Prezıdent N.Nazarbaevtyń júıeli túrde aıtatyn sózi: Tynyshtyq. Tatýlyq. Birlik. Bári – tarıhtyń taǵylymynan týǵan sózder. Bári – ejelgi babalardan ekshelip jetken nusqaýlar. Tynyshtyqtyń qadirin bilgen babalar: «Búlingennen búldirgi alma!» depti. Tatý eldiń tóbesi kókke jetetinin de olar bizge ósıet etipti: «Altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi», «Aǵaıyn tatý bolsa at kóp, abysyn tatý bolsa as kóp» degen eken. Birlik bolmaı, tirlik bolmaıtynyna ábden kózi jetken ǵulamalar «Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi» depti.
Osy úsh uly sózdiń ulaǵatty mysaly tarıhymyzdan da tabylady. 1643 jyly Orbulaq shaıqasynda jaýdyń 50 myń qolyn qazaqtyń tatýlyǵy men birligi jarasqan 700 jaýyngeri oqpana qazyp jeńiske jetse, 1726 jyly qazaqtyń úsh aımaǵynan bas qosqan bıler men batyrlar «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamaǵa» ushyraǵan elge qorǵan bolyp, Ordabasyda bas biriktirdi. Bas biriktirgen jerde qazaq eshqashan jeńilgen emes. 2016 jyly osy úsh uly sózdiń júzege asýy arqyly qazaqtyń júzi jarqyn.
Al júz jyl buryn, ıaǵnı 1916 jyly qazaq qandaı kún keship edi? Eldi aq patsha bılegen bodan zaman edi. Ári táýelsizdigi joq, ári tynyshtyǵy joq halyqtyń qalaı byt-shyt bolǵanyn júz jyl boıy umyta almaı kelemiz. Jarkent jáne Vernyı ýezin jaılaǵan halyq kóterilisi jalpy Qazaqstandaǵy, onyń ishinde Jetisý ólkesindegi erekshe qyrǵyn tapqan kóterilis boldy. Uly Muhtar Áýezovtiń oǵan úlken mán berip, «Qıly zaman» atty shyǵarma jazýy, sol kóterilis jaıynda Ilııas Jansúgirovtiń egjeı-tegjeıli, jan-jaqty, derekter jınaýy tegin emes edi.
1916 jyldyń dúrbeleńi – urpaq umytpaıtyn qasiret. Kezinde «úıin jarlyǵy» atanǵan patsha buıryǵy boıynsha, áskerdiń qara jumysyna musylmandar alynatyn bolady. Aldyn ala túsindirý jumysy júrgizilmegendikten, ol jarlyqty qazaq, qyrǵyz, uıǵyr, dúngen halyqtary úlken úreımen qarsy alady. 1846 jyly Uly júz qazaqtary orys patshalyǵyna baǵynyp, Qapalda qol qoıǵanda, patsha olardy áskerge almaımyz, tek salyq tóletemiz dep ýáde bergen eken. Sol ýáde jazylǵan qaǵazdy Tezek tóreniń kerege basyna maqtanyshpen ilip qoıǵanyn Semenov-Tıanshanskıı óz esteliginde jazady. Sol ýádeni estigen, biletin Uzaq Saýryqov «úıin jarlyǵyn» estigende, «Patsha ýádesinen taıdy, sondyqtan ótirik aıtqan onyń jarlyǵyn oryndamaımyz», – dep qarsylyq bildiredi. Qazaqtardyń áskerge alý men áskerdiń qara jumysyna salýdy ajyrata qoımaǵanyn Uzaq batyrdyń álgi sózi-aq aıǵaqtaıdy.
