Eýropaǵa tórelik aıtqan qazaq eli

Bul kúnderi resmı Astana Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń (EQYU) Sammıtine qyzý daıyndyq ústinde. Tamyz aıynyń basynda EQYU-ǵa múshe memleketterdiń Syrtqy ister mınıstrleri keńesi osynaý asa yqpaldy halyqaralyq uıymnyń Sammıtin ótkizý týraly sheshimdi biraýyzdan qabyldaǵan bolatyn. Izinshe Elbasy Nursultan Nazarbaev arnaıy málimdeme jasap, daıyndyq jumystary bastaldy da ketti. Burynǵy keńestik keńistiktegi elderdiń eshbiri mundaı halyqaralyq aýqymdaǵy asa úlken jıyndy ótkizip kórmegen. Qazaqstan qatarynan qara úzip, 11 jyl boıy bastary qosylmaǵan memleket basshylaryn bir ústeldiń basyna jınamaq. Bul, sóz joq, EQYU-nyń Qazirgi tóraǵasy Qazaqstannyń bórikti aspanǵa atyp, qýana qabyl alǵandaı jeńisi. Aldyn ala málimet boıynsha, 1-2 jeltoq­sanda Astanada ótetin Sammıtke 55 memleket­tiń basshysy, 65 halyqaralyq uıymnyń de­le­gasııasy, baspasóz ókilderin qosqanda birneshe myń qonaq keledi. Tórtkúl dúnıege tórelik aıtatyn uıymdy basqaryp otyrǵan Qazaq eli úshin bul bir jaǵynan syn saǵaty bolsa, ekinshi jaǵynan Qazaq elin jarty álemge tanytýǵa taptyrmas múmkindik. Elbasy sózimen aıtsaq, on bir jyldan beri alqaly jıynda bas qospaǵan uıymnyń daǵdarystan keıin bizdiń eldegi sammıtke jınalýy – uıym úshin de asa mańyzdy oqıǵa. Bul sammıt “Helsınkı qorytyndy aktisine” qol qoıylǵanyna 35 jyl, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna 65 jyl, jańa Eýropa úshin Parıj hartııasyna 20 jyl tolýymen tuspa-tus kelip tur. Uıym haqynda birer sóz Shyny kerek, saıası ómirge belsene aralas­paıtyn qarapaıym jurt EQYU-nyń bedeldi uıym ekenin sezgenimen, onyń negizgi qyzmeti men mindetin tolyq bile bermeıdi. EQYU-na tóraǵalyq etý bizge ne beredi degendi de tolyqtaı túsine qoımaıtyny ras. Sondyqtan, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy týraly birer sóz aıta ketýdi jón kórdik. EQYU-nyń shejiresinde áý basta bul uıym “Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­tymaqtastyq jó­nin­degi keńes” dep atalǵany belgili. Sondaı-aq, uıymnyń negizi 1973 jyly, burynǵy Ke­ńes­ter Odaǵynyń uıytqy bolýymen qa­lan­ǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. 1973 jyly shilde aıynda sol tusta qalyptasqan Shyǵys pen Batys elderi arasyndaǵy shıe­lenisken jaǵdaıdy qalpyna keltirý úshin KSRO-nyń uıymdastyrýymen Helsınkıde 33 memlekettiń basshylary bas qosady. Osy basqosýda bas­talǵan kelisim-sharttyń sońǵy qorytyndysyna 1975 jyly 1 tamyzda Helsınkıde qol qoıyl­dy. Ol tarıhqa “Helsınkı kelisimi” degen atpen endi. EQYU-nyń negizin qurýshy basty qujat bolyp sanalatyn “Helsınkı kelisimi” sol kezdegi Eýropa qurlyǵyndaǵy qalyptasqan halyqaralyq jaǵdaıdy túpkilikti bekitýge jáne Batys pen Shyǵys arasyndaǵy qarym-qatynastardyń shıelenisterin sheshýdi ári qaraı júrgizýge jaǵdaı jasaýy tıis boldy. Ataýy Eýropa qurlyǵymen baılanysty bolǵanymen, bul uıymǵa basqa qurlyqtaǵy el­der de engen. Anyǵyraq aıtqanda, búginde EQYU-ǵa Eýropa men Ortalyq Azııanyń, Soltús­tik Amerıkanyń 56 memleketi mú­she. Sheshim qabyldaǵan­da uıymǵa múshe elderdiń teń quqyqtylyǵy saqtalady. 