DÚBIR

Olımpıadanyń bastalýyna 6 kún qaldy Endi aptadan da az ýaqyttyń ishinde Rıo-de-Janeırodaǵy ataqty «Marakana» stadıonynda kezekti jazǵy Olımpııalyq oıyndardyń alaýy jarq etip janyp, burq etip kóteriledi. Bul – aıtýly alaman bastaldy degen sóz. Budan ári Brazılııa jerindegi jan alyp, jan berisetin jahandyq jarystyń kórigi qyzyp júre beredi. Qazir bizdiń sportshylardyń aldy muhıttyń arǵy betine jetip úlgerdi. Qazaqstan sportshylary jeke komanda retinde 1996 jyly Atlanta Olımpıadasyna qatysqaly bergi ýaqyttardyń bárinde júldesiz qalǵan joq. Al Londonda, tipti, 7 altyn medal alyp, aıdy aspannan bir-aq shyǵardy. Álbette, osy joly tap osyndaı tolaǵaı tabysqa jetýdiń óte-móte qıyn ekenin bilemiz. Onyń obektıvti de, sýbektıvti de sebepteri bar. Degenmen, bizdiń el namysy úshin janyp túsetin sańlaqtarymyz táýelsizdik jyldarynan beri qalyptasqan ejelgi dástúrdi buzbaı, onyń úrdisin jalǵastyra túsetinine sengimiz keledi. Vadım Prısıajnıýk: Rıoǵa jeńis úshin bara jatyrmyz Qazaqstannyń bokstan áıelder arasyndaǵy quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy Vadım Prısıajnıýk óz shákirtteriniń Olımpıadaǵa daıyndyǵy týraly aıtyp berdi. Ol aldymen budan bir aı buryn Astanada bolyp ótken álem chempıonatynyń nátıjelerine toqtaldy. – Chempıonatta biz ózimizdiń myqty jaqtarymyzdy da, álsiz tustarymyzdy da baıqap kórdik. Endi baıqalǵan olqylyqtardyń ornyn toltyrýǵa kúsh salamyz. Komandamyz qazir tórt aıaǵyn teń basyp tur. Barlyq salmaqtarda da óz lıderleri ósip keledi. Al chempıonatta tórt birdeı altyn medal jeńip alý ońaı tirlik bolmasa kerek. Osynyń ózi qurama negiziniń myqty ekenin kórsetedi. – Mundaı tóten tabystyń syry nede? – Onyń asa bir qupııalaı tura­tyn syry joq. Bar negizi – tyńǵylyqty daıyndyqta. Osy kezge deıin bizde uıymshyl, tatý ujym qalyptasyp úlgerdi. Úlken jetistikterge jetýde mu­nyń atqaratyn róli de az emes. Boksshylarymyz bir-birlerine qatty qoldaý kórsetip, barlyq ýaqytta kómektesip tur­dy. Sosyn óz úıimizdiń tórinde óner kórsetýimizdiń de áseri kóp bol­ǵanyn aıtýymyz kerek. Jankúıerler bizdiń qyzdarǵa udaıy qoldaý kórsetip otyrdy. Sonyń arqasynda oılaǵan nársemizdiń bári oryndaldy dep esepteımin. – Astana týrnırinde kim siz­di rıza etti, kimnen kóńilińiz qaldy? – Nazym Qyzaıbaıdyń óte jaqsy óner kórsetkeninde kú­mán joq. Budan basqa, Dına Jo­lamannyń ónerine rızamyz. Sondaı-aq, jasy bárinen kishi Valentına Halzovanyń mundaı iri jarysqa birinshi ret qatysyp otyrǵanyna qaramastan, jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterile bilgeni jaqsy jańalyq boldy. Dál sondaı úlken dodaǵa alǵash ret túsken Aı­man Qo­jabekovanyń qola medal alýyn da jetistik sanaımyz. Eń bas­tysy, qyzdar mundaı iri tabys­tardan keıin masaırap ketpeýi