es, ákesi soǵysqa qatyspaǵan. Biraq aqynnyń názik lırıkasynyń artynda soǵys jyldaryndaǵy jurttyń kúızelisi, balalyǵy urlanǵan jetkinshektiń ishki muńy syǵalaıdy. Soǵys aıaqtalǵanda 15 jasta bolǵan jasóspirimniń aqyndyqqa jetkende názik lırıkaǵa boı urýynyń syry osy taqyrypty ishteı unatpaǵanynan dep túsinýge bolady. Degenmen, aqynnyń óz basynan ótken jetimdikti sıpattaǵan «О́geı sheshesinde» soǵys zary, joqtaý bar. «Men týyppyn aqpandatqan boranda...» óleńinde týǵan jerge degen saǵynysh, adam men tabıǵattyń baılanysy ǵajap úılesim tapqan.
Alǵa qalasynda Iztaı Mámbetovtiń týǵan ápkesi – 94 jastaǵy Aıman ájeı turady. Orta boıly, tap-tuınaqtaı, mádenıetti, jady óte myqty keıýana kezinde Alǵa, Muǵaljar aýdandarynyń mektepterinde qazaq tili men ádebıetinen sabaq bergen eken. Kózi kórmeı qalǵan keıýana bizge týǵan inisi jaıly kópshilik bile bermeıtin estelikterimen bólisti.
Ashtyq pen balalyq
Iztaı 1929 jyly Alǵa aýdanynyń Besqospa aýylynda dúnıege kelgen. Aqynnyń shyn esimi – Izbasqan, biraq jastaıynan erkeletip Iztaı atandyrǵan. Ákesi –Tileýli, sheshesi – Kúnzıla.
«Ákem uzyn boıly, symbatty, atjaqty, qyr muryndy, kózi kók, minezi birtoǵa, kóp sóılemeıtin jýas adam edi. Oqymaǵan. Biraq el ishinde balýandyǵymen aty shyqqan. Sheshem de Besqospadan».
1930 jyly áke-sheshesi Besqospadan Aqtóbege kóship kelip, bazardyń janyndaǵy Tamdy kóshesinen baspana satyp alady. Aıman ol kezde tórt jasta, Iztaı bir jasqa da tolmaǵan.
«Úı degenimiz tórgi bólme men ot jaǵatyn peshi turǵan kireberisi bar, tóbesin laı balshyqpen japqan qorjyn tam. Ata-anam Besqospada adamdar ashtan ólip, jaǵdaı qıyndaǵanda qalaǵa kóshken sııaqty. Úıimizdiń artynda uzyn tereń saı bar edi, onyń arǵy basynda úlken dıirmen ornalasqan. Jaqyn mańdaǵy aýyldar dıirmenge arbamen tary tasıdy. Ákem osy jerge júkshi bolyp jumysqa kirdi. Erteden qara keshke deıin qanar qaptardy dıirmenge tasyp qajyǵan ákem kúnde keshkilik bir kese tary ákeledi. Sheshem ony qol dıirmenge tartyp un qylady. Qoregimiz osy ǵana».
Eńbegi bir kese taryǵa baılanǵan ákeniń oıyna «balalarymdy óltirip alarmyn» degen qorqynysh kirip, aýyl aralap, jumys izdemekke bel baılaıdy. Jumys bolǵanda, el ishinde jıi ótkizetin as pen toıda belbeýin býyp, kúreske shyqpaqshy bolǵan. Biraq 1930-jyldary qaıdaǵy as pen toı? Jurt burynǵydaı toı jasap, túnde aqsúıek oınamaıdy, janaza shyǵarylmaıdy, Quran oqylmaıdy. Ákesiniń sheshesine «Quran oqyǵandardy ustap alyp, 5-shi túrmege qamap jatyr» dep sybyrlaǵan sózi kishkentaı Aımannyń qulaǵynda ómir boıy qaldy.
1932-1934 jyldary Aqtóbe qańyrap qaldy. Kóshede burynǵydaı adam qarasy kórinbeıdi. Tek burysh-buryshta shań-topyraqqa bylǵanyp jatqan lımonad, kvastyń bos bóshkeleri ǵana kózge túsedi. Aıman men Iztaı qol ustasyp №6 mektepke sabaqqa bara jatqanda, bazardyń janynda, úılerdiń qaqpasy aldyndaǵy sákide búk túsip ólip jatqan talaı adamdy kórgen.
О́geı sheshe
Soǵys jyldary Aqtóbede nan kartochkamen beriledi. Jumyssyzǵa kúnine 300 gramm, al jumys isteıtin adamǵa 500 gramm ǵana tıisti. Jurt nan alý úshin dúken aldynda uzyn-sonar kezekke turady.
«1944 jyly sheshemiz qaıtys boldy. Men ol kezde 18-demin, Iztaı 15 jasta. Úıde sińlilerim – Aıjan men Dánııa, odan keıingi 4 jastaǵy Temirhan bar. Temirhan týǵannan aýrýshań boldy, jata beredi. Aıjan men Dánııa mektepte oqıdy. Sheshem qaıtys bolǵan jyly ákem úılendi. О́geı sheshege tap boldyq, qaraǵym. О́geı sheshemiz qatańdaý bolsa da, úsh balaǵa jaqsy qarady. Sol jyldary ne kúıeýi, ne balasy joq qyz-kelinshekterdi birden maıdanǵa, ne qara jumysqa alyp ketetin. Sodan qoryqqan bolar, ol kisi bes balasy bar ákeme tıdi».
Iztaı 1947 jyly anasyna arnap alǵashqy óleńin jazǵan. Aıman apaı osy óleńniń qoljazbasyn saqtap kelgen. Qazir jatqa oqıdy:
Qaıran meniń máńgi uıqydaǵy
ana-Aıym,
Saǵynǵannan sarnap ánge salaıyn.
Sen bar kezde albyrt edim, jas edim,
Tentektiktiń istep edim talaıyn.
Qaıran ana! Jer jamylǵy tósengen
Sensiz ana, úsh jyl boldy-aý,
ósem men.
Qyzyǵymdy kórsetpedi-aý sum ajal,
Toqtar ma edi?
«Toqta, ajal!» desem men.
Keregede asyq oınap, dop qýdym,
Úıdi kórmeı kúni boıy kóp júrdim.
Sonda maǵan bir uryspaı, keıimeı,
Erkeletip bir bolsam da kóp qyldyń.
Solaı-solaı 14 jasqa shyqqanda,
Aınalamdy jańa ǵana uqqanda,
Julyp ketti baqytymdy gúldegen,
Neǵyp turdym ajal seni jutqanda?!
Sorǵalady eki kózden qandy jas,
Jubatqanda er men áıel aralas.
Jubansam da, jylasam da ajalǵa
Ishken-jegen boldy-aý maǵan aram as.
Jyry osy ańsap jazǵan ulyńnyń,
Aıaǵy osy, az ba, kóp pe jyrymnyń.
Keshir ana, tentek bolǵan kezimdi,
Suraıdy senen jetim
qalǵan qulynyń».
Aqtóbe qalasyndaǵy №6 qazaq orta mektebin altyn medalmen bitirgen jas jigit Almatyǵa KazGÝ-ge oqýǵa barýdy armandaıdy.
Aqynnyń jurtqa tanylǵan kezde jazǵan «О́geı sheshe» óleńi qazaq poezııasyn dúr silkintken erekshe qubylys boldy. Munda urlanǵan balalyq, soǵystyń zary men zardaby jasyrynǵan.
«Anam joq! Qaldym jetim,
jas monshaqtap,
On tórtten jańa ǵana asqan
shaqta-aq.
Kóp ótti kóńilsiz kún kerýeni,
Kenet kirdiń sen úıge jasqanshaqtap.
Jatyrqap sonda saǵan kilt qaradym,
Jabylǵan bolar jaısyz
bult-qabaǵym.
Úndemeı qalǵanymdy kórse-daǵy,
Janyna úńilmedi jurt balanyń.
Dóńbekship kóz ilmedim túnimenen,
Jetti dep «О́geı sheshe kúni» degen,
Elestep týǵan anam jarqyn júzi,
Qalyqtap ketpeı qoıdy úni menen.
Sál uıyqtap qalǵan ekem
tań aldynda,
Oıattyń «bar, – dep,
Iztaı, sabaǵyńa!»
Dir etti alǵash sonda bala júrek,
Bir sezim jalt etkendeı janaryńda.
San ret shuǵyla shashyp
shyǵys tańy.
Aptalar aıdy qýyp jylystady,
Sheshilip sóılespesten
júrdik uzaq,
Áke de ańdamady jumystaǵy.
