О́negeli ómir

Adamǵa keregi úsh-aq nárse: jyly júrek, nurly aqyl, ystyq qaırat. Danyshpan Abaı osylaı aıtqan eken. Osynaý úsh qasıetti boıyna bala kezinen sińire óskenderdiń biri – О́teshqalı Atambaev. Ol budan týra bir ǵasyr buryn,  sol kezdiń sóz saptaýymen aıtqanda, kedeı sharýanyń  otbasynda dúnıege kelgen. Tuma atalatyn aýylda ósip-óngen áke-sheshesi mal baǵyp, balyq aýlap kúnkóris etken. Sodan bolsa kerek, О́teshqalı eńbekke tym erte aralasady. Býyny áli de bekı qoımaǵan 15 jasynda balyq bataǵasynda qara jumysshy bola júrip, eńbek etýdiń ózindik qıyndyqtaryna shyńdala bastaıdy. Osy kásipte júrip, adal eńbekpen tapqan nannyń tátti bolaryn myqtap uǵynǵan  О́teshqalıdyń bolashaǵynan aýyldastary úmitti edi. О́ıtkeni, ol jastaıynan zerek, baıqampaz, pysyq bolatyn. Sonysyna tánti bolyp júretin  aýyldastary ata-anasyna: “О́teshtiń juldyzy janǵaly tur. Osy bala úlken azamat bolady”, deıdi eken. Qııadaǵyny tap basatyn, aıtqany aınymaı keletin aýyldyń dýaly aýyzdy qarııalary qatelespepti. Balyq bataǵasynda shyńdalǵan О́tesh­qalı eńbek jolyn 18 jasynda Gýrev ok­rýgtik statıstıka bólimine sanaqshy bolý­men jalǵastyrady. Biraq ony osy bó­limde kóp turaqtatpaıdy. Sebebi, О́tesh­qalıdaı uıymdastyrýshylyq qabileti janyp turǵan jasty komsomol­dyq, partııa­lyq jumystardyń kórigine salý qajet dep taýypty basshylar. Sóıtip, komsomoldar kýrsynda tyńdaýshy bolyp, keıinnen okrýgtik partııa komıte­tinde is júrgizýshi, Espol aýdanynda selo­lyq tutynýshylar odaǵy basqarmasynda tóraǵalyqty atqarady. Onyń ómirbaıan­dyq paraǵyn paraqtaǵanda, bir jumystan soń bir jumys kútip turǵandaı áser beredi. Jasy jıyrma beske tolmasa da, joǵary kásibı bilimi bolmasa da álgindeı qyzmetterde tanyla bastaǵan О́teshqalı Atambaevty Memleket­tik banktiń okrýgtik bólimshesi jumysqa shaqyrady. Arada azdaǵan ýaqyt ótkende, ıaǵnı, 1931 jyly bank basshylary ony Kýıbyshevtegi jos­parlaý ınstıtýtyna arnaıy joldamamen bilim alýǵa jiberedi. Sirá, onyń joǵary bilim alǵanyn, sóıtip, osy salanyń bilikti mamany bolyp oral­ǵanyn qalaǵan shyǵar bank basshylyǵy. О́ıtkeni, О́teshqalı Dúısenǵalıuly qaı qyzmette bolsa da qanyna sińgen adaldyq­tan aınymady, óz isine jaýapkershilikti jete sezindi. О́zine de, ózgege de talap qoıa bildi. Muny ol: “Ákem Dúısenǵalıdyń tárbıesi” deıdi eken. Bul qasıetter onyń ómirlik kredo­syna aınalady. Muny Kýıbyshevtegi joǵary oqý ornyn bitirgennen soń joldama bergen mekemesinde de, keıin jumys isteýge sha­qy­rylǵan barlyq jerde de kórsetti. Buǵan dálel retinde myna bir derekti aıtýǵa bolady. 