kerek. Kerisinshe, jattyǵýǵa barynsha kóńil bólip, ózderiniń óse túsýlerin qamtamasyz etýleri tıis. Al kóńil qaldyrǵan eshkim bolǵan joq. Sportshylarymyz barlyǵy da qoldarynan kelgenderin jasady. Dál qazirgi sátte kim kúshti – júldeni de solar aldy. – Rasynda da tórt birdeı altyn medal alý – úlken jetistik. Endi basqa elderde ótetin kelesi álem chempıonattarynda osy kórsetkishti qaıtalaý múmkin be? – Menińshe, endigi jerde bári bizdiń óz qolymyzda. Biz muny jasaýǵa bolatynyn dáleldedik. Endi onyń kezdeısoq nárse emes ekenin dáleldeýimizge týra keledi. Bul úshin ynty-shyntymyzben eńbek etip, tapjylmaı jattyǵýymyz kerek. Onyń kezinde kimniń soǵan deıin qandaı medal alǵany umytylýy tıis. Astanada ótken álem chempıonaty qazir tarıhtyń enshisinde qaldy. Al biz aldaǵy kún úshin kúresýimiz qajet. Árbir jarystyń aldynda belgili bir maqsat qoıyp, sony oryndaýǵa jumyla bilsek, tabys bizdi aınalyp óte almaıdy. – Chempıonattyń basty jańalyǵy, sóz joq, Valentına Halzova boldy. Jarys aldynda odan mundaı jetistik kútildi me? – Shynyn aıtqanda, joq. Kútken joqpyz. Ol jetistik sonysymen de qymbat. Jalpy, Valıanyń týrnırde medal alýǵa qabiletti ekeni eskerildi, alaıda, onyń altyn júlde bolyp shy­ǵatyny jaıynda oılana qoımappyz. Biraq, birinshilikte barynsha ashyla bildi, urystan urysqa óse tústi. Aqyrynda fınalda da qarsylasynan basym tústi. Osylaısha astanalyq qyz óziniń týǵan qalasynda jarqyrap kórindi. Buǵan deıin jastar arasyn­daǵy álem chempıonatynyń júldegeri, Qazaqstan chempıo­ny bolǵan jas qyzdyń bul jeńisi qalǵan jas býyndy da jiger­lendire túsýi tıis. Degenmen, Valıanyń eresekter arasyndaǵy ornyn nyqtap alýy úshin áli de kóp ter tógýi kerek. Osy qarqynynan taımasa, onyń bolashaǵy zor bolatynyna eshbir kúmán joq. – Jaına Shekerbekovanyń óneri týraly ne aıtar edińiz? – Jaına aldyna qoıylǵan mınımým baǵdarlamany – Olımpıadaǵa joldama jeńip alýdy oryndady. Sondyqtan, men ony jaqsy óner kórsetti dep esepteımin. Oǵan jartylaı fınalda London Olımpıadasynyń chempıony, brıtanııalyq Nıkola Adams tulǵasyndaǵy kúshti boks­shy kezdesip qaldy. Al Rıoǵa barar aldyndaǵy jattyǵýlar kezinde biz Jaınanyń kúshti jaqtarymen qosa, qandaı kezderde qatelikterge urynatynyn da kórdik. Endi solardy qalpyna keltirýge kúsh salyp jatyrmyz. Biz onyń Olımpıadada medal alýǵa ábden qabiletti ekenin de bilip otyrmyz. Mundaı qabilet Oıyndarǵa bara jatqan ekinshi boksshymyz – Darıǵa Shákimovada da bar. Biraq kimniń qandaı júlde úshin kúresetinin aıtpaımyn. Áıtkenmen, oǵan jetýge tolyq múmkindikteri bar ekeni anyq. – Nazym Qyzaıbaı óziniń deńgeıin kórsetti ǵoı? – Iá. Ol óziniń negizgi sal­maǵynda óner kórsetti. О́z salmaǵyna qaıta kelgesin janyp tústi. Ony jattyqtyrýshysy qaıtadan 51 kıloǵa kótergisi keldi. Biraq ol kezde biz bul salmaqta Olımpıada joldamasyn ala almaǵan bolar edik dep oılaımyn. – Qazir Nazymnyń kásipqoı boksqa aýysatyny týraly da aıtylyp qalyp júr? – Men osyǵan baılanys­ty ózimen sóılesip kórgenmin. Oǵan áldekim Máskeýden habarlasyp, osyndaı usynys bildirgen eken. Biraq, Nazym bul máseleni bir ózi sheshe almaıtynyn aıtady. Bul úshin aldymen federasııanyń kelisimi kerek. Sosyn jattyqtyrýshysy ne aıtady, ony da tyńdaıdy. Sondyqtan, ázirge eshkimge kelisim bermegen. Shamasy, promoýterler daıyn sportshyny ala salǵysy kelgen sııaqty. Al ony tárbıelegen, oǵan osy jolda qyrýar aqsha jumsaǵan – bizdiń memleket. Osynyń arqasynda Nazym Qyzaı­baı álemniń eki dúrkin chempıony atandy. Ol munyń bárin ózi bilip otyr. Sol sebepti de aldymen ózin daıyndaǵan adamdarmen aqyldasyp alǵandy jón kóredi.  Áńgimelesken Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»  Birjan belin býdy   London. 2012 jyl. Qazir Birjan Jaqypov sharshy alańǵa shyǵady. Qasymdaǵy syralǵy dos, sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan oblystyq sport jáne dene tárbıesi basqarmasynyń basshysy Bolat Qyryqbaev qaıta-qaıta tereń dem alyp, jeńil kúrsinip qoıady. Túsinip turmyn. Basý aıta almaımyn. Zoý Shı Mıng jeńisti qoldan be­re­tin boksshy emes. Sonaý Beıjiń Olım­pıadasynan bergi álem, Azııa chempıonattarynyń da, Azııa Oıyndarynyń da sapaly metaldan jasalǵan medaldary úıiniń qaq tórinde ilýli tur. Alsa ala bersin-aý, biraq sol Beıjińnen beri bizdiń Birjannyń nesibesin jyryp kele jatqandyǵy kóńilge qaıaý túsiredi. Minezi kórkem bizdiń jigittiń osal jeri joq. Zoý Shı Mıngtan aıanyp qalǵan jeri jáne joq. Biraq sharshy alańda oınaq salatyn Zoý tepe-teń urysta da jeńiske jetip ketedi. Onyń ústine Londonda Qytaı boks quramasynan Zoýdan basqasy jarys jolynan shyǵyp qalǵan. Endeshe, boks álemindegi bar ataq-dańqty bir boıy­na jıyp alǵan Zoý shirkinińiz, Qytaıdyń úkilegen úmiti bul joly da bizdiń jigitke ese berýi qıyn-aý. Bolat ekeýimizdiń qabaǵymyz salyńqy tartyp, kúrsinip otyrǵany­myz osy. – Zoýdyń bir jeri synyp qalsa eken. Dosym tym alysqa ketipti. Ońtústiktiń medal alady degen sportshylarynyń barlyǵy orta jolda barlyǵyp qalǵan. Jeńispen birge abyroı da kerek elge arqyrap barǵanǵa. Bárin búldirip turǵan mynaý. Tym qurmasa jartylaı fınalda jolyqqanda ǵoı. Áne, eki qolyn erbeńdetip, botadaı oınaqtaǵan Zoý tusymyzdan ótip barady. Artynsha Birjan kórindi. Kelisti jigit. Sońynda – jeke bapkeri jáne Qazaqstan quramasynyń bas bapkeri Myrzaǵalı Aıtjanov. Aıqaıladyq. Kózi jarq ete qalǵan Birjan bizge qol bulǵady. Alapat aıqas bastalyp ketti. Ekeýi de bir-birin óte jaqsy biledi. Ekeýi­niń de urys mashyǵy júrekterinde jattalyp qalǵan. Ekeýi de osy aıqas «altynǵa» bastaıtyn baspaldaq ekenin