Umytpan inim meni shaqyrǵany,
Jyǵylyp, jasyn tógip
jatyr janym.
Esimde sen de sol sát jetip kelip:
«Apyr-aı, qaraǵym!» dep ah urǵanyń.
Men únsiz ekeýińe qarap edim,
Turǵyzyp, juqqan shańyn qaǵa berdiń.
Sıpadyń mańdaıymnan erkeletip,
Sonda alǵash keldi seni ana degim.
Esimde alys jolǵa attanǵanym,
Onda da saǵan syrdy aqtarmadym.
О́z anam óskenimdi kórmedi-aý dep,
Janymda jabyrqaýly
jatty armanym.
Jasyrdy kóz jasymdy alageýim,
Bir súıip mańdaıymnan qala berdiń.
Men kettim, izime únsiz
turdyń qarap,
Sonda alǵash ishteı seni ana dedim.
Aýzynan jyryp alyp sary shaldyń,
Baryńdy maǵan saqtap,
maǵan saldyń.
Saǵynyp júrdim seni, ózim sezbeı,
Janyńa tez jetýdi san ańsadym.
О́zińmen kórisýge qumarlandym,
Biterdeı kóńildegi bar armanym.
Saǵynǵan jas júrektiń jalynymen
Sonda alǵash «Anajan!» dep
jyr arnadym...
Qýandyń óskenine talabymnyń,
Qýandym, qurbylardaı analy ulmyn.
Bir ystyq dástúri ǵoı
týǵan jurttyń
Balamdy baýyryńa alyp
bala qyldyń.
Jan anam kóz jumsa da erte meniń,
Qurbyńnyń qataryna sen teńediń.
Sen-daǵy óz anamsyń, ógeı emes,
Keledi kesh bolsa da erkelegim».
Qubylys
Aıman apaı Aqtóbedegi úsh jyldyq oqytýshylar ınstıtýtyn 1948 jyly bitirgen boıy Orynbor oblysynyń Aqbulaq aýdanynyń orta mektebine joldamamen jiberilgen. Sol jyldary ýaqyt tapsa, kishkentaı eki sińlisi men inisin qaraýǵa Aqtóbege asyǵatyn. 1947 jyly mektepti altyn medalmen bitirgen Iztaı sol jyly KazGÝ-ge oqýǵa barǵysy kelgen. Biraq qarajat bolmady, ári ákesi alysqa jibergisi joq.
«Almatyǵa jasy 21-ge kelgende, 1950 jyly ǵana ketti. Bir kóılek, bir shalbary ǵana bar, syrt kıimi syryp tikken kúpáıke ǵana. Almatyǵa ketemin degenine áýeli ákem renjidi. Inim tyńdamady. Artynan KazGÝ-ge oqýǵa túskenin habarlady. Bárimiz qýandyq», deıdi Aıman áje.
Alǵashqy mahabbat
Jazǵy kanıkýlda Iztaı Aqtóbege keletin. Ol kezdegi qala jastarynyń bas qosatyn jeri – Pýshkın saıabaǵy. Túrli aǵashtar men jupar ıisi ańqyǵan, qyp-qyzyl qyzǵaldaqtary jaınap turatyn ádemi demalys ornynda jaz boıy jastardyń bı keshi bolady. Sondaı kúnderdiń birinde osy saıabaqta Iztaı Aıman apaıyn Qurmash degen qyzben tanystyrdy. Shashy tobyǵyna deıin túsken ádemi, uıańdaý kelgen Qurmashpen Iztaı bir mektepte oqyp, bir partada otyrǵan. Eki jas mektep bitirgennen beri sóz baılasyp júripti. Ýnıversıtettiń joǵary kýrsynda oqıtyn aqyn jigit qyzdyń áke-sheshesiniń úıine baryp, ruqsat suraıdy. Biraq egde jastaǵy kisiler qyzdaryn alysqa jiberýge kónbeıdi. Qurmash sol jerde jylasa da, áke-sheshe jibimeıdi.
Iztaı oqý bitirgen jyly Muǵrıpa apaımen bas qosqan. «Muǵrıpamen baqytty ómir súrdi, tórt balasy boldy. 1974 jyly 1 naýryzda Almatydan «Iztaı júrek talmasynan qaıtys boldy» degen habar keldi. Ákem sol boıy ornynan tura almaı, jatyp qaldy. Almatyǵa balasymen qoshtasýǵa bara almady», deıdi apaı. Muǵrıpa apaı 2006 jyly 70 jasynda qaıtys boldy.
О́z zamandastary – Qýandyq Shańǵytbaev, Ǵafý Qaıyrbekov, Hamıt Erǵalıev, Tahaýı Ahtanovpen birine aǵa, birine ini bolyp syılasyp, qazaq poezııasynyń ýyǵyn birge kóterisken aqyn 60-shy jyldary Muǵaljar aýdanynyń «Aqkemer» aýylynda turatyn Aıman apaıyna óleńmen bylaı dep hat jazypty:
«Aımanym meniń, Aımanym.
Meniń de az ba armanym?!
Jasyma áli kórermiz,
Eńbektiń qyzyp janǵanyn»,
deıdi.
Taǵy bir óleń-haty:
«Alystan jyly hat keldi,
Saǵynysh orap ishine.
Túsirdim sonda esime,
Balalyq ótken jas shaqty.
Esimde meniń apajan,
Mektepke birge barǵan kez.
Kósheden sonda qara qyz,
Turýshy edi anam kúlimdep,
Bilmedik, sirá ekeýmiz,
Saǵynysh baryn ómirde».
Pýgachevtiń qazaq jasaǵyn basqarǵan Kárim týraly derekti qaıdan aldy?
Poezııasy, jalpy shyǵarmashylyǵy júıeli túrde zerttelmegen Iztaı Mámbetovtiń lırık aqyn ǵana emes, jaqsy aýdarmashy ári tarıhı dastandar jazǵan. Onyń «Kóktemir», «Pýgachev nókeri», «Pýshkın men Ámirjan» atty poemalary osy kúni de júıeli zertteýdi kútip tur.
«Pýgachev nókeri» poemasynda Sarısyn túbindegi Pýgachevtiń sońǵy shaıqasynda erlik kórsetken qazaq Kárimniń taǵdyry sýretteledi. Aqtyq shaıqasta Pýgachev áskeriniń oń qanatyn basqarǵan Ovchınnıkov ólip, Pýgachev kazaktarmen Edil ózeninen júzip, arǵy jaǵalaýǵa ótpekshi bolady. Sol qanatyn basqarǵan Kárimniń atyna oq tıip qulap, ózi jaralanady. Sodan ol Edildiń ormanyna kirip tyǵylady. Eki-úsh jyl orman ishinde «adam kórse birde baryp, birde qasha júrip», jazalaý basylǵanda eline oralmaqshy bolyp Edilde turǵan kemege tyǵylyp mingen. Biraq osy jerde áldekimder Kárimdi Hıýaǵa quldyqqa satyp jiberedi. Pýgachev nókeri 20 jyl quldyqta júrip, qum ishinen ázer qashyp, eline oralady. Iztaı Mámbetovtiń Pýgachev otrıady qatarynda soǵysqan qazaq jigitteri týraly derekti qaıdan alǵanyn Aıman ájeıden suraǵanymyzda, ol Kárim batyrdyń Oral jaqtyń qazaǵy ekenin biletinin ǵana aıtty.
Iztaı qaıtys bolǵannan keıin 1983 jyly Almatydan «Aqpan» atty tańdamaly óleńder jınaǵy basylyp shyqty. Sodan beri lırık aqynnyń óleńderi qaıtyp baspa betin kórgen joq. Tek birer jyl buryn Aqtóbede óleńderi men poemalary qaıta shyǵaryldy. 2019 jyly Alǵa aýdanynda aqynnyń 90 jyldyǵy atalyp ótip, jýrnalıst Shara Eleýsiz aqynnyń buryn esh jerde jarııalanbaǵan óleńderi men hattaryn qurastyryp, «Tabantalda qalǵan iz» atty jınaq shyǵardy. 2006 jyly Alǵa aýdandyq balalar kitaphanasy Iztaı Mámbetovtiń esimin ıelendi. Osy kitaphana dırektory Aqsholpan Iztileýova jyl saıyn aýdan mektepteri arasynda Iztaı oqýlaryn turaqty ótkizip júr.
Aıtarymyz, Iztaı Mámbetovten qalǵan qoljazbalar, buryn esh jerde jarııalanbaǵan óleńderi áli de týystarynyń qolynda bar. Sonyń bári jınaqtalyp, tolyq shyǵarmalar jınaǵy etip qaıta basylsa, úlken eńbek bolar edi.
Aqtóbe oblysy,
Alǵa aýdany
