«Altyn orta», qaıdasyń?

Búginde ózge aǵymdardyń jeteginde ketip jatqandardyń 80 paıyzy jumyssyz jastar Din – rýhanı ómirimizdiń quby­lasy ispetti. Alaıda: «Biz shynaıy qulshylyq qylýdyń mánisin bilemiz dep aıta alamyz ba?», «Iman uǵymyn ǵıbadat túsiniginen, Qudaı isin din isinen aıyra alyp júrmiz be?», «Nege týra joldan adasqan, aqyr aıaǵynda basyn qaı jarǵa soǵaryn bilmeı «daǵdarǵan» jandardyń kóptep kezdesýi bizge tańsyq bolýdan, ıa tańdanys týdyrýdan qaldy?», «Ondaılarǵa ne jetpeıdi?» degen saýaldardyń kóp týyndaıtyny zańdy. Árıne, buǵan ımanymyz ben rýhanı tini­mizdiń álsireýinen dep jaýap berýge de bolar edi. Biraq, bul má­se­­le­niń «kúrdelený baǵytyna» qaraı bet alyp bara jatqanyna qarap, ásiredinshildik kórinisterge úrke qaraýymyzǵa túrtki bolǵan jaıttar tamyrynyń tym tereńde jatqanyn ańǵaramyz... Jalpy, dinı sanany qaýiptiń túr-túrinen qorǵaý men onyń aldyn alýdyń joldary kóp jaǵ­daı­da qazaqy dúnıetanymǵa, uly oıshyldardyń ilimderimen sýsyn­daýǵa da kelip tireletinin ýaqyt kórsete bastady. Máselen, naǵyz asyldyń jasyq dúnıemen almas­tyrylýy, dinı ári rýhanı ilim men tanymda qandaı da bir aýytqýlar men adasýlardyń oryn alýy, shyn din men shataq dinniń arajigin aıy­rý týrasynda Shákárim qajynyń «Týra jolda qaıǵy turmas» degen óleńinde bylaı sýretteledi. Onda: «Taza aqylmen tappaǵan din Shyn din emes – jyndylyq. Qarmalaǵan bir soqyrsyń, О́lgen oı men kóz, qulaq», – delinse, taǵy birde: «Taza dinniń shyn negizin, Ustaǵan bir pende joq, Dúnıe tolǵan kóp shataq din, Bári birdeı shatpyraq», – deıdi Shákárim. Osyndaıda, Quran Kárimniń bir aıaty eske túsedi. Onda: «Biz sen­derdi orta joldy ustanatyn qaýym qyldyq...», – degen joldar bar. Orta jol nemese baısaldy ıslam ustanymy – qazaq qaýymy úshin jańalyq emes. Qazaq halqy myń jyldan beri musylman el, demek, bul – qazaq qaýymynyń myń jyldyq toleranttylyq tájirı­besi bar degen sóz. Endeshe, orta jol­dy ustaný – Paıǵambar súnnetinen. Al «altyn orta» dep atalatyn dástúrli dinderge ortaq qun­dy­lyq osy orta joldy ustaný ne­mese baısaldy ıslam ustany­myn qasterleýden bastalyp, onyń te­reńi­nen tamyr tarta­tyn­­daı kó­ri­nedi. Sebebi, bizdiń myń jyl­dyq musylmandyq-tolerant­ty­lyq tá­jirıbemiz qazaq dúnıe­tany­­myn, bolmysyn naǵyz shekten shyq­paıtyn, baısaldy, orta jol­dy ustanǵan bolmys retinde qalyp­tas­tyra bildi. Din isteri agent­ti­gi­­niń Dinı oqý oryndarymen baı­la­­nys jáne dintaný sarap­tama­sy bas­qarmasynyń basty­ǵy Aınur Áb­dirásilqyzynyń piki­rinshe, bul aıtylǵandarǵa dálel bola alatyn eki qaınarkóz bar. Olardyń birin­shisi – ıslam ilimin jetik meń­ge­rip, qazaqy dúnıe­tanymmen as­tas­tyra bilgen, qazaqy musy­l­man­dyqqa negiz bolǵan bire­geı ilim­der qalyptastyrǵan ulty­myz­­dyń kórnekti tulǵalary­nyń eńbek­teri bolsa, ekinshisi – hal­qy­­myz­dyń dinı tanymyn, rýha­nı qu­ndylyqtary men us­tanym­da­ryn tanytatyn shyǵar­ma­shylyq muralary eken. «Islamdaǵy «orta jol» us­ta­n­ymyna biz halqymyzdyń dúnıe­tanymynda burynnan negizi qa­lan­ǵan, ǵasyrlar boıy