Patshanyń «úıin jarlyǵy» Jetisý ólkesine kesheýildep, shilde aıynda jetedi. Qarqara kóterilisiniń alǵashqy qaqtyǵysy 3 tamyzda Vernyı ýezine qarasty Asy jaılaýynda, Serikbaı Qanaev basqaratyn Qyzylbórik bolysynda, Serikbaıdyń ózi Qarqaraǵa ketken kezde bolady. «Qyzylbórik isi» atalǵan bul qaqtyǵys patsha jarlyǵyna múlde qatysy joq jaǵdaıda ýshyǵady. Muqametjan Tynyshpaevtyń bergen túsindirmesine qaraǵanda, bir áıelge qyryndaǵan orys ofıser oǵan óziniń «myqtylyǵyn» kórsetpek bolyp, bolys hatshysyna: «Qara jumysqa alynatyndardyń tizimin ákel!», – dep buıyrady. Oǵan orys hatshysy: «Tizim jasalynǵan joq. Serikbaı bolys: «Men kelgenshe jasamańdar, dep ketken», – degen jaýap qaıyrady. Oǵan ashýlanǵan ofıser máseleni túsindirmek bolǵan bir top aqsaqaldy qamap tastaıdy. Atty-jaıaýly qazaqtar sol arada qaptap ketedi de, qaýmalaǵan jurttyń ekpininen qoryqqan ofıser tapanshasyn aspanǵa atyp qalady. Ony qate túsingen nókerleri sol arada eki qazaqty atyp tastaıdy. Top ishinde turǵan ańshy qazaq jigiti de bir orysty atyp jiberedi. Aqyrynda onshaqty nókerlerin ertip ápıser aýyldan qashyp shyǵady. Sol betimen Almatyǵa baryp jazalaý otrıadyn jetektep ákeledi. Máseleniń aq-qarasyn aqyl-parasatpen sheshpeı, tek ashý-yzaǵa bıletken patsha sheneýnikteri orys pen qazaqtyń arasyn tek jalǵan namysqa shabýdyń nátıjesinde, óshirýge kelmeıtindeı órtke aınaldyryp jiberedi.
Qarqaraǵa Podborkovtyń (Aqjelke) ornyna basshy bolyp kelgen rotmıstr Kravchenko qara jumystyń qyr-syryn uǵa almaı dúrlikken eldi sabyrǵa shaqyrýdyń ornyna bir aptanyń ishinde tizim jasap beresińder degen úzildi-kesildi buıryq beredi. О́zderin el dep, adam dep sanamaı otyrǵan Kravchenkonyń qylyǵyna yzalanǵan Jámeńke, Uzaq, Áýbákir batyrlar: «Bala ólgenshe, shal ólsin! Bala bermeımiz!», degen batyl sheshim jasaıdy. 1916 jyly maıdannyń qara jumysyna barǵan, odan aman oralǵan, qaıtpaı qalǵan da qazaqtar bar. Meniń týǵan aýylym Aqjazyqtaǵy Ákpiráji degen atamyzdyń Qalıaqpar degen inisi de ketip, biraq sodan oralmapty. Oqtan óldi me, aýrýdan óldi me eshkim bilmeıdi. Soǵan qaraǵanda, Uzaq batyrdyń: «Bala ólgenshe, shal ólsin», degeni durys ta.
Kravchenko: «Bastaýshy topty qamap tastasam, basshysyz qalǵan jurt jýası qoıady», – dep qatelesedi. Áýbákir Soltanbaevtyń baýyry Jaqypberdi 800 qoldy 12 tamyzda Qarqaraǵa bastap ákep tutqynda jatqan baýyrlaryn qutqaryp almaq bolady, oǵan sol aradan taǵy 200 adam qosylady. Solaı bolǵanyn osy oqıǵanyń basy-qasynda bolǵan Irgebaı Dáldenbaev aqsaqal (sazger Beıbit Dáldenbaevtyń atasy), óz esteliginde anyq jazǵan. Alaıda, fon Berg 5000 qazaq qatysty dep sotqa bergen túsiniktemesinde asyra kórsetedi.
Qarqaraǵa bettegen myń qaraly qoldy horýnjıı fon Berg pen Morgýnov degenderdiń otrıady qorshap alyp qyrmaq bolady. Sony der kezinde baıqap qalǵan qazaqtar az shyǵynmen zorǵa qashyp qutylady. Qarqara kóterilisi dep júrgen negizgi qaqtyǵys sonymen bitedi. Eldiń jappaı qarsylyǵynan qoryqqan Kravchenko jármeńkeni órtep, ózi túndeletip Qaraqolǵa (Prjevalsk) qashyp ketedi. Orys pen qazaq arasynda aıta qoıarlyqtaı atys-shabys bolmaıdy. Biraq narazylyq bildirgen qazaqtar, qazaq bolǵanda da alban taıpasynyń adamdary Vernyı ýezine qarasty Asyda, Túrgende, Jarkent ýezine qarasty Qyrǵyzsaıda, Kómirshide, Jalańashta, Taldybulaqta, Narynqolda jappaı atqa qonady. Sondyqtan bul kóterilisti Qarqara kóterilisi dep ataý tar sheńberdi qamtıdy, durysy – Alban kóterilisi dep aıtý. Olardyń basyn biriktirgen – ólsek te, tirilsek te birge bolamyz degen baýyrmaldyq.