90-shy jyldardyń basynda KSRO ydy­ra­ǵannan keıin Ba­tys pen Shyǵys arasyndaǵy teke­ti­res te joıyldy. Belgili saıasattanýshy­lar­dyń aıtýynsha, keńes dáýiriniń kelmeske ketýi “Helsınkı kelisimine” qosylýshy mem­leketter sanynyń artýyna septigin tıgizdi. Son­daı-aq uıym qaraıtyn máseleler sheńberi odan ári keńeıe tústi. Máselen, EQYU Taýly Qarabaq shıelenisin sheshýge aralasty. Taýly Qarabaq máselesin sheshý úshin Mınskide baıla­nys tobyn qurýdy usyndy. Anglııa, Germanııa, Reseı, AQSh jáne Fransııa ókilderi engizilgen Mınsk toby 1993 jyly Baký men Erevanǵa shıelenisti sheshý jónindegi jospar kestesin usyndy. Alaıda, ol Ázirbaıjan men Armenııa jaǵynan qoldaý tappady. Tek 1994 jyly Re­seıdiń aralasýymen eki tarap ta urys qımyl­daryn toqtatý jónindegi beıresmı kelisimge qol qoı­dy. Bul kelisim kúni búginge deıin kúshin­de. Al bul EQYU-nyń eń bir jemisti jumysy boldy. Al, endi EQYU Sammıti qandaı jıyn degenge toqtalsaq. Bul – uıymǵa múshe elder­diń basshylarynyń jáne úkimet basshy­lary­nyń eń joǵary deńgeıdegi basqosýy. EQYU qu­rylǵan kezden beri osyndaı jo­ǵary dárejedegi alty sammıt ótkizilgen eken. Olardyń ishindegi eń mańyzdylarynyń qatarynda 1975 jylǵy uıymnyń negizgi qujatyn qa­byldaǵan Hel­sın­kı sammıtin, 1990 jylǵy Jańa Eýropa Har­tııa­syna qol qoıylǵan Parıj sammıtin, 1994 jylǵy negizgi ınstıtýttyq qu­rylymdardy aıaq­taý jónindegi she­shim qabyldanǵan Býdapesht sam­­mıtin jáne 1999 jylǵy Eýropa qaýipsizdi­gi jónindegi Qorytyndy hartııaǵa qol qoıylǵan Ystambul sammıtin ataýǵa bolady. Qatardaǵy múshelikten tóraǵalyqqa deıin Aıdarynan jel esken bul halyqaralyq uıymda Qazaqstanǵa qatardaǵy múshe memleket­ten tórelik aıtar tóraǵalyq mártebege deıin ne­bary 18 jyl jetkilikti boldy. Tarıhı ól­shem­men alǵanda bul qas-qaǵym ǵana ýaqyt. Alaı­da, elimizdiń osy qysqa merzimde álemdik qo­ǵamdastyqtaǵy óz ornyn qanshalyqty nyqtap alǵanyn EQYU-ǵa tóraǵalyqtyń ózinen aıqyn kóre alamyz. Qazaqstan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymǵa 1992 jylǵy qańtardyń 30-ynda kirdi. Atalmysh uıymǵa kirýge ne sebep boldy degen saýal týyn­daı­tyny zańdylyq. Bul saýalǵa árkim ártúrli jaýap aıtady. Sonyń ishinde táýelsizdigin endi ǵana alǵan elimizge sol kezde álemdik derja­valar men bedeldi halyqaralyq uıymdardyń qol­daýy qajet boldy degen pikir basym. Sonyń ishinde