Halyqtan shyqqan qaıratker

Ýaqyt shirkin zymyrap, zaman syrǵyp ótýde. Sol synaptaı syr­ǵy­ǵan saǵym jyldar sanatynda azdy-kópti ǵumyrynyń sanaly jyl­d­aryn mándi ótkizgen, týǵan eline, aýyly men aımaǵyna arnap, jurt­shylyqtyń esinde uzaq saq­talatyn azamattar bolady. Osyndaı ónegeli ómir keshken el aǵa­synyń qatarynda Qusaıyn Bı­januly da bar edi. Ol kisiniń ákesi Bıjan aqsaqal el ishinde bedeldi, arǵy-bergi ta­rıh-ty qaýzap, este joq eski zamannyń estelikterin sapyryp otyratyn, qazaq halqynyń basynan keshken nebir kezeń, oqıǵalarynan habary bar zerdeli, shejire kisi bolatyn. Sondaı qasıet onyń uly Qusa-ıyn­nyń da boıynan tabyldy. Sondyqtan da bolar, otyzynshy jyl­dardaǵy asharshylyq zardaby endi seıilip, odan keıingi tusta eli­mizdiń betke ustar zııalylary “ha­lyq jaýy” degen jalamen ustalyp, ultymyzdyń uıaty bolǵan arys aza­mattar atylyp, aıdalyp ketken shaq­ta ornynda bar ońalar de­gendeı, osy Qusekeń tárizdi sanaly jandar aǵartý isine aralasa bastady. Halyq abyrjyp, kimge ileserin, qaıda bararyn bilmeı abdyrap qalǵan óliara shaqta osyndaı perzentterimizdiń shyǵyp, jón silteıtin kez kelgen edi. 17-18-derge endi kelgen, murty jańa tebindegen jas Qusaıyn jurtty kóterýdiń joly – halyqtyń saýatyn ashý dep bildi. Bala ustaz alǵashqy qadamyn Kegen aýdanyndaǵy Uzynbulaq mektebinde ózinen birer jas qana ki­shi balalarǵa dáris berýden bas­tady. Kózi ashyq, kókiregi oıaý, ta­ban­dy da ustamdy bozbalanyń ba­ǵyt-baǵdary durys edi. Son­dyq-tan da kóp keshikpeı bilikti ustaz re­tinde saıası bilim qyzmetine jo­ǵa­ry­latylady. Alaıda, búkil ha­lyq­tyń basyna túsken qıyn taǵdyr onyń osy salada jarqyrap kó­ri­nýine jol bermedi. Batysta soǵys órti burq ete tústi de, tepse temir úzetin azamattar shetinen áskerge alyna bastady. Solardyń alǵashqy leginde bozbala Qusaıyn da Otan aldyndaǵy jaýyngerlik paryzyn óteýge attanyp ketti. Bas­tapqyda osy aı­maqtan jınalǵan jastar Alma­tynyń irgesindegi № 18-shi za­pas­taǵy polk quramynda áskerı da­ıyn­­dyqtan ótip, artynan maı­danǵa attanady. Mine, osy tusta bas­qyn­shy dushpan toby Sta­lın-grad tú­bindegi shaı­qas­ty órshitip, sol keskilesken soǵysta dıvızııaǵa ge­ne­ral Chýıkov qol­bas­shylyq ete­di. Qusekeń sol surapyl kezeńniń ne­bir qıyn sátterin kózimen kórip, ta­laı qyrshyn jastyń qapııada kóz jum­ǵanyn ókinishpen aıtyp oty­rý­shy edi. Aqyry sol maıdanda ózi de jaraqat alyp, uzaq jyldar zardap shekti. 1943 jyldyń alǵashqy kúninde, qańtardyń qaqaǵan aıazynda qarsy shabýylǵa shyqqan atqyshtar polky jaýdyń tegeýrindi tosqaýylyna tap bolady. Osy shaıqasta Qusaıyn aǵa eki aıaǵynan birdeı jaralanady. Ony maıdandas dostary jaý she-bine tastamaı, kóshpeli sanıtar­lyq bólimshege jetkizedi. – Meniń janymdy alyp qalǵan lenıngradtyq dáriger edi. Alǵashqy kómekten soń, Chelıabi qalasynyń irgesindegi Sýngýl gospıtalinde emdeldim. Qart dárigerdiń emi shıpa bolmaǵanda, eki aıaǵymnan birdeı aıyrylatyn edim, – dep otyratyn