Memlekettik muraǵattyń 90-qorynda 29 jastaǵy fon Berg horýnjııdiń sotqa bergen túsiniktemesi bar. Sony oqyǵan adam Qarqara kóterilisiniń qalaı qyrǵynǵa ushyraǵanyn anyq-qanyq uǵady. Onyń aıtýynsha, orys omartashylaryn qazaqtar jábirlep, mal-múlkin tartyp alyp, ózderin jazalap jatqandyǵyn aıtyp, solardy qutqarýǵa Kravchenko otrıadyn jumsaıdy. Ol mejege túngi 12-den asqanda jetedi. Yzaly qazaqtar, shynynda, Basharın, Zýev degen orystardyń omartasyn qıratyp, olardy qorqytyp qoqan-loqy jasaǵan eken, biraq bári din aman, eshbiri ólmegen. Alaıda, 28 adamnan turatyn otrıadty basqarǵan horýnjıı osyǵan yzalanyp, tańǵy saǵat 5-te qazaq aýylynyń 2 kúzetshisin óltiredi. Olardyń aıqaıynan oıanyp ketken aýyl adamynyń 50-in taǵy qylyshpen shabady. Ne úshin? Eki omartashyny qorqytqany úshin jáne ol eki omartashynyń orys bolǵany úshin. Bergtiń óz aýylynda uıyqtap jatqan «kóterilisshilerge» yzalanǵany sonshama, tańǵy 8-de ekinshi qazaq aýylyna shabýyldap, nátıjesinde 80 adamnyń óli denesin sanap, 12 adamdy jaralap, «jeńiske» jetedi, qalǵandaryn da qyrýy múmkin be edi, kim biledi, biraq olar taýǵa qashyp ketedi. Qashyp ketkender, sóz joq, bala-shaǵa, qatyn-qalash. Al aýyldaǵy úı-úıdi aqtarǵanda, 1 aýyldan 5 myltyq, ıkon, orys áıelderiniń kóılegi, al 2 aýyldan 2 myltyq tabyldy dep jazady. Kórip otyrsyz ǵoı, myltyqtar qarsy shyqqan adamdardyń qolynan emes, úıinen tabylady. Sonda myltyǵyn úıine tyǵyp qoıyp, ózderi orys áskerine qarsy shyqqan qandaı batyr kóterilisshiler? Orys ıkonyn, orys áıeliniń kóılegin qazaqtar ne qylmaq? Jáne olardy qaıdan alǵan? Basharın men Zýevtiń aýylyndaǵy ıkondy ákelip úıine saqtaıtyndaı ne jaǵdaılary bar? Tipti, solaı bolǵan kúnniń ózinde 2+50+80 adamdy óltirip tastaýǵa solar sebep bola ma? Bergtiń 28 adamynyń birde-biri tipti jaraqat ta almaıdy. Jaraqat alatyndaı jaǵdaı da joq ekeni ańǵarylyp tur. Mine, táýelsizdigi joq, qorǵaıtyn memleketi, áskeri, zańy joq qazaqtyń hali 1916 jyly osylaı bolǵan.
Fon Bergtiń ashýy 132 qazaqty óltirgen soń da basylmaı, jol-jónekeı taǵy 4 qazaqty atyp tastaıdy. Ne úshin jazalap, ondaı «erlikke» nege qulshynǵanyn men túsine de almaımyn, túsindire de almaımyn.
Fon Bergtiń odan ári ne jazǵanyn qarańyz. 1916 jyldyń 12 tamyzynda tańǵy saǵat 10-da Syntas jaqtan aq tý kótergen 500-deı adam kele jatqany kórinedi. Aq tý kóterdi degen sóz – «biz beıbit adambyz» degeni. Biraq Berg oǵan esh mán bermeıdi. Olardy kóterilisshilerge sanaıdy. О́ıtkeni, olar orys emes. Olardy qyryp salmaq bolyp turǵanynda Kravchenkodan: «Shabýyldama. Keri qaıt!», – degen buıryq jetip úlgeredi. Ol buıryq Bergke onsha unamaıdy. Saǵat 12 kezinde eshbir buıryqsyz taýǵa kóterilip, mal-múlkimen Syrt jaılaýyna qaraı kóship bara jatqan qazaqtardyń qashatyn jolyn kesip, áı-sháı joq aq tý kótergen, aqboz atqa mingen qazaqty ózi atyp salady. Attan eki qolyn erbeńdetip qulap túskenin súısine anyqtap jazady. Keıin qarasa, ólgen adamnyń moınynda Aleksandr III-tiń altyn medaly bar, bolys kisi eken. Onyń aty-jónin de anyqtap jatpaıdy. Nege aq tý kóterip kele jatqanyna mán de bermeıdi. Bolysty atyp tastaǵanyn kórgen jurt tus-tusqa beıbereket qasha jóneledi. Berg «batyrdyń» otrıady «kóterilisshilerdi» qýyp júrip qylyshpen shapqylap óltiredi. Bul joly ol qansha «kóterilisshini» shaýyp óltirgenin sanamaıdy. Sebebi, saı-saıda qýalap óltirgen qatyn-qalashty sanap shyǵý oǵan artyq eńbek edi. Biraq rotmıstr Kravchenkoǵa 10 myń mal, 40 túıege artqan múlik, ár úıiri júz bastan turatyn eki úıir jylqy jáne aqsha ákelgenin anyq jazady. Aqsha ákelgenine qaraǵanda, ólgen adamnyń qoıny-qonyshyn aqtarǵan ǵoı, árıne. Aqshany eshkim alaqanyna ustap jatyp ólmeıdi ǵoı?!