bizdiń elge EQYU-nyń qoldaýy aıryqsha qajet edi. EQYU-ǵa múshelikke qa­byldanǵan Qazaqstan jyldar óte jalpyeýro­palyq keńestiń tolyqqandy qatysýshysyna aınaldy, tipti ózi múshe uıymdy odan ári da­mytý úderisine belsene aralasa bastady. Máselen, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev EQYU-nyń Helsınkıde (1992 j.), Býdapeshtte (1994 j.), Lıssabonda (1996 j.) jáne Ystambulda (1999 j.) ótken sammıt­teriniń jumysyna belsene qatysty. Sonymen qatar, EQYU Mınıstrler Keńe­siniń jyl saıyn ótetin otyrysyna Qa­zaq­stan atynan Syrtqy ister mınıstrliginiń basshysy ókildik etedi. Al qazaqstandyq par­lamentshiler uıymnyń Parlamenttik Assam­bleıasynyń jumysyna qalys qalmaı qatysyp keledi. 1995 jyly Qazaqstannyń Venadaǵy ha­lyq­aralyq uıymdar janyndaǵy Turaqty ókil­diginiń irgetasy qalandy. Bul da elimizdiń EQYU-ǵa tikeleı qatysýyn qamtamasyz etken oqıǵa edi. Al búginderi EQYU-ǵa Qazaqstan tóraǵalyq jasaýda. Qazaqstan EQYU-nyń álemdik qoǵamdas­tyq­tar arasynda abyroıyn arttyrý úshin tek shıeleniske toly jaǵdaılardy rettep qana qoı­maı, ekonomıkanyń damýyna da úlesin qosýyn qalaıdy. Bul rette Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń: “EQYU tek “qyrǵı-qabaq soǵys” kezinde ǵana tıimdi bolmaı, qa­zirgi zamanǵy ǵalamdyq saıasat pen ekonomıka­nyń ajyramas bóligi retinde damyp otyrǵan qurylym ekendigin dáleldeýi tıis”, – degeni osyny meńzese kerek. О́tken jylǵy 1-2 jeltoqsanda Afınada ótken EQYU Syrtqy ister mınıstrleriniń 17-shi otyrysynda osy uıymǵa tóraǵalyq etip kelgen grek tarapy Qazaqstanǵa EQYU tóraǵa­ly­ǵyn resmı túrde tapsyrdy. EQYU-ǵa tór­aǵalyq – TMD elderinen jáne musylman jurty­nyń arasynan alǵash ret bizge senip tap­syryldy. Jalpy, EQYU-ǵa tóraǵalyq etý tý­ra­ly nıetimizdi osydan jeti jyl buryn bildir­dik. Tóraǵalyqqa jeti jyl daıyndyq jasaldy. Elbasynyń 2005 jylǵy halyqqa arnaǵan “Qazaq­stan ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası jedel jańǵyrý jo­lyn­da” atty Jol­daýynda: “Bizdiń elimiz úshin barlyq baǵyttar boıynsha EQYU-men burynǵysynsha is-qımyl jasaý mańyzdy bolyp qala beredi. 2009 jyly osy uıymǵa tóraǵalyq etýge bizdiń kandıda­týra­myzdyń usynylýyna barynsha jaýapker­shi­likpen qaraımyz. Búgingi bastamalar, sonymen qatar, osy maqsattarǵa qol jetkizýdi kóz­deıdi. Qazaqstannyń álemde qýatty eko­nomıkasy bar ári halyqaralyq qoǵamdastyq­taǵy tuǵyry berik óńirlik derjava retinde qabyldanatynyn da esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Bul mártebeni qasterleýimiz jáne eli­mizdiń qazirgi álemdegi bedelin nyǵaıtý úshin qo­symsha kúsh-jiger jumsaýymyz kerek”, – de­gen bolatyn. Mine, sol 2005 jyly Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tór­aǵalyq etýine Qazan qalasynda