qol­da­nys­ta bolǵan qalypty ıslam­ǵa sáıkes qaǵıdalar men ilim­der ne­­gi­zinde ulttyq dinı tanym tur­­­ǵy­synan kelýimiz kerek. Qazaq­­ta din máselesinde eshqa­shan shek­ten shyǵýshylyq kózqaras­tar, is-áreketter oryn almaǵan, Allanyń paryzyn, Paıǵambardyń sún­netin tárk etip, kúpirlikke salyný faktileri de bolmaǵan, qazaqy ıslam ǵasyrlar boıy ózi­niń or­­nyqty arnasymen damy­ǵan. Árıne, «bes saýsaq birdeı emes», adasý­shylyqtar men saýat­syz­dyq­tar jekelegen adamdar mysalynda oryn alǵan bolýy múmkin, biraq mundaı keleńsizdik eshqashan toptyq deńgeıge kóterilip kórgen emes»,– deıdi Aınur Ábdirásilqyzy. Belgili saıasattanýshy Aıdos Sarymnyń bul máselege qatysty kózqarasy ózgeshe kórinedi. Ol «altyn orta» tek ıslamnyń ǵana tujyrymdamasy emes, kez kelgen dinniń ózeginde bolatyn, negizi, dinge de kóp qatysy joq nárse degen oıyn alǵa tartady. «Meniń oıymsha, bul – árbir qoǵamnyń, árbir ortanyń, memlekettiń ózindik us­ta­ny­my. Qaı qoǵamdy alsaq ta, olar­dyń óz ishinde qarama-qaı­shy­lyq­tar kezdesedi. Bir-birine múl­dem sáıkes kelmeıtin azamattar, par­tııa­lar, toptar, oılar, kóz­qa­ras­­tar, ıdeıalardyń bolary anyq. Solar­­dyń barlyǵyn biriktirip oty­­ra­t­yn memlekettiń mádenıeti bolýy kerek. Iаǵnı, bizdiń ózimizdiń má­de­nıetimiz durys qalyptasa alsa, ony durys ornyqtyra bilsek, bul, shyn máninde, kóp qaı­shy­lyq­ty azaıtar edi. Sebebi, ózi­miz kó­rip otyrǵandaı, ásirese, bú­gin­­­gi qo­ǵamda keıbir kezde tym shek­­­­ten shy­ǵatyn pikirler bar. Keı­­de ashyq, úlken áńgime bolmaı ja­­tady, keı kezderi ózimizdiń basy­­myz­da, qoǵamymyzda bar má­se­­­le­­lerdi ashyq aıtpaýymyz, talq­y­­­la­maýymyz múmkin. Biraq, shyn máninde, munyń ekinshi de astary bar. Qazaq «áńgime syrtqa shyqpasyn, jamanatty bolmaıyq» degendi ustanatyn yrymshyl ha­lyq qoı. Keıde ózimizdiń ishimizde bolyp jatqan áńgimelerdi, shyna­ıy problemalardy jasyryp ta jata­myz, moıyndamaı da jatamyz. Al ne­gi­zinen, kez kelgen máseleni sheshý­­diń eń birinshi joly – sol nár­se­niń durys moıyndalýy, oǵan du­rys dıagnoz qoıa bilý»,– deıdi Aıdos Sarym. Iаǵnı, sarapshy «altyn orta» qun­dylyǵy degende, ony óz máde­nıetimizben, qoǵamnyń ishin­degi ashyq talqylarmen, úlken demo­kratııanyń basqa da úrdis­terimen baılanystyra qaraý qajet dep sanaıtynyn jetkizedi. «Biz, eń aldymen, osy «altyn ortanyń» qandaı bolýy tıis ekenin belgilep alýy­myz kerek. Ol syrttan tańylyp, ıa bolmasa, tóbeden túsetin nárse emes. Jalpy, adamnyń tabıǵa­tyn­da «orta jolmen júrý» degen bar ǵoı. Sondyqtan, búgingi qoǵamda bolyp jatqan túrli daý-damaıdyń ózin – osy «altyn ortany izdeý» dep túsinemin»,– deıdi saıasattanýshy óziniń sózinde. Osyndaıda, «Paıǵambardyń: «Esh nársege, tipti, dinge de shekten tys berilmeńizder. Sizderden buryn ótken kóp qaýym dinge shekten tys berilgendikten, ókinishte qalǵan», degen hadısi de oıǵa oralady. Ony Qurandy «teris oqıtyn», dinı fanatızmge berilgen jastardyń sanasyna qalaı quıý­ǵa bolady? Máselen, búginde ózge aǵym­dardyń jeteginde ke­tip jat­qandardyń 80 