýy qajet. Demek, oqýdy praktıkamen jalǵastyra bilýi tıis. Mysaly, beıneleý óneri jáne syzý mamandyǵyn alyp jat­qan stýdentter 3-4 kýrstardan bas­tap, sýretshilik, dızaınerlik orta­lyqtarda, orta mektepterde sabaq­tan bos ýaqyttarynda jumys istep kásibı deńgeılerin kóterip júr. Biz mamandyqty tańdaýǵa jeńil qara­maı, aldymen ómir suranysyn es­ke­rýimiz kerek. Oqýǵa túsetin talap­kerlerdiń birazy óziniń múmkin­shiligine qaramaı, mamandyq dáre­je­sine qarap áke-sheshesiniń tap­qan-taıanǵanyn tóletip oqyp shy­ǵa­dy. Odan ne paıda, ómir zańy bári­bir óz talabyn qoıady. Dıplom qal­tada bolǵanmen, sol dıplommen ju­mysqa ornalasa almaıdy. О́ıt­keni, óziniń júrek qalaýymen oqy­ǵan mamandyǵy bolmaǵandyqtan, kásibı deńgeıi tómen. Bolashaq ma­man­dyq tańdaıtyn balalarǵa mek­tep qabyrǵasynan bastap ata-ana, muǵalim ómir súrý zańyn túsindire bi­lýimiz qajet. Bizde toı jasaý, má­shıne miný, aqsha tabý sııaqty bá­seke keń óris alyp barady. Esesine ult bolý, ǵylym, bilim, rýhanı baılyq máseleleri kenje qalyp jatyr. Bir birimizden qalaı asyp túsý­diń jolynda júrgende beıneleý óneriniń shet qalýy oılandyratyn sharýa. Jurtty keıde óner kór­me­sine shaqyryp keltire almaısyń. Kórmelerge keletinder tek sol sý­retshiniń týǵan-týystary, osy ma­man­dyq­ta oqıtyn stýdentter. Más­keýde aspırantýrada oqyp júrgende orystardyń ájeptáýir jasqa kel­gen qarttary kórmege kirýge tańnan kezekke turǵandaryn jıi kóretin­min. Máskeý, Peterbordyń óner mu­rajaılaryna, konsert zaldary­na barsańyz, tolǵan halyq. Biz nege sondaı emespiz? Onda kóshege qoıy­latyn eskertkishterdiń sapasy jaıly halyqtyń pikiri eskeriledi. Elge kerek óner týyndysy dep qaraıdy ony. О́ner týyndysy birinshi halyq­tyń kóńilinen shyǵýy kerek, eliń­niń qajetine aınalýy tıis dep oı­laımyn. Keıbir ǵımarattarda qalaı bolsa solaı salynǵan arzan sýret­ter ilýli turady. Budan túsineti­nimiz, bizde ónerdiń sapasyna jaýap beretin eshkim joq sııaqty. Qazirgi kezde beıneleý óneriniń ulttyq tárbıege baılanysty týyndylaryn jazatyn sýretshilerge kóbirek qol­daý jasap, olardyń eńbekterin mu­rajaılarǵa qaldyrý jaǵyn oılas­ty­rýymyz qajet, ol qaıtalan­baı­tyn tarıhymyz. Ultymyzdyń ta­rıhy beınelengen týyndylar bizdiń halqymyzǵa ǵana kerek, ony shet el qajet etpeıdi. Uly Abaı atamyz­dyń 33-shi qara sózinde óner týraly bylaı delingen: “…eger mal kerek bol­sa, kolóner úırenbek kerek. Mal jutaıdy, óner jutamaıdy. Aldaý qospaı, adal ónerin satqan qolónerli – qazaqtyń áýlıesi sol”. Áýlıe degen qazaqtyń túsiniginde eń qudiretti, qasıetti, kıeli adam degen maǵynany beredi. Osy qara sózinde uly aqyn ónerdi, jalpy óner adamyn qazaqtyń qasterli adamy dep áýlıege teńep otyrǵany tegin­nen tegin emes. Mysaly, ónerli adamdar óz qoldarymen jasaǵan ádemi zattaryn kıeli dep qasterlep, tórge qoıyp, ony óziniń ósip kele jatqan balalaryna, nemerele­rine mura qylyp qaldyryp otyra­tynyn bilemiz. Bul bizdiń elimizde ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyn taýyp kele jatqan dástúr. Meniń oı­ym­sha, beıneleý óneriniń memle­ke­timizdiń durys qalyptasýyna tıgizer mańyzyn túsinetin, ultqa jany ashıtyn azamattar kóp bolýy kerek. Mekteptegi beıneleý ónerin alaıyqshy. Beıneleý óneri sabaǵy qaı mektepke barsańyz da bir qos­alqy, qajetsiz, paıdasy joq sabaq sııaqty. Al shyntýaıtyna kelsek, uly tulǵalardan bastap, qazirgi tanymal sýretshilerdiń