jaqsy biledi. Bizdiń jigit tym shıryǵýly. Ásheıindegi synyq minezin boıynan sypyryp tastap, jolbarystaı shabynyp júr. Ekeýiniń qoldary da almas qylyshtaı jarq-jurq. Talmaý tus ashylyp qalsa narkeskendeı suǵyp alýǵa bar. Ańdysý joq, qoıǵylasý bar. Zoý Birjannyń taýdan qula­ǵan seldeı ekpinine shydaı almaı, taıǵanaqtap urys salyp júr. Jyryndy qý shabýyl kezinde ashylǵan sátterde esesin jibermeıdi. Birinshi raýnd ta, ekinshi raýnd ta Zoýdyń enshisine jazyldy. Onsyz da qarasur Bolat qany qaraıyp sup-sur bolyp otyr. О́zimizdiń jigitter sharshy alańǵa shyqqanda saraıdy moınymyzǵa ilip keterdeı ekilenetin bizdiń túrimiz de ońyp turǵan joq-aý. Bes tóreshiniń úsheýi upaıdy pıanıno tilin basqandaı qytaıǵa berip jatyr. Sońǵy raýnd. Aqyldy jigit emes pe, Birjan bárin túsinip júr. Zoýdy uryp qulatpasa, endi jeńis joq. Qos qoly naızaǵaıdaı jarqyldap qytaı boksshysynyń tóbesinde oınaıdy. Boks – óte qatal óner túri. Talaı aýyr soqqylardan talaı boksshy qaıtpaıtyn jaqqa attanyp ketkendikten boks qolǵabynyń ishine salynatyn qyl-qybyrdy qalyndatqan. Jeńil tııý úshin. Jeńil salmaqtaǵy boksshyǵa jeńil tıetin qolǵappen uryp qulatý qıyn. Biraq, namysy tula boıyn býyrqantqan Birjan atoılaýyn toqtatar emes. Bolmady. Erteńinde taǵy keldik. Jarys bastalýǵa áli birtalaı ýaqyt bar edi. – Baqtııar aǵa! Sharshy alań túbindegi basqyshta Birjan tur. Baryp batyrymyzdyń mańdaıynan súıdim. Ishteı shıryǵyp júrgen erkebulannyń kózinen byrt-byrt etip jas úzildi. – Aǵa, barymdy saldym. Zoý taǵy da aldyrmaı ketti. О́z túısigimde jeńilgen joq sııaqty edim. Tóreshi qolyńdy kótermegennen keıin bári beker. Halqymyzdyń úmitin aqtasam dep edim. Ákem Jaqypty jaqsy bilesiz, men úshin janyn berýge bar. Sozaqbaı aǵa da aq tileý aıtyp qalyp edi. Eldiń úmitin aqtaý úshin aıanǵanym joq. Jaıshylyqta sózge joq baýyrym qystyǵa aqtarylady. О́z basymyzda Birjan jeńildi degen oıda joqpyz. Teńbe-teń aıqas. Jeńisti Birjanǵa ber­se de, Zoý «oý, bul qalaı boldy?» demes edi. Sodan beri talaı jyl ótti, tarıh paraǵy san ashylyp jabyldy. Zoý Londonnan soń kásipqoı boksqa aýysty. Al úlken sporttaǵy úlken jeńisinen úmiti bar bizdiń Birjan álem bıigin baǵyndyrdy. Rıo Olımpıadasynyń joldamasyn AIBA-nyń APB jobasy boıynsha jeńip, osy júıede top bastap tur. – Asylyq aıtpaıyn, biraq Rıoda jolym ońǵarylaryna senemin, – deıdi Birjannyń ózi.  – Dúnıejúzinde azýly qarsylastarym kóp. Ishinde sharshy alańda kezdespegenderim de jetedi. Bapkerim ekeýimiz árqaısynyń urys mashyǵyn taldap, qarsy amaldardy pysyqtadyq. Men úshin árbir kezdesý asa mańyzdy. Alash jurtyna qýanysh syılaǵym keledi. Osy jolda eshteńeden aıanbaımyn. Álem chempıony sóziniń toqeteri osy.  Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan» Ońtústik Qazaqstan oblysy  Dáýlet nege shet qaldy? Baıdarkada eskek esý sportynda Dáýlet Sultanbekov esimdi jalǵyz qazaq jigiti bar edi. Sol byltyr Rıo Olımpıadasynyń lısenzııasyn jeńip alsa da tórt jylda bir ret ótetin dúbirli doda taıaǵanda ulttyq qurama sapynan shettetilipti. Osyǵan oraı biz sportshymen kezdesip, sózge tartqan edik. – Dáýlet, Rıo Olımpıadasy lısenzııasyna qashan qol jetkizdińder? – 2015 jyly 20-23 tamyz aralyǵynda Mılanda ótken álem chempıonatynda tórteýmiz 1000 metrlik qashyqtyqta 11-orynǵa ıe boldyq. Negizi, Olımpıada oıyndaryna 10 eldiń tórttigi iriktelinip alynady. Ári ár qurlyqtyń úzdikteri barýy kerek. Biz Azııanyń eń úzdik quramasy retinde Rıo lısenzııasyna qol jetkizdik. – Biraq, sen Olımpıadaǵa baratyn tórt­tik quramynan shyǵyp qalypsyń? Nege? – Qazaqstan quramasynyń bas jattyq­tyrý­shysy, Belarýs mamany Andreı Shantarovıchtiń sheshimi osylaı boldy. Maǵan «kóp aýyra beresiń» deıdi. Cozylmaly angınadan qorlyq kórip júrgenim ras, ony jasyrmaımyn. Kerek deseńiz, osy aýrýdy 10 jyl sý keship júrip, asqyndyryp aldym. Biraq, qysta emdelip, jazda tórt kisilik baıdarkadaǵy serikterimen el namysyn abyroımen qorǵap keldim. Bas bapker byltyr maǵan erekshe shart qoıdy. «Eger Qazaqstan kýbogyndaǵy ja­rystarda 1-4-oryndarǵa ıe bolsań, sonda ǵana qurama sapyna alamyn», dedi. Men el Kýbogy jolyndaǵy jarystarda jekeleı synda báıgege tústim. 200 metrlik qashyqtyqta 2-orynǵa, 500 metrlik jáne 1000 metrlik qashyqtyqtarda 3-orynǵa, al 5000 metrlikte 1-orynǵa shyqtym. Sóıtip, ózimniń qurama sapyna laıyq ekenimdi is júzinde dáleldedim. Bıyl aqpan aıynda emdeldim. Bas bapker «tolyq aıyǵyp shyq» dep ýaqyt berdi. Bir jarym aıǵa jýyq ýaqyt em qabyldadym. Kóktemde qurama sapyna qosylyp, Belarýs elindegi eki aptalyq oqý-jatyǵý jıynyna qatystym. Osy jıynda jattyqtyrýshynyń tipti elemeýge tyrysatynyn sezdim. Sodan soń ózim de ony kóp mazalaǵan joqpyn. Al ol basshylarǵa «jattyǵý jumystaryna sel­qos qarap, enjarlyq tanytty», dep shaǵym­danypty. – Al seniń ornyńa kimdi otyrǵyzbaq? – 2014 jyly Ýkraınadan kelgen Sergeı Tokarnıskıı degen jigit barady. – Ashyq aıtylmaıtyn bir syltaý bar sııaqty ǵoı. Bar kiná seniń qysta aýyryp qala beretinińde emes shyǵar. Máselen, seniń aǵzańnan dopıng tabylyp qalýy múmkin bolar? Shynymdy aıtsam, keıbir jýrnalıster solaı dep júr... – Joq, men tazamyn. Eshqandaı dopıng qoldanǵan emespin. О́zgelermen shatastyratyn shyǵar. Mysaly, meniń ornyma Rıoǵa baratyn legıoner osyndaı kúdiktiń sebebinen Álem kýbogyna qatysqan joq. Al men barlyq halyqaralyq jarystarǵa qatystym. – Onda tártibiń nashar emes pe? Bas bapker­ge qandaı qylyǵyńmen unamaı qalýyń múmkin? – Tártibim nashar emes. Biraq namysqoımyn. Ári olardyń meni ultshyl dep oılaıtyndaryn sezemin. Áý basta bizdiń