Dendrobaq demeý kútedi

Basqasyn qaıdam, dál búginde Býrabaıda janaıqaıǵa basatyn tus kelip tur. Naqtylaı tússek, kóp salaly Orman sharýashylyǵy ǵyly­mı-óndiristik ortalyǵynyń (Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty) den­dro­baǵyna (túr men tek qory) qatysty múshkil hal osy­ny aıtqyzady. Tótesinen qaıyraıyq, Qazaqstan­da orman tym az. Onyń ústine, jasyl beldeý qory­nyń quramyn negizinen qaıyń, qaraǵaı, emen, úıeńkimen shekteı alamyz. О́simdikter áleminiń 17 paıyzy ǵana aǵash eken. Onyń ózi, kóbinese tabıǵattyń beregen qoly­men boı túzeýde. Sondyqtan, “qara ormannyń” qalyńdaýy adamnyń qamqor janashyrlyǵyna táýeldi bolyp qala beretini aqıqat. Mindet – bardy eselep, suranysqa qajetti tuqym daıyndaý, jańa túr men tekti molaıtý. Bul oraıda, basty tutynýshy beıqam otyr degenimiz jaraspas. О́tken ǵasyrdyń basyn­da-aq, Býrabaı orman tehnıký­myn­da dendrobaý qurylyp, ósimdikter­diń 400 túrine ǵylymı synaq júrgizile bastaǵan. Kózaıym qundy­lyqtyń qaıtarymy az bolǵan joq. Eń bas­tysy, ósimdikter álemin kór­keıtý­diń ǵylymı júıesi qalyp­tasty. Táýelsiz Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Aqmola oblysyna 2007 jylǵy 3 maý­symdaǵy jumys sapary bary­syn­da atalǵan ujymǵa arnaıy atbasyn burdy. Bul elimiz úshin qarbalas kezeń edi. Mindet – Asta­na­nyń «jasyl beldeýin» qalyptas­tyrý. Osydan bolsa kerek, Nursultan Ábishuly birden qala irgesindegi dendrobaqqa aıal­da­ǵan. Elbasy negizgi oramdardy aralap kórip, dırektorǵa: «Iá, ne aıtasyń?» – degeni esimizde. Jalǵyz aýyz suraqtyń astarynda kóptegen másele, orasan jaýap­kershilik jatqan edi. Ortalyq dırektory, aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń dok­tory Bolat Muqanov Astana­nyń jasyl bel­deýin qalyp­tas­tyryp jatqan kezde jas óskinniń túri men tegin, býdan­dyq aýdan­dastyrylýyn, sura­nys­taǵy tuqym daıyndaýdy, oǵan qa­tys­ty ǵylymı negizdemeler men usy­­­n­ys­tar­dy basshylyqqa alý qa­jet­­ti­gin aıtqan. Osyǵan baılanys­ty jańa mindetter de júktelgeni túsinikti. Ǵylymı-zertteý ınstıtýty Elbasy tapsyrmasyn oı­daǵy­daı oryn­dap otyr dep aıta ala­­­myz. «Jasyl beldeýdiń» aýma­­­ǵy qazirgi kúni 100 myń gek­­­tarǵa jýyqtady. Onda Býra­baı ǵalymdarynyń jańa patent­terimen ósirilgen baǵaly aǵash­tar, saıaly óskinder jaı­qa­lyp ósip tur. Bul baǵyttaǵy iz­denis áli de jalǵasa beretini anyq. Tek áleýeti mol ǵylymı or­daǵa tıis­ti qamqorlyq kerek. – Osynaý ıgilikti ispen jarty ǵa­syrdan beri aınalysyp kele­miz, – deıdi orman sharýa­shy­ly­ǵy ǵyly­mı-óndiristik orta­ly­­ǵy­­­nyń dırek­tory, akademık Bolat Mu­qanov. – Professor V.M.Sa­vı­chev­tiń Býra­baıdyń orman oram­darynda ósim­dikterdiń 500 túrine synaq júrgizý­ge múmkin­diktiń bar ekendigin dálel­degen jobasy maquldanyp, 1960 jyly arnaıy dendrobaq qurylǵan edi. Onyń aýmaǵy 44,3 gektardy alyp jatyr. Munda ósimdiktiń 2 myńnan astam túri zerttelgen. Búginde sonyń 30 uıalas tarmaǵy men 95 tekti quraıtyn 800 túri saqtalyp qaldy. Jaǵrapııalyq tegin tarqatsaq, den­dro­baqtaǵy