13 tamyz kúni otrıadtyń 25 kazak bolǵanyn Berg anyqtap aıtady. Oǵan bóten 7 erikti qosylady. Qarqara jaqtan taǵy aq tý kótergen top adam kórinedi. Kelissózge shaqyryp, aq tý kótergen topty taǵy tym-tyraqaı qýalap, qylyshpen shapqylaıdy, «stalı ıh rýbıt» deıdi masattanyp. Olar Qaraqol jaqtan saýda jasap kele jatqan dúngender eken, bekerden-beker 300-i qyrylady, 11-i ǵana tutqynǵa alynady, 200 som aqsha jınalady. «Kóterilisti basýdyń» batyrlyǵy osyndaı.
14 tamyz kúni Qarqara otrıady Qaraqolǵa qaraı attanady, jolda 8 adamdy jaıpaıdy (ıh ýlojılı). Odan keıin 23 adamdy taǵy óltiredi. 15 tamyz qarsylastar 50-den astam adamynan ólideı aıyrylady. 18 tamyz kúni 3 qyrǵyzdyń kózin joıady. Taǵy 14 adamdy óltiredi.
20 tamyzda taǵy aq tý kótergen qyrǵyzdardy qyrady. Sonan soń taǵy bir tobyn jaıratady, tek bireýi ǵana qashyp qutylady. Endi Berg qansha adam óltirgenin sanamaıdy da. 25 tamyz kúni aq tý kótergen dúngen «búlikshileriniń» 300-ge tarta adamyn qylyshpen shaýyp óltiredi, aryqqa, qoraǵa tyǵylǵandaryn taýyp alyp shabady.
28 tamyzda jáne oǵan qosylǵan 4 erikti jol boıy 40 qyrǵyzdy óltiredi. Olar 7 myń qyrǵyzǵa qarsy shyǵyp áýeli 24 adamdy atyp tastaıdy. Sodan sońǵy shatqalǵa tyǵylǵan 7 myń qyrǵyzdyń 50-i ǵana tutqynǵa túsedi de, qalǵany sol arada qyrylady. Saıdyń ishi tolǵan ólik bolǵandyqtan qaıtarda jota-jotamen ǵana júre aldyq dep jazady Berg. Bul joly 12 adamnan aıyrylǵanyn aıtady.
Bul – Jetisý áskeriniń 1- júzdiginiń komandıri 29 jastaǵy horýnjıı fon Bergtiń ǵana áreketi. Ol munyń bárin 1916 jyldyń 26 qazanynda Vernyı aımaqtyq sotynyń tergeýshisine bergen jazba jaýabynda kórsetken.
Biz 1916 jylǵy kóterilisti basýǵa kelgen bir ǵana fon Bergtiń áreketin at-ústi baıandadyq. Al mundaı jazalaýshy Jetisý jerinde qansha bolǵanyn eseptep, túgendep jatpadyq. Onyń bári memlekettik muraǵatta saqtaýly.
Júz jyl buryn ótip ketken jaǵdaıdy bilý bizge ne beredi? Anaý kináli, mynaý kinásiz dep baǵa bergennen ne utamyz? Bári ótti, ketti, endi ony eshkim túzete almaıdy. Kezinde ondaı qyrǵyndy qoldan kelse boldyrmaý kerek edi, qoldan kelmedi. О́ıtkeni, táýelsizdigi joq halyqpen bıleýshi eldiń basshylary sanaspady. Bizge búgingi keregi – ótkennen sabaq alý. Osydan kelip, búgingi táýelsizdiktiń quny men baǵasy anyqtalady. Bodan eldiń bir Bergten shekken azaby osyndaı, al Qarqara kóterilisin basý úshin, Tashkentten, Almatydan, Jarkentten jazalaý otrıadtary kelgenin bilemiz. Olardyń birde-biri tatýlyqqa, birlikke shaqyryp kelgen joq, tek basyp-janshýǵa keldi.
1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine kóńil aýdaraıyqshy: onda da Máskeýden, Novosibirden, Qyrǵyzdan taǵy jazalaýshylar keldi. 1916 jyldyń oqıǵasyna ishki de, syrtqy da áreketi aınymaı uqsaıdy.
