Meıirim shýaǵy

«Zaman buzylyp barady» degen sózdi búginde jıi estımiz. Buzylǵan adam ba, álde zaman ba? Oǵan asa tereń baıyptama bere almaımyz. Degenmen álgi sóz osy kúni jıi aıtylady. Paı­ǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s) bir hadısinde «Birer kisiden: «Adamdar buzylyp ketti»,– degen sózdi estiseń, bilip qoı: sol adamnyń ózi buzylǵan» depti. Eger osylaı topshylaıtyn bolsaq, onda zamandy buzyp jatqan adamdardyń sanynyń artqanyn baıqaý qıyn emes. Budan shyǵatyn qorytyndy: zamandy adam jasaıdy. Zamana tolqyny talaı pendeni jaǵaǵa shyǵaryp tastap jatyr. Oǵan kúndelikti ómirde kýámiz. Kóremiz de «taǵdyr-táleıine solaı jazylǵan shy­ǵar» deı salamyz. Rasynda, onyń ómir jolyna, basynan ótkergen qıyndyqtaryna, muń-zaryna, saırap turǵan kóki­re­gine kóz salmaımyz. Beıqamdyq basym. Árkim óz basymen qaıǵy degendeı. «Jany ashymastyń qasynda basyń aýyrmasyn» degen qanatty sóz bar qazaqta. Qa­zirgi kezde janyashymastardyń qatary kóbeımese, sıremeı tur. Osydan kelip qoǵam, odan zaman buzylady. Al buzylǵan zamandy qaıtsek túzetemiz? Adamdardyń peıil-nıetin qalaı oń jolǵa burýǵa bolady? Bireýler bul suraqqa birden «din arqyly» dep jaýap berýi múmkin. Biraq bir ǵana dinı birlestik sanasy ýlanǵan pendelerdi túzý jolǵa sala ala ma? Másele osynda. Bizdiń paıymdaýy­myzsha, bala kúngi tárbıeniń tiregi myqty bolýy kerek. Áıtpese etken eńbek – esh, tógilgen ter – sor. Bul turǵyda memlekettiń qol­daýy men demeýi, durys saıa­sat­tyń bolýy óte mańyzdy. Al osyǵan baılanys­ty memleket qandaı qadam jasady? Osyǵan qaraı oıyssaq. Táýelsizdik alǵannan bergi tárbıe isine oraı jasalǵan tirliktiń bárin tizip keregi joq shyǵar. Bir ǵana málimet: búgin­de búkil respýblıka boıynsha «Balalar quqyn qorǵaý» departamentteri jumys istep jatyr. Osy departamentterdiń ózi bú­gingi tal shybyq, erteńgi eldiń saıaly báıteregine aınalatyn balalardyń tálim-tárbıesine qa­tysty talaı isti atqaryp otyr. Derek kerek pe? Mine­kıińiz. Qyzylorda oblystyq Balalar quqyqtaryn qor­ǵaý departamenti byltyr jas jetkinshekterdi rýhanı kemeldikke bas­taı­tyn, ata-anany qadirleýge, úl­kenge qurmet, kishige izet kór­setýge, qysqasy, tár­bıelik máni zor, tálim beretin taý­­daı ister atqar­ǵan. Osy oraı­da 54 is-shara jasalǵan. Oǵan jetimder úıiniń tárbıe­lenýshileri, ata-ana tár­bıe­sinen syrt qalǵan balalar tartylǵan. Atqarylǵan istiń ná­tıjesi tý­ra­ly dál qazir tap basyp aıtý qıyn. Sebebi, búgin egilgen tár­bıe dáni sol sátinde jemisin bermese de, er­teńgi kúni bir belgisin kór­seteri anyq. Bastysy, ata-ananyń aıa­ly ala­qanyn sezinbegen, jaqyn­dary­nyń jan jylýynan erte aı­ryl­ǵan jet­kin­shekterdiń qo­ǵamǵa kerek ekenin, mańdaıynan sıpaı­tyn memleketi baryn uǵyn­dyrý bolsa kerek. Departamenttiń bastamasy­men «Qonaqjaı otbasy» atty aksııa uıymdastyrylǵan. Ak­sııa­nyń mindeti men maqsaty ne? «Qonaqjaı otbasy» aksııa­sy bo­ıynsha birneshe otbasy tań­­da­lyp alynady. Olardyń turmys jaǵdaıy, bala tár­bıe­sine qa­tysty ustanymy tereń zertteledi. Sonan soń jetimder úıiniń tárbıelenýshileri atal­ǵan úı­lerge barady, sol otbasynda qonaq bolady. Ata-anasynan aı­rylǵan bala naǵyz otbasynyń qan­daı ekenin kózi­men kórip, ja­nymen