paıyzy – jumyssyz júrgen jastar eken. Mundaı azamattardan bólek, dinı kózqarasy tolyq qalyptaspaǵan, alǵashqy teologııalyq bilim alma­ǵan jigitterdiń shetelderde oqyp, sol jaqtyń dinı kózqarasy bo­ıynsha pikir taratyp, búlik týdyryp júrgeni de jasyryn emes. Iаǵnı, adam sanasy túrli bilimdi, tanymdy, psıhologııany, dástúrdi, qundylyqty sińirip alǵannan keıin, óz eline tabıǵı turǵydan «bóten» bolyp qalady. Sonyń áse­ri­nen onyń bul qoǵamǵa joǵa­ry­dan qaramaıtynyna eshkim kepildik bere almaıdy. Mine, belgili bir shek pen sheńber syzyǵynan asý osyndaıdan bastalsa kerek. Jastyq – dinı tanymdy ózine sińirip, ulttyń tarıhyndaǵy negizgi estafetany alyp ótetin, jalaýdy ustap júretin fenomen. Demek, ýahabızmmen qarýlanyp kelgen nemese teologııalyq tur­ǵyda basqa da aǵymdardy «basshy­lyqqa alǵan» jastarymyz óz eline oralǵanda qoǵamdaǵy keıbir jaıttarǵa shekesinen, ıa bolmasa agressııalyq turǵyda qaraýy, bul jerdegi kózqarastar men dinı tanym durys emes dep oı túıýi – zańdylyq. Bul – dinı saýat­syz­dyq «dertine shaldyǵyp», adasý­shylyqqa boı aldyrǵan jastarǵa tán qasıet. Iаǵnı, dinı tanymnyń qýaty jastardyń psıhologııasynan anyq kórinetini, ıa bolmasa ańǵarylatyny dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma. Al ondaı jastarǵa: «Dinge shekten tys berilmeńder. Orta joldy ustanyńdar!» – dep keńes berýdiń nátıjesi bola qoıar ma eken? Árıne, Qazaqstan musylman­darynyń dinı basqarmasy bul máseleni qolǵa alyp, ózge aǵymnyń jeteginde ketken jastar týraly máseleni nazarda ustap, ekijaqty kelisim boıynsha oqýǵa túsken shákirtterdiń bilimin, tárbıesin qadaǵalap, baqylaý baǵytynda túsindirme jumystaryn júrgizip keledi. Alaıda, búginde qoǵamda kóbine «orta joldy ustanatyn» baısaldy, ultjandy, zııaly, elge janashyr, eń bastysy, ımandy ortany qalyptastyrý – tek Dinı basqarmanyń ǵana jumysy emes ekenin, bul barlyq zııaly qaýym ókilderine, ózge de me­keme jetek­shilerine, qolyna qalam usta­ǵan jandarǵa, jalpy alǵanda, urpaq bolashaǵy men taǵ­dyryna alańdaı biletin, beıjaı qaraı almaıtyn árbir azamatqa ortaq mindet ekenin jete túsine bermeıtindeımiz. Sondyqtan, babalar salǵan joldy jańǵyrtyp, «qazaqy orta joldy», mámileger ıslam túsi­nigin qoǵam bolyp qaıta qalpy­na keltirse, búgingi qazaq rýhanııa­ty úshin osydan úlken olja bolmas edi. Bul oraıda, halyq­tyń ǵasyrlar boıy jınaǵan rýha­nı-dinı qundylyqtaryn qaıta jańǵyrtyp, búgingi qoǵam ıgiligine jaratýdyń da mańyzy zor bolmaq. Sebebi, kez kelgen shekten shyqqan kózqarastardy ustanatyn ıdeolo­gııa­lyq aǵymdardyń qandaı da bir kórinisi – óz sońynan azshy­ly­qty emes, kópshilikti ilestirýdi maq­sat tutatyn teris baǵyttaǵy uıym­dar uıashyǵynyń ulǵaıýy desek, munyń ultaralyq, dinaralyq qatynastarǵa jik túsirip, ult pen memleket tutastyǵyna, dástúr­li dinı qundylyqtarǵa qaýip tón­direri haq. Al: «О́zgelerden neni úı­ren­genimiz jón?», «Taǵy ne jetis­­peıdi?» – degen sekildi saýaldarǵa jaýap­ty keıin de izdeýge bolatyny kúmánsiz. Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan»