Iz qaldyrar izdenis nátıjesi

Qazaqstan EQYU-nyń berik emes bedelin nyǵaıta aldy ma nemese Helsınkıden Astanaǵa deıingi uzaq jol haqynda birer sóz Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, óziniń demokratııalyq jetistikterin oryndy maqtan ete alatyn búgingi Qazaqstan órleý baspaldaqtaryna ilkimdi isterimen ilindi. “...olaı bolsa EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde Qazaqstan álemdik demokratııa mektebinde uıalshaq jańa oqýshydaı kórinbeıtin bolady”, degen saıasattanýshy Iýrıı Solozobovtyń sózimen osy paıymdardyń aqıqattyǵyn aqtaryp kórelikshi. Taqyrypqa suranǵan saýal, ıaǵnı  “EQYU tóraǵasy retindegi Qazaqstan Uıymnyń burynǵy KSRO keńistigindegi sondaılyq berik emes bedelin nyǵaıtatyn bo­lady”,  degen sáýegeı sóz ras­ta­lyp keledi. О́tken jyly Más­keýde ótken  “Qazaqstannyń halyq­aralyq qaýipsizdiktiń jańa júıesin qalyptastyrý jónindegi bastamalary” dep atalatyn dóń­gelek ústelde TMD saıasatkerleri “Qazaqstan Respýblıkasy muny atqara alady, óıtkeni, búginde bul el búkil Ortalyq Azııanyń kósh­basshysy retinde qabyldanady jáne Eýroodaqtyń óńirdegi she­shýshi áriptesi bolyp tabylady. Beınelep aıtqanda, Qazaqstan­nyń tóraǵalyq etýimen EQYU eski problemalarda  jańa kóz­qa­rasqa jáne jańa “eýrazııalyq beınege” ıe bolady. Qazaqstanda EQYU-nyń qatysýymen qazirdiń ózinde qurylyp qoıylǵan qaýip­sizdik tetikterine qurmetpen qa­raıdy. Biraq, Astana olardy jań­ǵyrtý qajettigin aıqyn túsinip otyr”, degen joq pa edi?! Al ol kezde Qazaqstannyń  atalǵan Uıymǵa tóraǵalyǵy eki­udaı bolyp turǵan-dy, Astana Sam­mıtin ótkizý týraly oı saıa­satkerlerdiń úsh uıyqtasa tú­sine de kirmegen. Onyń ústine eli­mizdiń tóraǵalyǵyna syn bolǵan qyrǵyz oqıǵalary da oryn almaǵan, bolýy boljanbaǵan  tus edi. Syndarly sátte salıqaly she­shimge bara alǵan, ońtaıly qa­damdar arqyly kórshilerde tu­tanýǵa shaq qalǵan azamat soǵy­synyń aldyn Qazaqstan týraly, sońǵy shıelenister týraly sóz aıtpaı qalý múmkin emes. Musylman jáne eýropalyq qoǵamdastyqtar arasynda dáneker bolyp úlgergen Astananyń kóp­te­gen janjaldardy sheshýge qa­biletti ekendigi buryn da aıtylyp kelgen. Al Qazaqstannyń saıası basshylyǵy óziniń basty tarıhı mıssııasy – Batys pen Shyǵys arasyndaǵy kópir bolýdy ál­deqashan túısingen. Sondyqtan da Eýropanyń kin­di­ginen alysta jatqan Astananyń EQYU tóraǵaǵa tańdalynyp alýy kezdeısoqtyq emestigin qaperde ustaǵan jón bolar. Onyń ústine atalǵan Uıym bastama­shyldyqqa kelgende “sharshap qaldy” degen pikirler jıi aıtyla bastaǵanda Qazaqstannyń – táýelsiz tyń eldiń tóraǵalyǵynan kútetin sony qadamdar legi kóp edi.  