kópshiligi sýret salýdy mektep qabyrǵasynan úırendi. Endi osy beıneleý óneri sabaǵyn óz deńgeıinde uıymdas­ty­rýda aýyl mektebiniń muǵalimi qandaı oqý-ádistemelik, kórnekilik quraldar paıdalanady degenge toqtalaıyq. Aýyl mektepteriniń kórnekiliktermen qamtamasyz etilýi óte tómen, sebebi, buryn Keńes Odaǵy kezinde bazalyq dúkenderde qajetti zattar bolýshy edi, qazir ondaı mekemeler qysqaryp qaldy. Orta mektepke arnalǵan oqý qural­dary men oqýlyqtary da syn kó­termeıdi. Joǵary oqý oryndaryna beıneleý óneri mamandyǵyna oqýǵa keletin talapkerler emtıhan tap­syrý kezinde birinshi ret gıpsti kóredi. Al qalanyń balalary bolsa mundaı zattardyń syryn úırenip alǵandyqtan emtıhan tapsyrma­la­ryn joǵary deńgeıde oryndap ja­tady. Al aýyl, qala mektepteriniń balalaryna qoıylatyn emtıhan talaptary birdeı. Synaqtan keıin aýyldan kelgen balalardyń ata-analary emtıhan qorytyndysyna qarap: “Bizdiń balalarymyz nege tómen baǵa alady? Balamyz mek­tepte sýretten úzdik oqýshy edi, siz­derdiń talaptaryńyz erekshe me, sonda?”, dep renishterin bildirip ja­tady. Aýyl balalarynyń boıyn­daǵy tabıǵı qabilettiń erekshe bolatynyna esh kúmán joq. Biraq olar sýret salýdyń zańdylyqtaryn bilmeıdi, ne saqtamaıdy. Árıne, bul balanyń kinási emes, bul bizdiń kinámiz. Muǵalimniń óz mindetine jaýapsyzdyǵy dep túsinýimiz kerek. Bir tańǵalarlyǵy, emtıhan kezinde aýyldyń balalary sýret salý ba­rysynda eskeretin talaptardy aıt­saq, tez qaǵyp alady. Ony aıtasyz keıbir mektepterde beıneleý óneri sabaǵyn sýretke eshqandaı qatysy, bilimi sáıkes kelmeıtin “muǵalim­der” oqytyp júrgenin estigende tań qalamyz. Sýretten habary joq mu­ǵalim, sýret salý jóninde oqýshy­larǵa birdeńe aıta ala ma? Máde­nıettilikke, ásemdikke baýlýdaǵy olqylyqtyń bir ushy osynda ja­tyr. Taǵy bir dálel, 12 jyldyq oqýdyń alǵashqy baǵdarlamalaryn jasaý kezinde beıneleý ónerin án sabaǵyna qosyp jiberdi. Bularǵa az saǵat ta jetedi, barlyǵy sol bir óner ǵoı dedi. Bizdiń pikirimizdi eskermedi. Sózimizge eshkim qulaq aspaǵan edi. Japon, Batys Eýropa elderinde beıneleý ónerine degen kózqaras erekshe. Beıneleý óneri pánin talap boıynsha oqytatyn bol­sa, ol óte qıyn da, qyzyqty jáne balalardyń jaqsy kóretin sabaǵy. Beıneleý óneri adamnyń ózi ómir súrip otyrǵan ortasynyń ásem­digin óner turǵysynan túsinýi­ne, estetıkalyq talǵamynyń durys qalyptasýyna jol kórsetetin eń alǵashqy ilim. Sýret salýdy súıý degenimiz – ol ómirdi, tabıǵatty, aınala qorshaǵan ortany súıý. Beıneleý ónerimen sýsyndaǵan jas eshýaqytta jamandyqqa barmaıdy, kóshedegi balaýsa taldardy syndyr­maıdy, mańaıyn bylǵamaı taza us­taıdy, tabıǵatqa degen qamqorlyǵy erekshe bolady. Ol adamnyń aqyl-oıyn, parasatyn ósiredi, tanymyn keńeıtedi, izgilikke, ásemdikke úı­re­tedi. О́mirde kezdesetin keleńsiz qubylystarmen kúresýge tárbıe­lep, eń negizgisi halqyna, eline, je­rine degen súıispenshilikke baý­lı­dy. Bul ǵylymı teorııa emes, shyndyq. Sondyqtan, sabaqty sapaly, qyzyqty ótkizý, balalardyń ónerge degen qyzyǵýshylyǵyn, súıispen­shi­ligin arttyrý tikeleı pán mu­ǵalimine baılanysty. Beıneleý óneri sabaǵynyń qoǵamdaǵy alatyn orny jáne tár­bıelik máni óz aldyna erekshe. О́ner sabaǵynyń negizgi mindeti – balalarǵa beıneleý óneriniń bar­lyq túrlerinen jalpy maǵlumat berý, qarapaıym zattardyń sýret­terin salýdy meńgertý, ómirdegi jaqsy men jamandy ajyrata bi­lýge úıretý, ulttyq