Bergtiń kún-tún demeı qyrýynan qazaqtar 1916 jyldyń kúzinde Qytaımen shekarada ashtyqtan, panasyzdyqtan jappaı qyrylsa, 1930 jyly zorlap kolhozdastyrýdan da qazaqtar dál solaı qyryldy. Bári uqsas. Sebebi, táýelsizdiktiń joqtyǵy – qandaı saıasatpen aldasań da uqsas.
Biz 1643 jylǵy Orbulaq shaıqasynda táýelsizdigimizdi saqtap qaldyq. 1723 jylmen 1758 jylǵa deıin 35 jylǵa sozylǵan «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» zobalańynda da táýelsizdigimizdi saqtap qalyp edik. Biraq, álsiregendikten, ishki alaýyzdyqtan, birliktiń, tatýlyqtyń bolmaǵandyǵynan aqyry táýeldi elge aınaldyq. Orbulaqtyń, Ordabasynyń, Qalmaqqyrylǵannyń, Ańyraqaıdyń, Oırantóbeniń uly jeńisteri túpki nátıjege qolymyzdy tııanaqty túrde jetkize almady. Sebebi, Birlik, Tatýlyq saıasatyn ustanǵan basshylarymyz da, batyrymyz da bolmady. Batyrlar batyrlyǵyn jasap óledi. Al batyrdyń erligin saıasat kóregendigimen úılestire alatyn basshy bolmaǵan soń, bári beker bolady eken.
Sondyqtan nátıjege jetý jolynda qurban bolǵan batyrlarymyzdy shyn pıǵylmen ardaqtaǵymyz kelse, onda búgingi táýelsizdigimizdiń ár kúnin qadirlep ótýge tıispiz. О́ıte almasaq, elsúıgishtigimizge syn.
Bul kúnde táýelsizdik qara kúshpen saqtalmaıdy.Tek bilimmen, aqylmen, ishki jáne syrtqy tatýlyqpen, bilgir saıasatpen saqtalady. Orbulaqtyń, Ordabasynyń, Qalmaqqyrylǵannyń, Ańyraqaıdyń, Oırantóbeniń taǵy-taǵylardyń óteýi –tek Tatýlyq, Birlik, Tynyshtyq! Olardy saqtaý da erlik.
Joǵarydaǵy fon Bergtiń jáne muraǵatta saqtalǵan basqalardyń qylyǵynan neni kórýge bolady? Eń basty kóretinimiz: patsha sheneýnikteri áý bastan-aq durys saıasat ustanbaǵan. Olar qazaqqa degen óshpendilik týǵyzýdy ǵana oılaǵan. Sóıtip, qazaqtardy jappaı jamandaǵan. Al jappaı jamandaý – soǵys saıasaty. Aıamaı jamandaǵan adamdardy aıamaı qyrýǵa bolady degen sóz. Aqyry halyqtar arasyndaǵy tatýlyq oıran bolyp, ol aqyry qazaqtyń aıaýsyz qyrylýyna ákep soqty. Qorǵansyz halyqty orys bir qorlasa, qalmaqtar taǵy qorlady. Dármensiz jurt kóz aldynda zorlanǵan qyzyna, qorlanǵan áıeli men kelinine ara túse almady. Ol azdaı, orys qany tógilgen Qaraqol, Qarqara óńirinen orys avtonomııasyn qurýǵa Jetisý oblysynyń áskerı gýbernatory M.A.Folbaým buıryq shyǵardy.
Osyndaı qıly zamanda patsha úkimeti qulap, ornyna Ýaqytsha ókimet ornady. Qytaıǵa qashqan qazaqtardy ýaqytsha ókimet (Kerenskıı ókimeti) óz Otanyna qaıtardy. Qaıta oralǵan qazaqtar men orystar arasyndaǵy atys-shabys tyıyla qoımaı orystar «eki aıaqty kıik atamyz» dep qazaqtardy ár qaltarysta óltirip kete bastap edi, ony Keńes ókimeti toqtatty. Ol tarıhty boıamalaýǵa, burmalaýǵa qaqymyz joq. Tek odan sabaq alýǵa tıispiz.
Tynyshtyq, tatýlyq, birlik syrttan da, ishten de buzylady. Buryn qazaqty basqa jurt kazak pen qazaqtyń tektes ekenin tanytpaý úshin, «qyrǵyz», ózgeden kem ekenin kórsetý úshin «varvar» – jabaıy, mádenı ómirden alshaqtyǵyn tanytý úshin «týzemsy» – túzde ómir súretinder degen sıpatta aıtqany mysal bolady. «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep», deıtin Abaıdyń oı bıiktigine ár adam da, halyq ta áli kóterile almaı keledi.