sezinedi. Týma-týys­tyń, týǵan baýyrdyń bir-birine áse­rin, tárbıesin ta­nıdy. Bul – bir. Ekinshiden, burynǵy jetimin jy­latpaǵan qazaq joq qazir. Tas qaladaǵy tas úıge tyǵylǵan qa­zaq­tar tas­baýyr bolyp bara jat­qandaı bolyp kórinedi bir sát. Jetim­niń jaıyna bas aýyr­typ, qoǵam­nan erte shettetilgen bala­lar­dyń taǵdyryna alańdaı­tyn­dar neken-saıaq bolǵasyn álgindeı oıdyń keleri anyq. Al aksııa barysynda otbasylar je­tim­niń jaǵdaıyn jan-júregimen sezinedi. Olardyń basyndaǵy qaı­ǵy men qasiretti tolyq túsi­nedi. Túsinip qana qoımaı, jy­ly­lyq syılaıdy. Balalar «qo­naq­­jaı ot­basylarǵa» demalys saıyn baryp turǵan. Solardyń birshamasy ózi barǵan otbasy­nyń bir múshesin­deı bolyp ara­lasyp, tonnyń ishki baýyndaı bolyp ketken. Nátıje­sinde №1 mektep-ınternattyń 22 balasy osy ýa­qytqa deıin «qo­naqjaı ot­basy­larǵa» qonaq retinde ba­ryp tura­dy. Ak­sııanyń ózin-ózi aqtaǵany, adam­dardy bir-birine aǵaıyndaı ja­qyn­das­tyr­ǵany aıt­pasa da túsinikti jáıt. Sonymen qatar, departa­ment­tiń bastamasymen jetim­ jáne ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan bala­lardy saqtandyrý jumysy uıym­­dastyrylǵan. Jetimder úıinde tárbıelenýshiler kámelettik jasqa tolǵannan keıin qıyn jaǵdaıdyń aldynda qalatyny belgili. Basy artyq aqshasy joq, baspana alýǵa múmkindigi kem balalar shyn má­ninde ózderin qoǵamnyń ógeı bala­syndaı sezinedi sol kezde. Qyzylorda oblystyq Balalar quqyqtaryn qorǵaý departa­menti­niń bastamasymen jetim bala­lar­ǵa arnaıy esep-shot ashý týraly usynys engizilgen.  Atalǵan jo­bany «Kazkommers-Life» saqtan­dyrý kompanııasy qolǵa alypty. Balalar mektep bitirgenge deıin esep-shottaǵy aqsha jınala beredi. Kámelet jasyna tolyp, memleketten «enshisin» bólgennen keıin álgi aqsha olardyń turǵyn úı alýdaǵy alǵashqy tólemaqysy retinde paıdalanylady. Saýapty is deıtinimiz de osy. Al Balalar qu­qyqtaryn qorǵaý departamenti búginde bir balany óz qamqor­ly­ǵyna alyp otyr. №1 mektep-ın­ternattyń tárbıelenýshisi Lılıana Galıamovanyń shotyna ár toq­san saıyn 15 myń teńge aýdary­lyp turady. Qazirgi tańda onyń jınaq qory 100 myń teńgege jetip otyr. Paıǵambarymyz Mu­ham­med (s.ǵ.s) hadısinde bylaı deıdi: «Minez-qulqyńnyń mi­náıim, sy­paıy bolýyn qalaı­my­syń? Qala­sań, jetimderge meıirimdilik jasa, olardyń basynan sıpa, óziń ishetin taǵamyńnan bólis. Sonda ǵana mineziń jum­saryp, meıirban bolasyń». Búginde mektepterde «О́zin-ózi taný» páni ótedi. Atalǵan pán oqýshylardyń ata-anamen qarym-qatynasyn retteýge, teris qylyq jasamaýǵa tárbıeleıtini belgili. Osy pánniń arqasynda oblysta balalardyń quqyq buzýshylyǵy men qyl­mysqa barýy 32 paıyzǵa azaıǵan. Bul ózin-ózi taný pániniń búginniń ózinde naq­ty jemisin berip jatqanynyń dá­leli. Teledıdar atys-shabysqa, kom­pıý­ter qan­qumar oıynǵa tol­ǵan myna zamanda balalardyń qyl­mysy kó­beıip ketkeni shyn­dyq. Mektepte muǵalimdi, úıde áke-sheshesin tyń­damaıtyn bala­ny da talaı kórdik. Al «О́zin ózi taný» páni osyndaı balalardyń sanasyn nurlan­dy­ryp, ómirge degen kózqarasyn ózgertip, úlken-kishini syılap, ishki álemine úńilýge umtyldyryp jatsa, onda onyń paıdasy orasan zor degen sóz. Tek Qyzylorda ob­lysynda ǵana