óskin­derdiń 25,6 paıyzy eýropa­lyq, 22,5-i sibirlik, 21,1-i sol­tús­tikamerıkalyq, 14,4-i qıyr-shyǵystyq, 9,2-si japon-qy­taı aýmaq­­tyq, 7,2 paıyzy ortaazııa­lyq túp tamyrǵa jatady. Olar aǵash­tar, bu­ta­­lar, saıaly óskinder jáne jartylaı butaq taramdary bolyp, úsh dálizdi tórt topqa bólinedi. Ǵalymdarymyz tabıǵatpen neǵurlym úılesimdi baıla­nysty qamtamasyz etetin baý-baqsha otyrǵyzý óneriniń qaıtalanbas negizin qalyptastyrdy. Dendrobaqpen qoltyqtas or­na­­lasqan arboretým men popý­le­týmnyń tabıǵı qundylyq­tary­myzdy eseleý­degi orny da ólsheýsiz. Munda joly túsken kisi ósimdikter áleminiń qııal-ǵajaıyp qushaǵyna enip ketkendeı tebireneri sózsiz. Tabıǵat­tyń qatal­dyǵyna qaramastan, osynaý 11 gek­tarlyq alqapta asa qundy ósim­dikter jaıqalyp turady. Qazirgi saqtalǵa­ny­nyń ózi 350 túrdi qamtıdy eken. San alýan maqsat­ta paıdalanylatyn aǵashtardy aıt­paǵanda, dárilik shópter, san alýan gúl­der, saıaly butaq­tar, jemis-jıdek­terdiń qalyń­dyǵy qaıran qaldyrady. Bú­ginde Býrabaı dendrobaǵyna qatys­ty 150-den astam ǵylymı eńbek jazy­­lyp, ujymdyq jınaq­tar­dy qos­pa­ǵanda, 70-ke tarta kitap jaryq kórdi. Sondaı-aq, on­nan astam kan­dı­dattyq jáne dok­tor­lyq dıssertasııa­nyń qor­ǵalýy dend­robaq júıesiniń mańyz­dy­lyǵyn dáleldeı túsetindeı. Býrabaı búgin úlken ózgeris­ter qushaǵynda. Oǵan qýan­ǵany­myzben de, kózqarastyń birjaq­tylyǵy qynjyl­tady. Bárinen de barymyzdy saqtaýǵa dáneker bolyp otyrǵan ǵylymı den­dro­baq­tyń baǵy taıǵanyn aıtsa­ńyzshy. Sońǵy on jylda mańyzdy nysannyń qar­jylandyrylýy jutańdap barady. Orman sha­rýa­shylyǵy ǵy­lymı-óndiristik ortalyǵy joqtan bar jasap otyr. Ǵalymdar da úz­dik­siz dabyldatýyn qoıar emes. Biraq, selt etkendeı serpilis shamaly. Dendrobaq Shortan kólin jaǵa­laı ornalasqan. Shýche qa­lasy tıip tur. Qaraýsyz dúnıe­deı kórin­gendikten, adamdardyń jana­shyrlyq sıpattaǵy sana-sezimi de ózgere bastaǵandaı. Jurt bu­rynǵydaı sharbaqty aınalyp ótýdi qoıyp, tótesinen tartady. Jemis-jıdekti tártip saqtap, táptishtep terýdi es­kermeıtinder aıryqsha qorǵalatyn alaptyń topyraq qunaryna nuqsan kele­tini­men de sharýasy joq. It-qus pen malyńyz da órip júredi. Qanshama mańdaı ter tógilgen názik óskinder kúl-qoqys­ty kótere me, sóli ketip qýaryp barady. Tıisti kútim kórme­gen baq kóz al­­dy­myzda jabaıy­lanyp qalǵan­daı áser qal­dyratyny ókinishti. Sol sebepti, dendrobaqty qalaı­da saqtap qalý máselesi ózekti bolyp otyr. Búgingi ólshem­men qara­saq, oǵan sonshalyqty as ta tók qarjy-qarajat jumyldy­ryl­maı­tynyn ǵalymdardyń júrgizgen esep-qısaptary ańǵar­tady. Res­pýblıkalyq orman sharýa­shylyǵy ǵylymı-óndiris­tik ortalyǵynyń basshylyǵy ju­mysty qalpyna tú­sirýdiń alǵashqy kezeńinde eń bolmasa eńse tikter teńge bólinýin surap, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligine, oblys, aýdan ákim­deri­ne birneshe hat joldaǵan. Ázirshe aldarqatqan aıaq doptyń keri bolyp tur. Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan»  Aqmola oblysy, Býrabaı aýdany