Aǵaıyn arasynyń tynyshtyǵyn, tatýlyǵy men birligin saqtaı almaı júrgen adamdar ult tynyshtyǵyn oılaı ala ma? Taıpanyń, rýdyń qamynan asa almaı júrgen adamdar memlekettiń qamyn qalaı jeıdi? Ana jaqtyń adamy, myna jaqtyń adamy dep, bir qazaqty alalap júrgen adamdardyń memleketiniń birligin oılaýǵa óresi jete me? Táýelsizdik alǵaly 25 jyl ótse de, ne balasyn, ne nemeresin qazaq mektebine bermeı júrgenderge qazaq tiliniń qadir-qasıetin qalaı úıretýge bolady? О́ıt deseń, zorlady deıdi, búıt deseń, jeke basymnyń quqyǵy, ózim bilemin deıdi. Bir-birin tyńdamaıtyn, moıyndamaıtyn, sony táýelsizdik sanaıtyn jandardy memlekettiń bıliginde ustaý ońaı ma. Bilýge umtylýdyń ornyna búldirý arqyly aıaqtan shalǵysy keletin adamdarǵa aýyzbirliktiń elge de, oǵan da qajet ekenin qalaı uqtyrýǵa bolady? Osynyń bárin ýshyqtyryp almaı basqarý qalaı ońaı bolmaq?
Búgin bizdiń memlekette tynyshtyq bar, tatýlyq pen birlik bar. Qazaq tili – memlekettik til. Biraq qazaqtyń bálenbaı paıyzy áli qazaq tilinde sóılemeıdi. Oqymaıtyny odan da kóp. О́z atyn qazaq tilinde jazyp bere almaıtyny tipti mol. Soǵan kim kináli?
Qazaqsha mektep ashylyp jatyr. Alaıda, Almatydaǵy orys mektepteriniń jartysynan kóbi – qazaq balalary. Ras, orys tilinsiz, aǵylshyn tilinsiz biz bolashaqta álemdik baılanysqa shyǵa almaımyz. Ol biraq qazaq tilin bilmeı-aq qoı degen sóz emes qoı?! Úsh tildi de bilýimiz kerek. Biraq eń áýeli óz tilimizdi – qazaq tilin meńgerýimiz qajet. Qazaq tilin úırený arqyly ǵana, ózge tildi óz tilimizben salystyra otyryp qana álemdik baılanysqa kóterilýimiz kerek. Sonyń bári bizdiń ishki tatýlyǵymyz ben birligimizdiń arqasynda ǵana júzege asady.
Meniń óz oıym boıynsha, qazaq balalary bastaýysh mektepti óz ana tilinde oqyǵany durys. Sonda bilimniń irgetasy óz tilinde qalanǵan bala ózge tildi ońaı úırenedi. О́ıtkeni, ár eldiń tilin óz eliniń tilimen salystyra otyryp úırenedi. О́ıtpese, óz tilinen góri ózge tildiń yqpalyna aýyp ketýi ábden múmkin. Sodan baryp ondaı balanyń otansúıgishtigi, elsúıgishtigi kúńgirt tarta bastaıdy. Tynyshtyq, tatýlyq, birlik bizge osy máselelerdiń eń durys, eń tıimdi jolyn taba bilý úshin qajet. Týa qalǵan pikirtalastar jaýlyq sanalmaı tileýlestik sanalýy da tatýlyǵymyz ben tynyshtyǵymyzdy bekite túsedi.
1916 jyly eldiń tynyshtyǵy tatýlyǵy men birligi áýeli joǵarydan – patshadan, sonan soń syrttan, ıaǵnı qazaqty jabaıy, nadan sanaǵan sheneýnikter tarapynan buzyldy. Oǵan qazaqtyń óz ishindegi bilim, túsinik dárejesiniń árqılylyǵy da ústeme boldy.
Táýelsizdiktiń 25 jylynda biz tynyshtyq pen tatýlyqtyń, birliktiń dos qyzyǵatyn, dushpan qyzǵanatyndaı irgetasyn qalaı bildik. Tek oǵan toqmeıilsimeı, tynymsyz damytý, nyǵaıtý árbirimizdiń azamattyq mindetimiz.