maıdanger aǵamyz. Sol soǵystan osylaısha ja­ra­qat alyp, qos baldaqqa súıenip oralǵan jigit qaıtadan oqý-aǵartý salasynda qyzmet atqardy. Joǵary bilim aldy. Isker azamattyń bas­shy­lyq, uıymdastyrýshylyq qa­bileti baıqalyp, keıinirek birneshe aýdandarda partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy bol­ǵany onyń eńbekke degen qul­shynysynyń, elge degen ystyq yqylasynyń san qyrlaryn ashyp kórsetti. Balqash kóline deıin, Ileniń qos qaptalyn alyp jatqan boz dalada bir kezderi órkesh-órkesh shaǵyl qumdar men jabaıy ań-qustar jáne sek­seýilden basqa kózge iliner nárse kórinbeıtin. Mal baqqan halyq qalyń toǵaı ishinen shyqpaı, myna turǵan Almatyny da kóp kórmeı ótetin tustary da bolǵan. О́ıtkeni, alqap ıgerilmegen, joly salynbaǵan zaman edi ol kez. Bal­qash aýdanynyń birinshi hat­shysy bolǵan Qusaıyn Bıjanov kóp keshikpeı Aqdala alqabyn ıgerýdi qolǵa aldy. Tyń jatqan jerlerge túren túsip, egis alqap­tary ulǵaıyp, birneshe kúrish sharýa­shylyqtary boı kóterdi. Týsyrap jatqan ólkege nár beretin ty­nym­syz kúnderdiń jemisin kórip, búginde Balqash óńiriniń turǵyn-dary Qusekeńdi ystyq sezimmen eske alady. Bir kezderi Malaısary, Tasmuryn asýlarynan ótetin jol bolmaı, ógiz arbamen Almatyǵa Aqkól, Kóktal, Quıǵannan aptalap, aılap jetetin kezeń de bolǵan. Shańy burqyrap jatatyn arba jolǵa alpysynshy jyldardyń orta tusynda asfalt tóselip, avtokólik júre bastaıdy. Sodan beri Balqash aýdanynyń túleýi bastaldy. Aqdala alqabyna nár bergen Tasmuryn kanaly tartylyp, tegistelgen qum tóbeler kúrish egistigine aınalyp shyǵa keldi. Bul tutas aýdannyń jańarǵan, túlegen tusy. – Buryn munda azyq-túlik, kókónis ataýly Almatydan tasy­lyp jetkiziletin. Endi ondaı qa­zynany Almatyǵa bir kezde tomaǵa-tuıyq  bezerip jatqan Aqdalanyń ózi beretin boldy. Al osynyń bárine tikeleı uıytqy bolǵan halqymyzdyń birtýar azamaty Dımekeń – Dinmuhammed Qonaev edi ǵoı, – dep otyratyn Qusaıyn aǵa. О́zi ónegeli isimen el ishinde bedeli artqan ardager aǵanyń osydan biraz jyl buryn bolǵan áń­gime jelisi jetpisinshi jyl­dar­dyń sońyna qaraı merzimdi bas­pa­sóz­diń negizgi taqyrybyna aınalǵan Bartoǵaı sý qoımasyna aýysqan-dy. Qusaıyn Bıjanov osy tusta Shelek aýdandyq partııa ko­mı­tetiniń birinshi hatshysy bolatyn. Yrys arnasyna aınalǵan kanal 150 shaqyrymǵa sozylyp, ekpindi qurylys dep tanylǵany bar. О́ıtkeni, ol oblys sharýashylyq­ta­rynda eginniń shyǵymdylyǵyn arttyrý, kókónisti kóbeıtý, baý-baqshany ulǵaıtý qajettiliginen týdy. Soǵan negizgi ózek bolǵan mol sýdyń kózi Shelek óńirinde, Bar­toǵaı shatqalynda edi. Sondyqtan da búkil aýyrtpalyq Shelek qu­ry­lysshylaryna túsken bolatyn. Al ony uıymdastyrý, uıytqy bolý tizginin basshy óz qolyna ustady. Almaty oblysynyń birneshe aýdany aýmaǵynan ótetin úlken Almaty kanaly ańyzaq dalanyń shólin qandyryp, bul kúnde jazıraǵa qaraı josylyp jatyr. Shelek aýdany Almaty ob­ly­syn­daǵy ekonomıkasy ilgerilegen aımaq boldy. Qusaıyn Bıjanov