ótken TMD basshylarynyń sammı­tinde qoldaý kórsetildi. Halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq jasaý úshin sol uıymnyń demokratııalyq qoǵam qurý jó­nin­degi sharttaryna saı bolýymyz kerek edi. Bul rette elimizde saıası reformalar júrgizil­ge­nin aıtar edik. Sonyń ishinde, ásirese, 2007 jyly júrgizilgen konstıtýsııalyq reforma­lar­dyń mańyzy zor. Sonyń nátıjesinde elimizde “Saıası partııalar týraly”, “Saılaý týraly”, “Buqaralyq aqparat quraldary” tý­raly zańnamalarǵa ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizildi, Parlamenttiń jáne jergilikti máslıhattardyń róli artty. Qazaqstan pre­zıdenttik respýblıkadan prezıdenttik-par­lamenttik respýblıkaǵa aınaldy. Eń bastysy, úkimettik emes uıymdardyń belsendiligin art­tyrýǵa nazar aýdaryldy. Úkimettik emes uıym­dar endi halyq pen bılik arasyndaǵy altyn kópirge aınala bastady. Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń 9 múshesine Parlamentten oryn berý de ultaralyq tatýlyqtyń tetigin kú­sheıtti. Álemdik jáne dástúrli dinder kósh­basshylarynyń sezderin ótkizý de EQYU-nyń negizgi mıssııasyna dóp keledi. Qazaqstan álemdegi aýqymy jaǵynan tór­tin­shi ıadrolyq arsenalynan bas tartty. Elba­synyń usynysymen BUU 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni etip jarııalady. Munyń barlyǵy bizge EQYU-ǵa tóraǵalyq jasaýǵa jol ashyp berdi. Tóraǵalyq etý tórde otyrý ǵana emes Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymy sııaqty halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq etý – tóraǵamyn dep tórde otyrý ǵana emes. Bul – álemdik saıasatty belgili bir deńgeıde retteýge jetekshilik etý degen sóz. Se­bebi, bul – san túrli múddeler toǵysqan saıası alań. Osy arqyly dúnıejúzilik qoǵamdastyq­taǵy yqpalymyzdy barynsha arttyrýǵa múm­kindik alyp otyrmyz. Qazaqstan tóraǵalyǵy qanshalyqty jemisti bolady, álemdegi yqpa­lymyz sonshalyqty arta túspek. Tóraǵalyqtyń bizge eń basty bereri – osy. Munyń asa mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti. “Mundaı salmaqty uıymǵa tóraǵalyq etý – elimiz úshin úlken tájirıbe. Halyqaralyq saıa­sattyń geosaıası, ulttyq múddeler, tabıǵı baı­lyqtar úshin kúres, ózgelerge baqylaý ornatýǵa degen umtylystardan turatynyn eskersek, búgingi saıasatkerlerdiń negizgi mindeti ulttyq múd­delerdi álemdik arenada qorǵaý másele­le­rine negizdelýi kerek. Osy turǵydan alǵanda EQYU tizginin ustaý elimizge, Astanaǵa ha­lyqaralyq, strategııalyq mindetter júkteıdi. Se­bebi, atalǵan maqsat jolynda Qazaqstan álem­dik saıasat pen strategııalyq qaýipsizdiktegi kóptegen máselelermen betpe-bet keletini sóz­siz. Qazaqstan EQYU tizginin aımaqta jańa qaýip-qaterler qylań bergen betburysty ke­zeńde qolǵa aldy. Sondyqtan elimizdiń