Ashý-yzaǵa, kektengen, jekkórýge erik bergen adam aqylynan aıyrylǵan adammen birdeı. Beıkúná áıeldi zorlap, qasyndaǵy balalaryn qorlap, sonan soń óltirip ketýi; Tasashy degen jerde bir erkekti óltirip, sol kúıi aǵashqa ilip ketýi; kıiz úıde jańa bosanyp jatqan kelinshekti jas nárestesimen jáne qasynda otyrǵan enesimen qosa órtep jiberýi munyń bárin sabyr saqtaǵan adamnyń isi deý – óte qıyn. Sondyqtan eldiń aýyzbirligin, amandyǵyn oılaǵan adam eshqashan ashý-yzaǵa, kekke erik bermeýi kerek. Tek tynyshtyqty, birlikti, tatýlyqty saqtaǵan basshy ǵana eldiń beıbit damýyna, bilim alýyna, mádenıetin órkendetýine sheksiz múmkindik jasaıdy. 1916 jyl men 2016 jyldy salystyrǵanda, bizdiń kózimiz osyǵan anyq jetedi.
Qazaqta: «Bıtke ókpelep tonyńdy otqa tastama» degen sóz bar. Bir qaraǵanda bálendeı aıshyqty sóz emes. Alaıda, astaryna mán berip qarasań, «Bir- birińniń bas arazdyǵyńa bola elińniń táýelsizdigin tálkekke salma!» degen tálim shyǵady. Biz ustanatyn basty baǵdar – osy. О́mirde kim-kimge renjimeıdi? Aýyldyń, aýdannyń, oblystyń ákimi, eldiń san túrli mınıstri men basshysy bar. Solardyń bári bizdi rıza qylyp júrgen joq. Biri bilimsiz, biri meıirimsiz, tipti mádenıetsizi de kezdesedi. Olardyń bilmegenderine ókpelep, ǵasyrlar boıy tógilgen ter men shashylǵan qannyń óteýimen kelgen Táýelsizdigimizdi shaıqaltýǵa qaqymyz bar ma? Ár jaǵdaıdy keńinen qarap, ótkinshisine bola birligimizdi shaıqaltpaı, oǵan bilimdilikpen tejeý sala bilgenimiz durys. Azamattyq degenimiz menińshe, sol.
Jarty álemdi jaýlap alǵan Shyńǵys han tarıhyna qarańyz. Jalaıyr, naıman, kereı, merkit, qońyrat, tatar, taǵy basqa túrik taıpalarynyń basyn qosyp Shyńǵys han qurǵan kúshti memlekettiń de túbine sol bóliný jetkenine tarıh kýá. Jaýlap alǵan jerin tórt balasyna bólip berdi. Tórtke bólingen eli eshqashan qaıta birikpedi, birte-birte bári ydyrady.
Shyńǵys hannyń aıtýly nemeresi Batý qurǵan Altyn Ordany qarańyz. Edil boıyna, Qyrym jerine qanshama túrki qalasyn saldy. О́zbek hannyń syıly qonaǵy bolǵan arap saıahatshysy Ibn Battýtanyń jazýynsha «tezek» deıtin otyn jaǵatyn Altyn Orda halqynyń astanasy Saraı qalasynyń kóshesi atpen júrgende jarty kúnnen astam ýaqyt alatyn uzyn eken. Sarasın, ıaǵnı musylman halqy turatyn Saraı qalasynyń kólemi, keıingi zertteýshilerdiń anyqtaýynsha, 35 sharshy shaqyrym (km) bolǵan. Bul sol kezdegi álem qalalarynyń eń irisiniń biri degen sóz. Sondaı úlken astanasy, Ashtarhan, Saraıshyq sekildi iri-iri qalasy, Qyrymǵa deıin sozylǵan ulan-baıtaq dalasy bolǵan sol Altyn Orda halqy birlik pen tatýlyqty saqtaı almaǵandyqtan, ózi bılep otyrǵan elge sińip, joıylyp ketti.
Kereı han men Jánibek bólinip qazaq handyǵyn qurdy.
Búkil Eýropaǵa úreı týǵyzǵan Osman ımperııasy da ydyraı-ydyraı, sodan Túrkııa ǵana qaldy.
Qarap otyrsań, búlinýdiń bári bólinýden bastalady eken. Al árbir bóliný óz kezinde qajettilikten týady. О́ıtkeni, ulan-baıtaq jerdi bólmeı basqarý múmkin emes. Demek, báriniń de shegi bar. Memlekettiń birligi búlinse, bara-bara bári búlinedi. Sondyqtan birge bolǵan el ǵana ortaq baqytqa qol jetkizedi.
1916 jyly júzdep, myńdap qyrylǵan qazaqty álem túgil óz qazaǵy da estip-bilmegen, al 2016 jyly bir adamnyń qastandyqtan ólgenin búkil álem biledi. Zaman ózgerdi, álem ózgerdi. Qazaq ta álemdik oı-sanadan qalyspaýy qajet.