sándik óneri­mizdi oqytý negizinde, oqýshy­lar­dyń ulttyq sana-sezimderin qa­lyp­tastyrý. Talapqa saı ótiletin beı­ne­leý óneri sabaǵynda árbir oqý­shy, ózin qorshaǵan ortadaǵy zat­tar­dyń ádemiligin, tabıǵattyń ásem­digin jáne osy ádemilikti kórip, sezine biledi. Mine, beıneleý óne­riniń qudirettiligi qaıda jatyr, biz osyny eskeremiz be, eskermeı­miz? Keıde bala salǵan sýretti qur shımaı deıtinimiz bar. Shyn mánin­de olaı emes. Árbir balanyń taqy­rypqa nemese ertegige baılanysty salǵan sýretteri ol shyǵarmashylyq týyndy bolyp sanalady. 1911 jyly Italııanyń ónertanýshysy, ǵalym Korado Rıchchı “balalar na­ǵyz sýretshi” dep jetkinshekterdiń salǵan sýretterine joǵary baǵa ber­gen. Nemis zertteýshileri Krshensh­teıner, Lampreht, aǵylshyn zert­teýshisi Sellı, orys zertteýshileri Rybnıkov, Bakýshınskıı, Ignatev jer betin meken etken halyqtar balalarynyń bala kezinde salǵan sýretteriniń deńgeıi, baǵyty, qol­danatyn kompozısııalyq sheshim­deri uqsas ekenin dáleldegen. Eger­de balalardyń tabıǵı sýret salý deńgeıi birdeı bolsa, ári qaraıǵy damýy, qalyptasýy ózimizge baı­la­nysty bolatynyn osydan ańǵarý onsha qıyn emes shyǵar. Astana­myzda 19 qazaq, 17 orys, 28 aralas mektep bar eken. О́tken oqý jy­lynda elordalyq 48 633 qarakóz qazaq mektebinde oqysa, orys tildi mekteptiń partasynda otyrǵan qa­zaq balalary da az emes bolyp shyq­ty. Astananyń qazaqpyz deı­tin 16 820 balasy orys synyp­ta­rynda bilim alady eken. Qazaqtyń óz elinde turyp, ózge tildi mektepte oqytýyna ne sebep bolyp otyr. Álde qazaq mektepteri qaýqarsyz ba? Balasyn orys mektebine bergen qaladaǵy ata analardyń birazy óz áreketterin qazaq mektebiniń úıinen qashyqtyǵymen baılanystyrady. Kópshiligi qazaq tildi oqýlyqtar sapa­synyń nasharlyǵyn alǵa tartady. Osyndaı oılar joǵary oqý oryndarynyń atyna da aıty­lyp jatady. Muny ultymyzdyń bolashaǵyn oılaǵan “janashyr­lar­dyń” jan aıqaıy emes, shala qa­zaq­tardyń “mansap” degen oılary dep túsingenimiz jón sekildi. Orta mektepterde sapaly bilim berýdi jetildirý úshin meniń oıym­sha mynadaı máselelerge kóńil bólý qajet: birinshi aýyl mek­tep­terinde zerthanalar uıymdasty­ry­lyp, oǵan mamandar, ǵalymdar je­tekshilik jasasa, júıeli ǵylymı, oqý ádistemelik jumystar júrgi­zilip tursa. Ekinshi, eń úzdik mektep ustazdaryn ǵylymı jumyspen aınalysýǵa beıimdesek. Mektepte oryn­dalatyn ǵylymı jumystar tek muǵalimniń kategorııasyn kóterý kezinde ǵana talap etilmeıtin bolsa deımiz. Sondaı-aq bastama­shyl muǵalimderdi ǵylymı konferen­sııaǵa shaqyryp, jaqsy baıandama­lardy ǵylymı jınaqtarǵa engizýdi qolǵa alsaq. Úshinshi, ǵylymmen aı­nalysyp júrgen ustazdardyń eńbek aqysyna qosymsha aqy tóleý qajet tárizdi. Tórtinshi, biliktilik kóterý fa­kýltetterine negizinen shalǵaıda jatqan aýyldardyń ustazdaryn kóbirek jiberý, aýdan ortalyq­tarynda arnaıy semınarlar ótkizip turýdy dástúrge aınal­dyrsaq utar edik. Besinshi, aýyl mektepterinde oqıtyn talapty, talantty jastarǵa joǵary oqý oryndaryna túsý kezinde erekshe qam­qorlyq jasalsa. Altynshy, tamyz keńesine pedagogıka salasy­nyń ǵalymdaryn qatystyrý durys jolǵa qoıylsa, oqý baǵdar­la­malaryn qurastyrýda ǵalymdarmen birge qazaq mektep­teriniń táji­rıbeli ustazdary tartylsa, ortaq iste olqy bolmas edi. Seıtqalı AMANJOLOV, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ beıneleý óneri kafedrasynyń meńgerýshisi.