emes, jasós­pi­rim­­der qyl­mysy búkil respýblıka bo­ıynsha da azaıǵanyn maman-sarap­shylar aıtyp otyr. Baǵdar­lamaǵa engeninde tosyrqap qara­ǵan jurt qazir atalǵan pánniń ba­raqatyn kórip otyr. Bolashaq ur­paqty du­rys jolǵa salaty­ny­na, tanym­dyq tárbıe beretinine bek senedi. «О́zin-ózi taný» baǵdarlamasy­nyń avtory Sara Alpysqyzy atap ótkendeı, “Ár balanyń qabi­letin ashý, ózine jol tabýy, óziniń kúsh-jigerine senýi óziniń ómir­de­gi ornyn anyqtaý úshin óte ma­ńyz­dy. Álemde Mahabbat pen Meıirimdilik aýrasyn jasaı otyryp qaıy­rymdylyq pen mahabbat jú­rekten júrekke jetýi tıis, ıaǵnı árbir balanyń, oqý­shynyń, stý­dent­tiń, ata-ananyń júregine jy­ly­lyq nuryn uıa­latýda árqaısy­myzdyń ornymyz erekshe» degen edi. Qazirgi tańda oblysta barlyq bilim mekemelerinde «О́zin-ózi taný» páni óz deń­geıin­de júrgizilip jatyr.  Bul sabaqqa balalar erek­she qyzyǵýshylyq tanyta­tyn­­dyǵy baıqalady. My­salǵa, oqýshy Aıdana Aımahanova «О́zin-ózi taný» sabaǵynan alǵan áserin bylaısha baıandaıdy: «Bul pán bizdi ómir­degi bar shynshyl­dyqqa, adal­dyqqa, ádeptilikke, jaq­sylyqqa, qaıyrymdylyqqa, meıirimdilikke, súıispenshilikke, tabıǵatty qorǵaýǵa baýlıdy. Bu­nyń ózinshe máni men sáni bar. «О́zin-ózi taný» sabaǵyna kóńil qoıyp, zer salyp tyńdaǵanymyz abzal. Son­da ǵana ómirge qulshy­na qaraıtyn bolamyz. «О́zin-ózi taný» sabaǵynda men ózimdi jaqsy sezinemin, sol úshin sabaq maǵan óte unaıdy». Sabaq prosesinde muǵalim­der­diń de balalarǵa qarym-qa­ty­nasy ózgerdi. Bul týraly ob­lystyq Balalar quqyqtaryn qorǵaý depar­tamentiniń dırek­tory Arman Qarjaýbaev bylaı deıdi: «Adam­zattyń ózin-ózi tanýy – asyl qa­sıetteriniń biri bolyp tabylady. Bul pán jas­tardyń óz boıyn­daǵy qasıet­terin jaqsy bilýge, ishki jan-dúnıesin, til baılyǵyn damy­týǵa, ózimizdi ǵana emes bir-biri­mizdi de tanýǵa kóp úlesin qos­ty. Sara Alpys­qyzynyń «О́zin­dik tanym» joba­sy meniń oıym­sha, búkilálemdik jańalyq. Mun­daı tárbıeniń bas­taýy bu­ryn bolǵan, arǵy ata-ba­ba­l­­ary­myz­dan kele jatqan ádemi dás­túr de bar, bul pán sonyń jań­ǵyrýy dep oılaımyn. Jas ur­paqtyń qabileti men múm­kin­digin jan-jaq­ty ashyp, adam­ger­shilik­tiń bıi­gine kótere­tin qa­zaq­stan­dyq bilim berý úlgisi ekeni daý­syz. Bul pán izgilik pen sulý­lyq­tyń shyn maǵynasyn tú­si­nýge, shy­naıy meıirimdilik pen aqıqat­qa umtylýǵa, óz ómirin joǵary mán­men salys­tyrýǵa jeteleıdi». «О́zińdi-óziń tanysań istiń basy» degen eken Shákárim baba­myz. О́zin-ózi tanı bilý degenimiz – adamnyń ózin-ózi tárbıeleýi. Al ózin-ózi tárbıeleý degenimiz adamgershilik minezdi qalyp­tas­tyrýǵa bastaıtyn jol. Adamgershilik bar jerde jaqsylyq úılesim taýyp turady. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini bolady. Bizdiń túıin my­naý: elimizde balalar quqyq­taryn qorǵaý departament­teri­niń ashylýyna túrtki bolǵan, qazaqstandyq bilim berý sala­syna «О́zin-ózi taný» pánin engizgen Sara Alpysqyzy. Osy eki qadamymen Sara Nazarbaeva bar­­lyq qazaqstandyq balalarǵa ana­lyq meıirim tanytyp otyr. Olar­dyń tárbıesine zor úles qosýda. Bir sózben aıtqanda, elimizdegi bar bala ol kisiniń meırim shýaǵyn sezinip otyr. Al bul árkimge qona bermeıtin baqyt. Erjan BAITILES, Qyzylorda.