aldynda tóraǵalyq mindetin tıimdi uıymdastyra oty­ryp, Ortalyq Azııanyń aımaqtaǵy ornyn aı­qyndaýda, Eýroatlantıkalyq jáne eýrazııalyq keńistik arasynda altyn kópir ornatýda eńbek etýi qajet”, – degen edi ótken jyly Almatyda ótken Qazaqstan saıasatkerleriniń ekinshi fo­rýmynda Qazaqstan Prezıdenti Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Máýlen Áshimbaev. Onyń aıtýynsha, tóraǵalyq – Qazaqstandaǵy ultaralyq tatýlyqtyń ózindik úlgisin, “Mádenı mura” syndy mańyzdy jobalardy nasıhattap, Eýropaǵa kórsetý múmkindigi. Eýropadaǵy sońǵy jyldary qylań bergen keıbir keleńsiz jáıt­terdiń oń sheshimin tabýyna ıgi áser etý arqyly álemdik qoǵamdastyqtaǵy bedelimizdi arttyra alamyz. Al belgili saıasattanýshy Ázimbaı Ǵalı EQYU-nyń Qazaqstan úshin tıimdi tusyn tómendegishe tarqatady: “Birinshiden, elimiz halyqaralyq legıtemdenýden ótedi. Qazaqstan tóraǵa memleket retinde Eýropaǵa jańa qy­rynan tanylady. Ekinshiden, qaýipsizdik baǵytynda kart-blanj alamyz. О́zgelerge úlgi memleket retinde moıyndalamyz. Úshinshiden, ekonomıkalyq-ekologııalyq jobalarymyzdyń qarjylandyrylýyn sheshemiz”. Taǵy bir belgili saıasattanýshy Aıdos Sarym Qazaqstan óziniń ıadrolyq áleýetinen bas tart­qan kezde Qazaqstannyń táýelsizdigine, sheka­ralyq tutastyǵyna kepildik bergen Qytaı, Re­seı, AQSh, Ulybrıtanııa jáne Fransııa mem­leketteriniń árqaısymen jeke-jeke kepildik qujatyn jasap alýda EQYU-ǵa tóraǵalyqty tıimdi paıdalanyp qalý kerek deıdi. Jetistikter jetkilikti Qazaqstan óziniń tóraǵalyǵy kezinde bir­qatar iri ǵalamdyq janjaldardy retteýde aı­ryq­sha belsendilik tanytyp, bitimgerlik qýatyn dáleldep te úlgerdi. Sonyń biri Qyrǵyz­stan­daǵy janjalǵa araaǵaıyndyq etip, beıbit ret­teýge kúsh salýdan kórindi. Iаǵnı, Qazaqstandyq tóraǵalyqtyń jetistikteri qazirdiń ózinde jetkilikti deýge bolar edi. EQYU polıseılerin Qyr­ǵyzstanǵa engizý týraly sheshim túrli tarap­tardan qarsylyqqa dushar boldy. Qarsy top­tyń paıymdaýynsha, EQYU óz tártip saq­shy­laryn engizý arqyly Ońtústik Qyrǵyz­standy elden bólip tastaıdy. Degenmen, bul aqylǵa qonbaıdy. Tipti Qyrǵyzstanda qaq­ty­ǵys­tar oryn alyp jatqanda da, álemdik qoǵam­dastyq tarapynan Qyrǵyzstannyń birtutas­ty­ǵyna kúmán keltirilgen joq. Atalǵan mıssııa­nyń negizgi maqsaty – qantógisti toqtatý. EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń Ortalyq Azııa jónindegi arnaıy ókili Kımmo Kılıýnenniń pikirinshe, EQYU polısııa kúshterin Qyrǵyzstannyń ońtústigine kirgizýdi respýblıkaǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetýmen teńestirýge bolady. Buǵan deıin EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy Qanat Saýdabaev halyq­aralyq uıymnyń eldegi tártipti ornatýǵa atsa­lysýy qaıta eldegi turaqtylyqty