1940 jyly elimizde Memlekettik baqylaý halyq komıssarıa­ty qurylady da, oǵan týra joldan taımaıtyn týrashyl, eshkimge qııanat jasamaıtyn adal, shash­pashylyqqa qarsy turar temirdeı tártipti talap eter talap­shyl kadrlar izdestiriledi. Sol kezdegi tańdaý 30 jasar О́teshqalıǵa da túsedi. Ol osynda eki jyldaı baqy­laý­shy-tekserýshi mindetin atqarǵanda el baı­lyǵyn qyz­ǵyshtaı qorǵaýdaǵy jasymaı­tyn jiger­liligin tanytty. Onyń el, ult múddesi úshin tynymsyz eńbektenetini qyzmet babynda jedel ósýine jol ashty desek, artyq aıtqandyq emes. Bul – onyń mansapqumarlyǵynyń emes, kerisinshe, ózine senip tapsyrylǵan jumysty aby­roıly atqaratyndyǵynyń jemisi. Sodan bolsa kerek, О́teshqalı Atambaev 1942 jy­ly Qarjy halyq komıssarynyń birinshi orynbasary laýazymyna shaqy­ry­lady. Árıne, bul ekinshi dúnıejúzilik soǵys oty qaýlap turǵan, azamattardyń úlken-kishisi sypyrylyp maıdanǵa ket­ken, eldeginiń bári de maıdan úshin arpa­lysqan eń qıyn kezeń edi. Osy jumysta da abyroı bıiginen kórine aldy. El basshylyǵy qaıda jumsasa da, qandaı qyzmet usynsa da tartynbaıtyn edi. Qaı jumysty da talǵamaı, dóńgeletip áketýshi edi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalyp, el ekonomıkasyn qalpyna keltirý bastalǵan sátte О́teshqalı Dúı­sen­­ǵalıulyna óte jaýapty jumys usyny­lady. Durysynda, oǵan eldiń múddesi úshin asa zor jaýapkershilik júktelip, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń KSRO Mı­nıstrler Keńesi janyndaǵy turaqty ókili bolyp taǵaıyndalady. Bul jumysty atqarýǵa ekiniń biri jiberilmeıdi. Eldiń ókili bolý ońaı emes. Sebebi – san alýan. Eń bastysy – odaqtyq mınıstrlermen, úkimet basshylarymen ortaq til tabysyp, respýblıka halqynyń áleýmettik ahýalyn jaqsartýǵa, týǵan eliniń ekonomıkasy men mádenıetiniń órkendeýine mol qarjy ból­dirýge sózi ótetindeı bilikti basshy bolýy qajet. El múddesi úshin eń qıyn túıin­derdiń sheshimin tabý júkteletin ókilge. Mine, máselege osy turǵydan úńilgende, el ókili laýazymyna 35 jasar О́teshqalı Atambaevtyń tańdalýy tegin emes shyǵar. – Ár adamnyń taǵdyry ártúrli qa­lyptasatyny belgili ǵoı. Oǵan bir kezde qo­ǵamdaǵy, ósken ortadaǵy ahýaldar men oqı­ǵalar áser etse, bir kezeńde kezdeısoq kez­desýler men ushyrasýlardyń eleýli yqpaly bolary múmkin-aq nárse. Al óz taǵdyrymda Atyraý ólkesinen túlep ushqan ardaqty adamdar ishinen О́teshqalı Dúısenǵalıulynyń orny erekshe dep sanaımyn, – dep eske alady Atyraý ob­ly­synyń qurmetti azamaty Esen Tasqyn­baev aqsaqal. – Tipti bul tujyrymym tym jupyny ári jetkiliksizdeý bolyp kórinedi de turady. О́ıtkeni, adamnyń adamgershilik bolmysyn atqaryp júrgen laýazymdy qyzmeti belgilemese de, onyń ómirdegi alǵashqy qadamyn sátti bastap, júregine jaqyn kásipti durys tańdaýyna jón siltegen, kómek kórsetken jannyń jóni bólek qoı. Osy turǵydan alǵanda men О́teshqalı Dúısenǵalıulyn ınjener-munaıshy retinde qalyptasýymnyń eń qaınar bastaýynda turǵan tulǵa dep baǵalaımyn. Onymen alǵashqy kezdesýime myna jáıt sebep boldy. 