Bizdiń elde kóp ult pen halyqtyń ókilderi turady. Sondyqtan elimizdiń tynyshtyǵy men tatýlyǵy, birligi tek qazaq pen qazaqtyń emes, sol ult ókilderiniń ózara tatýlyǵy men túsinistiginen de turady. Bir halyqty ekinshi halyqqa aıdap salý saıasatynyń kesapatynan 1916 jyly fon Bergtiń otrıadyndaǵy Aısa degen taranshy qazaq aýylyn aıaýsyz qyryp-joıýǵa aıryqsha belsendilikpen qatysady. Ondaı saıasattyń qazaqqa da, taranshyǵa da opa bermegenin búgingi urpaq tarıhı tálimmen túsinýi tıis. Al túsinik óz-ózinen kele qalmaıdy. Oǵan jetý úshin, bilim, mádenıet qajet. Bilim alý úshin, mádenıetke jetý úshin, sóz joq, eldiń tynyshtyǵy, aýyzbirligi men tatýlyǵy kerek. Osynyń bárine oı sap qarasań, durys saıasat degenniń baǵasyn bile túsesiń. Soǵys, arazdyq ornaǵan jerde aǵaıyndyqqa, baýyrmaldyqqa oryn joq ekenin biz eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek.
«Elý jylda el jańa, júz jylda – qazan» deıdi qazaq. Sol sózdiń shyndyǵyna qarańyz: júz jyl buryn, 1916 jyly, bir halyqty ekinshi halyq kemsitip, «eki aıaqty kıik» dep ańǵa teńese, qazir, 2016 jyly, Qazaqstanda turatyn barsha jurt Qazaqstan halqy Assambleıasynyń aıasynda otandas, jerles bolyp, bir shańyraqtyń astynda ómir súrýde. Damý, ilgerileý degen – osy.
Kez kelgen memleket eldi basqarý isin yńǵaıly jaǵdaıǵa keltirý úshin, oblysqa, shtatqa, taǵy basqaǵa bóledi. Bul ákimdik bólý. Olardyń baǵdarlamasy, maqsaty, jospary – bári ortaq, bári bir múddege baǵynǵan. Al bir memleketti rýǵa, taıpaǵa bólý óte qaýipti. Rýǵa birigý, taıpaǵa toptasý tarıhtyń belgili kezeńinde ilgerileý úrdisine jatty, al qazirgi kezeńde, barlyq múmkindikti memleket múddesine jumyldyrý qajet jaǵdaıda, rýǵa nemese taıpaǵa birigý halyqtyq múddeni usaq, jeke múddelerge bólshektep jiberedi. Sondyqtan zııandy. Bul, fılosofııanyń tilimen aıtqanda, bekerleýdi bekerleý zańyna jatady. Iаǵnı, bir kezde tıimdi bolǵan jaǵdaı endi tıimsiz, sondyqtan ol bekerlenýi tıis. Naqtylap aıtqanda – bir kezde birigýge jatqan áreket endi bólinýge ákeletin boldy. Iаǵnı, rý, taıpaǵa birigý memlekettiń birigýin tejeıdi, tipti álsiretedi.
Rý-taıpanyń birigýin barlyq memleket basynan keshken. Ol – olar úshin ótken shaq. Biz de sóıtýge mindettimiz. Ony júzege asyrý – eń aldymen zııaly qaýymnyń mindeti. Boryshy desem de bolady. «Bólingendi bóri jeıdi» degendi babalarymyz beker aıtpaǵan. Sony biz tezirek túsinip, tezirek qolǵa alsaq, solǵurlym memleketimiz tezirek nyǵaıady. Qazaq jeti ataǵa deıin bir-birimen týys, qyz alyspaıdy. Odan asqan soń bári bir eldiń, bir ulttyń, bir memlekettiń adamy.
Bıyl 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisine, onyń ishinde Jetisýdiń eń shetindegi Qarqara kóterilisine 100 jyl tolyp otyr. Oǵan qosa, Jeltoqsan kóterilisine – 30 jyl. Táýelsizdikke qol jetkizgenimizge – 25 jyl. Bári – tarıhtyń qasıetti kezeńi. Solardy salystyra, baıybyna jete qaraǵanda, táýelsizdiktiń quny men baǵasy aıqyndala túsedi. Prezıdent N.Nazarbaevtyń nege «Tynyshtyq!Tatýlyq! Birlik!» dep jıi aıtatynyn jan-tánimizben túsinetin bolamyz. Al túsinistik bar jerde Tatýlyq, Tynyshtyq, Birlik mindetti túrde bolady.
Beksultan NURJEKEULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
ALMATY
*1916 jyl eskızderi. Á.Qasteev kartınasynan kóshirme