osy óńirdi basqaryp turǵan jyl-dary naǵyz kemeline kelip, iskerlik qabileti qalyptasyp, tolysqan shaǵy edi. Onyń úlken abyroı-be­delge ıe bolǵan tusy osy kezeń. Aýdanda mal sharýashylyǵy ba­ryn­sha qarqyn alyp, egistik alqaptar aý­qymy arta tústi. Shalǵaıdaǵy aýyldarǵa asfalt jol tóselip, alys eldi mekenderge jan bitti. Ha­lyqtyń ál-aýqaty jaqsara tústi. Eko­nomıkasy kóterilgen aýdan Bú­kil­odaqtyq aýyspaly Qyzyl týdy bir­neshe márte ıelendi. Qusekeńniń osyndaı iskerlik qabiletin, jurtty eńbekke jumyldyryp, tártip pen jınaqylyqqa beıimdegen qasıet­te­rin jurtshylyq búginde ystyq sezimmen eske alady. Ardager aǵanyń el men jerge degen súıispenshiligi onyń órisi bıik rý­hanı tanymynan týyn­daǵandaı. Arǵy-bergi áńgime barysynda muz­balaq aqyn Muqaǵalımen, áıgili saz­gerler Nurǵısamen, Shámshimen bol­ǵan kezdesýleri, joldas-syrlas sát­teri erekshe sezimmen aıtylyp oty­ra­tyn. Jalpy, Qusaıyn Bıjanov Na­ryn­qol, Balqash, Shelek aýdan­da­rynda basshylyq qyzmet atqarǵan kezderinde sharýashylyq jetek­shi­leri onyń bedeliniń bıik bolǵanyn únemi aıtyp otyrady. Búginde el ishinde sol tustaǵy keı mınıs­tr­lerdiń ózderi Qusekeńe kelip sálem berip, tájirıbesi mol aýdan basshysynan aqyl-keńes suraǵan sátterin tilge tıek etedi. Azamattyń eńbegi baǵalanyp, Lenın, Oktıabr revolıýsııasy, Eńbek Qyzyl Tý, Halyqtar dostyǵy, Qyzyl Jul­dyz, Otan soǵysy orden­derimen ma­ra­pat­talady. Eki márte Joǵarǵy Keńestiń depýtaty, Ortalyq Ko­mıtettiń múshesi bolǵan. Qazaqstan Úkimetiniń qaýlysymen Qusaıyn Bıjanov esimi aýyl atyna,  onomastıkalyq komıs­sııanyń sheshimimen ózi qyzmet atqarǵan birneshe aýyl kóshelerine, mektepke  berilgeni ol kisiniń eńbeginiń jemisine degen qurmet bolsa kerek. Kezinde Qusaıyn Bıjanovpen qyzmettes bolǵan qoǵam qaırat­ker­leri – zamandas, qurby-dostardyń da qatary sıregen. Olardyń sana­tynda Báıken Áshimov, Asanbaı Asqarov, Áripbaı Alybaev, Zaman­bek Battalhanov syndy aza­mat­tar bar. Olar kezinde Qusekeń týraly este­likter jazyp qaldyrdy. Ol kisi shırek ǵasyrǵa jýyq birneshe aýdan­dy basqarsa, elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Mem­leket basyna kelgen soń ardager, qoǵam qaıratkeri retinde Q.Bı­ja­nov Elbasynyń syndarly saıa­sa­tyn qyzý qoldap, egemendigimizdiń bastaýynda qolǵa alynǵan asqaraly isterge barynsha qoldaý kórsetti. Sońǵy jyldary keıingi óskeleń ur­paqqa tálim bolarlyq shyǵarmalar jazyp, jastar tárbıesine nazar aýdaryp, otansúıgishtik rýhta, jas jetkin­shekterge patrıottyq tárbıe berý isine kóńil bólip, túrli kezdesýler ótkizip júrdi. Onyń qalamynan shyqqan shyǵarmalary: “О́mir órnegi” jáne “Nurly jol” at­ty jı­naqtarda jaryq kórdi. Sonaý jı­yrmasynshy jyldar­dyń kúzinde dúnıege kelip, odan bergi kezeńderdiń nebir qıyn-qystaýyn bas­tan ótkergen, eliniń órkendep ósýi­ne súbeli úles qosqan, sózi men isi ónege bolǵan Qusaıyn Bıjanov, mine, osyndaı esimi este qalǵan azamat. Saıasat BEIISBAI, jýrnalıst. Almaty oblysy.