1949 jyly Qul­sary qalasynan mektep bitirip, Máskeýdegi Gýbkın atyndaǵy munaı ınstıtýtyna oqýǵa barmaqqa bekindim. Mektepti bitirerde meni kúmis medalǵa usynyp, nege ekeni belgisiz 21 tamyzǵa deıin attestat qo­lyma tımedi. 21 tamyzda qazaq tili páninen tórttik baǵa qoıylǵan jáı attestatty alysymen, eki kúnnen soń Máskeýge attan­dym. Dál sol kúni, ıaǵnı 21 tamyzda ıns­tıtýttaǵy qabyldaý emtıhany ótip ketipti. Endigi taǵdyrymdy rektor sheshýi tıis degen oımen rektor A. Serdııdiń aldynan bir-aq shyqtym. Jaǵ­daıymdy, keshigý se­bepterin túsindirdim. Ol attestatymdy qarap otyrdy da, oqý bólimindegilerdiń jaýap­syzdyǵyna qynjyldy. Qabyldaý komıs­sııa­syn qaıta qurý úshin nanymdy dálel kerek. Ony tek Qazaq KSR-iniń Máskeý­degi turaqty ókildigi bere alatynyn aıtty. Sóıtip, ókildikke bardym. Baǵyma qaraı О́teshqalı Dúısenǵalıuly ornynda eken. Munaıshy bolǵym keletinin bilgen soń jadyraı sóıledi. Keshikkenime ókinish bil­dirip, kómektesetinin aıtty. Bir tala­byn – oqýǵa tússem, úzdikter qatarynda bolýym qajettigin eskertti. Men ýáde berdim. О́teshqalı aǵa ınstıtýt rektoryna ótinish hat jazyp, Qazaq KSR halyq sharýashylyǵyn damytý úshin munaı ónerkásibine joǵary bilimdi ulttyq kadrlardyń qajettigin, keshigýime meniń kináli emestigimdi aıtyp, oqýǵa qabyl­daýdy ótindi. Rektor sózge kelmesten, múmkindik berdi. Stýdent atandym, qol ushyn bergen aǵalardy jerge qaratpaı, joǵary bilim alyp shyqtym. Esen aǵa dál osylaı dedi. “Úmit pen kúdik beldesken kezde dem berip, demeý bolǵan aıaýly azamattyń júrek jylýyn sezindim. Bul – eshqashan sónbeıtin jylý” dedi sosyn. О́teshqalı Atambaev­tyń qııandaǵy Qulsarydan keshigip kelýi sebepti oqýǵa túse almaı qınalǵan bozba­laǵa kómektesýiniń astarynda taýy shaǵyl­masyn dep qana emes, el keleshegine qyz­met etýi úshin Máskeýdiń tańdaýly oqý ornynan joǵary bilim alsyn degen maqsat bolǵany ańǵarylady. Onyń sol maqsaty oryndaldy. Bir kezdegi stýdent Esen Tasqynbaev keıin munaıly óńirdiń órkendeýi úshin úlken ister atqardy. Bilikti basshy atandy. Qalalyq partııa komıtetin, oblystyq atqarý komıtetin bas­qardy. О́tesh­qalıdaı parasatty adamnyń sharapa­tyn kórgenin udaıy aıtyp júredi. Atam­baevtyń júrek jylýyn Esen aǵa emes, onymen Qarjy mınıstrliginde birge jumystas bolǵan­dardyń kópshiligi sezine aldy. Solardyń qatarynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen ekonomısi K.Ketebaevtyń, Q.Egizbaevtyń, K.Ahmetovterdiń qarjy salasynyń bilgiri atanýyna kóp kómegin beripti. Al Á.Jumadilovti, D.Mýlkındi, Ý.Abdrah­manovty Qarjy mınıstrligine jumysqa ornalasýyna yqpal etken. Má­selen, Ý.Abdrahmanovtyń sonaý Túrkimen­stannan Almatyǵa