Naqty is tyndyrǵannan góri, qadaǵalaýshylyq qana áreketke kóshken EQYU-nyń keleshegi kúmándi kórine bastaǵany jáne aıan. Bárin qoıyp, gýmanıtarlyq sebettiń ishin zertteýge úıir bo­lyp aldy deıtin Uıym óziniń eń basty mıssııasyn – áskerı-saıası jáne ekonomıkalyq baǵyt­taryn umyt qaldyra bastaǵany keshe edi. Qazaqstan tóraǵalyǵy EQYU-ny sozylmaly daǵdarystan shy­ǵara aldy ma? Muny ózimiz emes, ózgeler aıtqanda bylaı: “EQYU – óte-móte bıýrokratııalyq uıym. Men Qazaqstan oǵan ju­mys isteý úshin óziniń eń kúshti dıp­lomattaryn jibergenin, son­daı-aq Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrliginde EQYU-daǵy ju­mysqa jaýap beretin joǵary sa­nattaǵy bilikti de sheber maman­dardy taǵaıyndaǵanyn bilemin. ózimniń jeke tájirıbeme oraı, siz­derdiń dıplomattaryńyz óte kúshti ekenin atap ótkim keledi jáne sol úshin men olardy qur­metteımin”, degen AQSh-tyń Qa­zaqstandaǵy elshisi R.Hoýgland. Hoýgland myrza bul pikirdi  aıt­qanda, tóraǵalyqtyń alǵashqy úsh aıynda-aq EQYU-nyń Is basyn­daǵy tóraǵasy – Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýda­baev­tyń 15 qatysýshy elde bolyp, onyń ishinde janjaldar oryn alǵan memleketterdi de arala­ǵanyn meńzese kerek. Uıymnyń bedelin kóterý de­gen máseleden týyndaıdy, azýyn aıǵa bilegen derjavalardyń ózi naq Qazaqstannyń Halyqaralyq ıadrolyq otyn bankin ornalas­tyrý úshin birden-bir úmitker el ekendigi kezdeısoq emestigin ashyq moıyndaıdy. “Atom synaqtary­nyń qasiretin óz basynan kesh­ken, ıadrolyq qarýdan jarııa túr­de bas tartqan Qazaqstannyń qa­rýsyzdaný men jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý rejimin tú­be­geıli kúsheıtý salasynda qazir­giden áldeqaıda tabandy is-áre­ketti talap etýge tolyq moral­dyq quqyǵy bar”, degen joq pa edi Reseı sarapshylary. Kúmánshilder Qazaqstan tór­aǵa bolýǵa jas el, eýropalyq as­ta­nalardan tym shalǵaıda orna­lasqan degen qısyq ýájderin alǵa tartyp jatqanda, TMD elderi tú­gel turyp, jaýap retinde tómen­degi tarıhı mysaldy, “qyrǵı-qabaq” soǵystyń eń qyzǵan sha­ǵyn­da Eýropanyń shetinde or­na­las­qan kishkentaı elge – Fın­lıandııaǵa múmkin emes derlik nár­se­ni isteýdiń sáti túskenin eske sal­dy. Ol kelissózder ústeline  janjaldasýshy uly derjavalardy otyrǵyzyp, olardy áıgili Hel­sınkı aktisine qol qoıýǵa kelis­tirdi. Osy arada 1975 jyly fın astanasynda Eýropadaǵy qaýipsiz­dik jáne yntymaqtastyq jóninde konferensııa ótip, EQYU dú­nıe­ge kelgenin aıtýdyń sáti túsip tur. “Kim bilgen, bálkim, Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy­nan keıin saıasatshylardyń sóz tirkesinde “Astana rýhy”  uǵymy ki­retin shyǵar” degen úmitti sáýe­geıliktiń údesinen Astana Sam­mıti shyǵa ala ma? Batys pen Shyǵystyń lıder­le­rimen teń sóılesetin, óziniń demokratııalyq senimderin jasy­ryp jatpaıtyn Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevtyń  bedeline shúbá keltirmeıtin ha­lyqaralyq sarapshylar men saıasatkerler Astana Sammıtiniń ótý-ótpeýi belgisiz tusta da osy­laı ıek artqan bolatyn. Keı­bi­reý­lerdiń geosaıası kartasynda ábden múmkin bolatyn “otty núk­te” retinde belgilengen