quramaǵa Andreı Shan­tarovıch kelip, jınalys ótkizgende, onyń ákesi Vladımır Shantarovıch te qatysty. Sonda onyń: «Sender, qazaqtar, erinshek, jalqaýsyńdar», degen sózine shydaı almaı, óz oıymdy aıtyp salǵanmyn. Sodan keıin qurama sapynda bir qazaq jigiti boldy. О́zbekstannan kelgen edi. Sony quramadaǵy jigitter, ózge ult ókilderi «ózbek» dep kelemejdep, tálkek qylǵanda, arasyna túsip, shekisip qalǵanmyn. Biraq, ol úshin jazaǵa tartyldym. Bes aı jalaqysyz qaldym. Bilemin, ol jaǵynan ózimnen de bar. Biraq, byltyr da emes, kelesi jyly da emes, týra bıyl, Olımpıada qarsańynda ulttyq quramadan shettetilip, tórt kisilik qaıyqtaǵy ornymnan qýylǵanym janyma batady. Baıyz taýyp otyra almaımyn. 10 jylǵy tókken terimniń zaıa ketkeni ishimde sher-zapyran bolyp qaınap jatyr. – Sport basshylaryna barmadyń ba, solarǵa bárin túsindirip aıtpadyń ba? – Bardym. Aıttym. Olar bas bapkerdiń aıtqany bolady dedi. Sodan soń: «Ne isteısiń endi, sporttan ketpe, onsyz da bizde qazaqtar az, jassyń ǵoı, alda Azııa oıyndary bar», deıdi. Tańǵaldym, aıtarǵa sózim joq.  Áńgimelesken Nurǵazy SASAEV Úsh telearna Olımpıadany kórsetedi Bıylǵy Olımpıadany «Habar», «Qazaqstan», Kazsport arnalary kórsetetin bolady.   «Habar» arnasy jarystardy 100 saǵattan astam ýaqyt kórsetýdi josparlap otyr. Onyń ishinde sharanyń ashylý jáne jabylý saltanaty bar. Telearna negizinen boks, aýyr atletıka, jeńil atletıka, velosport, dzıýdo, taekvondo, gımnastıka, sýǵa júzý, basketbol, voleıbol sııaqty sport túrlerinen ótetin jarystardy kórsetedi. Ol úshin Rıo-de-Janeıroǵa jarystardan jedel aqparat taratyp,  kórsetý úshin eki birdeı túsirý toby attanady. «Habardyń» dırektory Rınat Kertaevtyń aıtýynsha, telearnaǵa Olımpıadany júrgizýge tájirıbeli kommentatorlar shaqyrylyp otyr. Olar: Jandos Aıtbaı, Erjan Kóshkinbaev, Ermuxammed Máýlen, Aıbek Qabylsha, Andreı Neklıýdov, Dmıtrıı Mostovoı. Sonymen birge, ol «Habar» arnasyna sport túrlerine baılanysty sarapshylardyń shaqyrylatynyn aıtty. – Brazılııaǵa Qanat Bazylxan, Asxat Nııazov, Marat Toqmaǵambet jáne eki operatordan quralǵan túsirý toby bara jatyr, – deıdi ol. Kazsport telearnasynda bıyl alǵash ret tikeleı stýdııalyq baǵdarlama jasalady. Telearnanyń basshysy Pavel Sybýlınniń aıtýynsha, stýdııaǵa elimizdiń sportshylary, jattyqtyrýshylary, Mádenıet jáne sport mınıstrligi jáne Ulttyq Olımpıada komıtetiniń jetekshileri shaqyrylady. Al Olımpııa oıyndary aıaqtalǵan soń arna derekti fılm túsiredi. Atalǵan arnadan Olımpıadaǵa jýrnalıster Indıra Bektenova, Ermek Tórenııazov, Teljan Kúderov, Baǵdat Súleımenov, Rýslan Dáýletov jáne operatorlar bara jatyr. Kazsport arnasynda Asxat Saǵynaev, Sergeı Raılıan jáne basqa da jas kommentatorlar jumys isteıdi. Dastan KENJALIN «Egemen Qazaqstan»