kóshpek nıetin estigen boıda, dereý shaqyrý jiberipti. Qazaqstannyń KSRO Mınıstrler Keńesi janyndaǵy turaqty ókildigin bas­qarǵanda el úshin keleli máselelerdiń she­shimin tabýyna Molotovpen, Malen­kov­pen, Mıkoıanmen, Kosygınmen jaqsy qarym-qatynas jasaǵanynyń oń áseri bolypty. Tyń ıgerý jyldarynda Kók­shetaý oblysyndaǵy Volodar stansasynan temir jol jelisin tartý máselesi kóteriledi. KSRO Qarjy mınıstrligi men Memle­ket­tik josparlaý komıteti qarjy joqty syl­taýratyp, tar tabandy temir jol tartýdy usynady. Oblys, respýblıka basshylary­nyń ýáji eskerilmeıdi. Sol kezde buǵan Qa­zaq KSR-iniń turaqty ókili О́teshqalı Atam­baev aralasady. Ol KSRO Mı­nıstr­ler keńesiniń tóraǵasy A.Kosy­gınge: “Sa­rań eki ret shyǵyndalady. Qarjy únem­dep, tar tabandy temir jol qurylysyn júrgizińizder. Biraq bul ótken kúnderdiń joly” degendi tóbeden túskendeı etip, tótesinen aıtady. Onyń bul ýáji A.Ko­sy­gındi oılandyryp tastaıdy. Tóraǵa tıisti basshylarǵa: “Bul máseleni álde de talqy­lańyzdar” dep tapsyrýynan keıin oń she­shimin tabady. Mańǵystaý túbegindegi mu­naı ken orynda­ryn barlaý, ıgerý prob­lemalarymen aı­na­lysady. Al Atyraýda ótken ǵasyrdyń 60-jyldaryna deıin Jaıyq ústinen salynǵan kópir bolmaǵany belgili. Kópir qurylysy memlekettik josparlaýǵa engizilmeıdi. Al О́teshqalı Atambaev kópir qurylysyna qajetti qarjy, ózge de materıaldardy Máskeýde otyryp-aq taýyp bergenin eshkim bile bermes. Sony­men birge, Jaıyq pen Jem ózenderiniń munaı ónimderimen búlinýi jóninde dabyl kótergeni de bar. Odaqtas respýblıkalar­dy shómishten qysýǵa beıim turatyn KSRO Memlekettik josparlaý komıteti­niń “qaharyna” “Medeý” muz aıdynynyń qurylysy da ushyraıdy. Qaharly komı­tet tóraǵasynyń birinshi orynbasary V. Isaevta ótken kezekti májiliste KSRO Mınıstrler keńesine jalpy quny 20 mıl­lıon rýbldi quraı­tyn nysan qury­lysyn toqtatý týraly usynys beriledi. Odaqtyq komıtettiń bul usy­ny­symen kelispegen О́teshqalı Atambaev “Medeý” muz aıdynynyń mańyzyn egjeı-tegjeıli túsindirip, Isaevty raıynan qaı­tarypty. Osy komıtet tóraǵasynyń jáne bir orynbasary E. Gýsev ótkizgen má­ji­liste Qazaqstandaǵy qoı sharýashylyǵyn damytýǵa qyryn qaraý baıqalady. Taǵy da О́teshqalıdyń aralasýyna týra keledi. Árıne, problemanyń bári qarjynyń tapshylyǵynan týyndaıdy. Sol kezde qarjy shynymen tapshy boldy ma? Álde Odaq basshylary respýblıkalarǵa ólsheýli qarjy bólmeı, telmirtip qoıǵandy unatty ma? Qalaı bolǵanda da olardyń bul áreketi О́teshqalı Atambaevqa múlde una­maıdy. Tipti olardyń mundaı qysas­tyǵyna kóngisi joq. Odaqtyń Slavskıı, Lomako, Anto­nov, Garbýzov, Neporoj­nyı, Goldın, Ejevskıı sekildi mınıstrle­ri­men, KSRO Mınıstrler keńesiniń is bas­qarýshysy Smırtıýkovtyń qabyldaýlary­na