kópetnos­ty elimizdiń ultaralyq jáne kon­fessııaralyq qatynastardy jolǵa qoıý tájirıbesiniń ıesi retinde tanylǵanyna tánti bolyp, osyny Qazaqstannyń adamzattyq aýqym­ǵa shyǵara alatynyna sengenderi bolar! Iаkı tarıhtyń tezinen ót­ken, halyqaralyq uıymdarda kóp jumys istegen, kelissózder bary­synda kóp tájirıbe jınaqtaǵan, aýyzbirshilikti aldyńǵy kezekke qoıǵan táýelsiz Qazaqstannyń us­tanǵan saıasatyn úlgi tuta bas­taǵany shyǵar! Endeshe, Astana Sammıti kún tártibine qandaı kókeıkesti má­se­lelerdi shyǵarady? Árıne, min­det­ti túrde Astana naqty máse­le­ler­di sheshý joldaryn usynady. EQYU-nyń osy ýaqytqa deıin sharasy tabylmaǵan jandy jeri – Aýǵanstan.  EQYU-da musyl­man memleketteri azdyǵyn esker­sek, bitimgerlikke shaqyrǵan Qa­zaq­stannyń bul máselede sózi ótim­di bolady dep esepteý kerek.  Onyń ústine araaǵaıyndyq isinde Qazaqstan qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. О́z jaýapkershiligin naqty biletin Qazaqstan Aýǵan­stanǵa  50 mıllıon dollar kóle­min­de kómek kórsetýdi moınyna aldy. Otyz jylǵa jýyq soǵysyp, lańy bitpegen elde bútin bir urpaq dúnıege kelip, kásipsiz-jumyssyz otyrǵanyn da jaqsy biledi. Sondyqtan da osy elde mamandar daıarlaý isine elimiz qol­ushyn berip jatqanyn EQYU-ǵa múshe memleketter kórip otyr. Myńnan astam aýǵandyq Qazaq­stannyń joǵary oqý oryn­darynda bilim alyp, izgilik pen beıbitshilikti óz elderine egý úshin oralady. EQYU tóraǵalyǵy barysynda Qazaqstan aınalyp óte almaıtyn taǵy bir másele – Taýly Qarabaq daýy. Onyń ústine alyp der­ja­va­lardyń ózi taǵy uzaq ýaqytqa deıin qaýipsizdik salasynda Asta­na Sammıti syndy únqatysý múm­kindiginiń týmaıtynyn túısinip otyr. Jáne sońǵy jyldardyń bederindegi saıası shıelenister men qaqtyǵystardy tek qarýdyń kúshimen, qoqan-loqymen retteý­diń múmkin emestigi kórindi. Tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan  Qyrǵyzstandaǵy mem­lekettik tóńkeris te Qazaqstan tóraǵalyǵynyń qanshalyqty turlaýly ekendigine syn boldy. Qazaqstan bul máselede EQYU-ǵa tóraǵa bolmasa da, baýyrlas eldiń basyna túsken keleńsizdikke beı-jaı qaraı almasy aqıqat edi.  Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy kópqyrlylyǵy jáne Reseımen, Batyspen de jaqsy qarym-qaty­nasy, halyqaralyq uıymdarmen birlestigi aıyr qalpaqty aǵaıyn­nyń keleshegine ıgi yqpalyn tı­gizeri kúmánsiz.  Irgesi lań bolyp jatqanda qarap jatpaǵan elimiz qyrǵyzdyń taýqymetin bir kisideı bólisti, kómegin berdi, qarjysyn bóldi. Yqpalyn tanytty! Syrttaǵy saıasatkerlerdiń: “Osy zamanǵy Qazaqstan óziniń mıllıondaǵan azamattaryna “Mem­leket degen – bul biz!” dep maqtanyshpen aıtýǵa múmkindik berip otyr”, dep bergen baǵasy Astana Sammıtin laıyqty  qarsy alýǵa jol ashatynyna, adamzat­tyq yntymaqtastyq tarıhynda óz izin qaldyratynyna senińiz.  Bul – bizdiń Qazaqstanymyz, bul – sizdiń Otanyńyz! Aınash ESALI.