barynsha nyǵaıtýǵa sebep bolatynyn aıtqan edi: “Men EQYU-nyń barlyq 56 múshe memleketi kóre­gendik tanytyp, Qyrǵyzstanǵa polıseılik kon­sýltanttar jiberý jóninde kelisimge kelgen­derin jáne onyń bizdiń Venadaǵy ókiletti ókilderimizdiń sheshimimen rásimdelgenin shyn nıetimmen qoldaımyn. Polıseılik konsýl­ta­tıvtik toptardyń jaqynda qantógisti qaqty­ǵystardyń arenasyna aınalǵan aımaqtarda bolýy eldegi senimniń artýyna, turaqtylyqtyń nyǵaıýyna jáne tártiptiń ornaýyna óz yq­palyn tıgizedi”, – degen bolatyn ol. EQYU polıseıleri jeke-dara qurylym retinde qyzmet atqarmaıdy, bar bolǵany Qyr­ǵyzstannyń ishki ister qyzmetkerlerine kómek kórsetýshi, solarmen birlesken túrde sharalar uıymdastyrýshy top bolyp tabylady. Qa­zaqstan kórshiles qyrǵyz eline kómek kór­setý máselesin qolǵa alǵan soń, EQYU tórinde de Qyrǵyzstanǵa qarjylaı, gýmanıtarlyq jáne konsýltatıvtik kómek kórsetý máselesi jıi talqyǵa tústi. Sonyń nátıjesinde jýyrda donor memleketter Qyrǵyzstandy qalpyna keltirýge 1 mlrd. dollar bólýge ýáde etti. Qysqasy, EQYU-ǵa qarsylyq bildirip júrgenderdiń deni eliniń taǵdyryna alań­daý­shylar bolǵanymen, máseleniń baıybyna jete almaı, mán-jaıdy tolyq túsinbesten attandap júrgen aǵaıyndar. Endi Qyrǵyzstanda 10 qazanda parlamenttik saılaý ótedi. Qyrǵyz elindegi jaǵdaılarǵa EQYU-nyń Qazirgi tóraǵasy – Qazaqstannyń Ýaqytsha úkimetti qoldaý arqyly naqty shara­lar usynǵan áreketi uıymnyń quralyn naqty paıdalanýdyń mysaly bola alady. EQYU Is basyndaǵy tóraǵasynyń saılaýdy baqylaý mehanızmderi jónindegi arnaıy ókili, EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń arnaıy ókili Kımmo Kılıýnen solaı deıdi. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hat­shysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýda­baev Astanada jeltoqsan kúnderi ótetin EQYU Sammıtine qatysýshylardyń qaýipsizdigin qam­tamasyz etý máseleleri boıynsha jumys toby­nyń birinshi keńesin ótkizdi. Alqaly jıynda Q.Saýdabaev bul jobanyń júzege asýyna Elba­synyń erekshe nazar aýdaryp otyrǵandyǵyn basa aıtty. Onyń atap ótýinshe, tamyzdyń 16-sy kúni Aqordada ótken jıyn barysynda Qa­zaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev 4 jumys to­byn belgilegen. Olar qaýipsizdikti qamtamasyz etý, sammıt mazmunyn tolyqtyrý, qarjylyq máselesin sheshý jáne aqparattyq nasıhattaýdy qamtamasyz etý máselelerin qamtıdy. “Sammıtti sátti ótkizýdiń mańyzdy faktory memleket basshylarynyń jáne sammıtke qatysýshylardyń qaýipsizdigi bolyp tabylady. Sondyqtan biz jumys tobynyń birinshi keńesin qaýipsizdik máselelerine arnap otyrmyz. Ony Memleket basshysynyń sheshimimen Prezıdent kúzeti qyzmetiniń bastyǵy, general Muhtar Aıýbaev basqarady”, – dedi Q.Saýdabaev. Halıma BUQARQYZY.