kez kelgen ýaqytta kirip, eldiń da­mýyna, órkendeýine serpin berer túıindi máselelerdi tez sheshedi eken. О́ıtkeni, odaq mınıstrleri О́tesh­qalı Atam­baevtyń bilimdarlyǵyna, kásibı bilikti­ligine, qaı máseleni de naqty dáleldermen uǵyndyra biletinine, joldasyn jarty jolda qaldyr­maıtyn qazaqy bolmysyna súısinetin. Máskeýdegi turaqty ókildikti basqarǵan on jylda joǵaryda aıtqanymyz­daı, bir-eki emes, júzdegen máseleniń túıin­shekteı áb­den shyrmatylǵan kúrmeýin tar­qatýyna sebi tıetindeı mámile túze alatyn táji­rıbe jınaqtady. Basqasha aıtqanda, el men eldi eldestiretin elshideı dıploma­tııalyq mektepten ótti. Kreml tórindegi atshap­tyrym kabınette shirenip otyratyn dókeılerdiń ózin ıildirip-búgildiretin nurly aqylymen órbitken iskerlik baılanysy­nyń, dıplomatııalyq tájirı­besiniń jemisin Qarjy mınıstri (1955-1961 j.j.) laýazymynda bolǵanda da molynan kórdi. – Uly Otan soǵysy aıaqtalysymen respýblıka Úkimeti óz jumystaryn ishki jaǵdaıǵa, respýblıka qajetin oılaýǵa burdy. Soǵys kezinde joǵarǵy úkimettiń bar talaby dálelsiz oryndalatyn. Endi óz jaıymyzdy da esepke alatyn ýaqyt bol­dy. Tipti, kúttirmeıtin ister kóp-aq, ási­rese, bolashaq úshin kerek perspektı­valy máselelerdi usynyp, ony dáleldep, qara­jat suraıtyn da múmkindikterdiń basy kó­rindi. KSRO Mınıstrler keńesi janyn­da­ǵy Qazaq úkimetiniń ókili qyzmetine ji­bergen Qarjy mınıstriniń birinshi oryn­basary О́.Atambaev meniń de, Ortalyq partııa komıtetiniń de úmitin aqtady. On jyl istedi. Qazaqstanda soǵystan keıingi 30-35 jyl ishinde iske asqan iri qurylys­tardyń, úlken ózgeris­terdiń báriniń joba­lary, usynystary sol jyldarda qoıyldy, jasaqtaldy, bastama aldy. Onyń bári Máskeýde sheshildi. Birinshi hatshy J.Sha­ıah­metov te О́tekeń­niń qabiletine, isker­ligine, Ortalyq úki­metpen, onyń mınıstr­lerimen qatynasy­na óte rıza bolýshy edi. Men V.M.Mo­lotov, A.I.Mı­koıan, A.N.Ko­sygın, N.K.Baıbakovtarǵa barǵanymda qasymda Atambaev júretin. Ol óte uqypty, umytýdy, ótirik aıtýdy bilmeýshi edi, – dep óz pikirin bildiripti kezinde kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nurtas Ońdasynov. О́teshqalıdaı bilikti qarjygerdiń tá­ji­rıbesi Qazaq KSR Mınıstrler keńe­siniń jumysyn jandandyrýǵa qajet dep tabyldy. Sóıtip, Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary laýazymyna taǵaıyndalǵanda senimniń bıik údesinen kórindi. Bir tańdanarlyǵy, О́teshqalı Atambaevtyń qaı-qaı qyzmetine de respýblıka basshylyǵy tarapynan birde-bir syn, eskertý aıtylmapty. Munyń syry sirá, О́teshqalıdyń el dep emirene eńbek etýinde jatsa kerek. Basqalaı syry bolýy múmkin emes. Onyń izdeniske toly izderi Shyǵys Qazaqstan óńirinde de saırap jatyr. Respýblıka basshylary ony Mınıstrler keńesiniń tóraǵasyna eki jyldaı orynbasar bolǵannan soń 1963 jyly Shyǵys Qazaqstan oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵalyǵyna jiberedi. Munda ol óńirdiń áleýmettik-ekonomıka­lyq, mádenı-turmystyq nysandarynyń boı kóterýine atsalysty. О́skemen áýe­jaıy­nyń, Ertis ózeni ústinen salynǵan kópir­diń, Úlbi ózeniniń jaǵasyn bekitý, Samar, Ulan aýdandary arasyndaǵy kólik jo­ly­nyń qurylystarynyń salynýyn uıym­das­tyrdy. Osyndaı qanshama nysan­nyń boı kóterýine uıytqy boldy. О́ziniń jumysyn erteńgilik 6-7-den bastaıdy eken. Qalalyq atqarý komıtetiniń tóra­ǵasy M.I.Akse­novpen, Úlbi metallýrgııa zaýytynyń dı­rek­tory V.P.Potanınmen birge qala kó­she­lerin jaıaý aralap, qurylys jumys­ta­rynyń, aǵash otyrǵyzý, qalany abattan­dy­rý barysymen tanysatyn bolǵan. Sonan soń saǵat 8-de oblatkomda ótetin májiliste kemshilik­terdi saralap, alda atqarylýy tıis jumystardy pysyqtaıdy eken. El múddesin óz múddesinen joǵary qoıatyn, uıymdastyrýshylyq qabileti joǵary О́teshqalı Atambaevqa ekinshi ret Qazaq KSR-iniń Máskeýdegi ókildigin basqarý mindeti tapsyrylady. 1966 jyly. Sebep – respýblıka ókildiginiń jumysyn óristetý. Ortalyq úkimetpen baılanysty nyǵaıtý, sóıtip, eldiń múddesin qorǵaı­tyn tájirıbeli, dıplomatııalyq baıla­nys­tyń syryn, tilin biletin ókil qajet boldy. О́teshqalı Atambaev ekinshi márte osy mindetti ári jaýapty isti 7 jyl boıy abyroımen atqardy. Onyń Qazaq eliniń órkendeýine sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Ystyq qaıratpen atqarǵan sol eńbegi eskerýsiz qalǵan joq. Qyzyl Juldyz, “Qurmet Belgisi”, Eńbek Qyzyl Tý jáne Lenın ordenderimen marapat­talyp, laıyqty baǵasyn aldy. Árıne, eńbektiń bári marapatpen ólshenbeıtin shyǵar. Eń bastysy – el jadynda júrer, el júreginde jattalar parasatty ister. О́teshqalı Atambaevtyń bir kezderi balyq bataǵasyndaǵy qara jumysshylyqtan bastalyp, memleket jáne qoǵam qaırat­kerine deıingi ónegege toly ómirbaıanynyń taǵylym alarlyq tustary jeterlik. Kreml tórindegi Odaq mınıstrlerin bilimimen, biliktiligimen moıyndatqan О́teshqalıdaı qazaqtyń qaısar tulǵa­synyń kisiligi men kishiligi, parasatty­lyǵy men darhandyǵy, izgilikke toly adamı qasıet­teri el esinde udaıy jańǵy­ryp turady. Qazir onyń atymen Mahambet aýdanyn­daǵy burynǵy Topaıly aýyly atalady. О́ńir ortalyǵynda №8 orta mektepke de esimi berildi, kóshe ataýy jáne bar. О́. Atambaev atyndaǵy mektepte arnaýly parta bar. Atambaev atyndaǵy arnaýly partaǵa 11 synyptyń “Altyn belgi” alý­dan úmitker, sabaqty úzdik oqıtyn oqýshy­sy otyrady. Mektepte arnaıy murajaı bólmesi jasaqtalyp, memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́.Atam­baev týraly mol derek­ter qoıylǵan. Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.