Birde oqýlyqtary birneshe býyndy tárbıelegen birtýar ǵalym Qajym Jumalıev týraly shyqqan jańa jınaqty paraqtap otyryp, «Qajym ǵajap eńbeksúıgish adam edi. Qajym eńbekterin oqyǵan, ony jaqsy biletin adamdardyń esinde bolar, ol ómirinde bireýdiń eńbegine soavtor bolyp, qol qoıyp kórgen adam emes. О́z qolymen jazbaǵan eńbekke qol qoıýdy ol meılinshe jekkóretin jáne ózi jaza bilmeıtin, óziniń oıy joq, pikiri joq adamnyń isi sanaıtyn. Bizdi de ol osyndaı minezge, eńbekshil bolýǵa baýlydy», degen akademık Serik Qırabaevtyń pikirin kózimiz shaldy.
Kitaphanaǵa barǵan saıyn sórelerde qaz-qatar tizilip turatyn kitaptarǵa kózimiz túsedi. Ǵylymnyń túrli salasy boıynsha baspadan jańa shyqqan kitaptardyń kópshiliginiń muqabasynda avtorlardyń irkes-tirkes, qos-qostan jazylǵanyn baıqaımyz. Bul ne: ujymdasyp kitap shyǵaratyndaı ǵylymnyń da sonshalyqty kúrdeli tartqany ma, álde ádepke de, bilimge de jat «álimjettik» degen páleniń ǵylymǵa da jetkeni me? Jeke avtorlardyń sıreı bastaýyna ne sebep?
Árıne, iri ǵylymı ortalarda dárejesi joǵary jetekshisimen birge magıstranty da birdeı ter tógip, eńbek etse, ustazy shákirtiniń biligi men eńbegine qııanat jasamaı, aty-jónin qosalqy avtor retinde kórsetip jatsa, ǵylymnyń zańyna syımaǵanymen, qazaqy qaýashaqqa syıa beretin túsinigimizben «e-e, jas ǵalymdy qoldaǵany ǵoı» deımiz. Eger, kerisinshe, jumystyń negizgi bóligin jas ǵalym atqaryp, zertteýin jaryqqa ázirlegende, ustazy uıatty jıyp qoıyp mingesip alsa, ámirden asa almaǵan jas avtordy emes, ǵylymdy aıaımyz. «Ústinen qarap beremin», dep alyp, qaıtarǵanda qosaqtalyp kelse, sorlaǵandyq degen sol.
Muqabasy ádemi kitaptyń ar jaǵynda betperde jamylyp turǵannyń qaısysy talantty, eńbekqor ekenin, al qaısysynyń jatypisher jalqaý ekenin ózderi bilmese, biz bile almaımyz. О́ıtkeni, eńbekqor adamnyń talantty bolýy múmkin, al talantty adamnyń jalqaý bolatynyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Kimniń kim ekenin, avtor men kómekshini anyqtaıtyn arnaıy mekeme de joq, óıtkeni, bul sharýa eńbekti jazyp shyqqan adamnyń kelisimimen, ruqsatymen atqarylǵandyqtan, osylaı jaryqqa shyǵyp otyr. Sahnada oınalyp jatqan pesaǵa artıst te, kópshilik sahnasyndaǵylar da (massovka) qatysyp, bir spektakldi oınaıdy. Kúsh basty geroıǵa túsedi. Biraq tabys ortaq bolyp esepteledi. Belgili aty-jónniń ıesimen birge bir eńbekti bólisý – jas ǵalymnyń ǵylymdaǵy bolashaǵyna kepil bola ala ma? Osydan keıin ǵylymnyń da teatr sahnasyndaǵy spektaklden aıyrmashylyǵy qalmaı bara jatqan joq pa osy degen oı týady.
Oıymyzdy jas ǵalymmen bólisip kórgenbiz. Máseleniń mánisi múlde basqada bolyp shyqty. Búgingi ǵylymda magıstranttarǵa da, oqytýshylarǵa da, professorlarǵa da jylyna eki-úsh maqala shyǵarýǵa, ózi aınalysatyn ǵylym salasy boıynsha oqýlyq jazýǵa mindetteledi. Eger ǵylymı maqalasyn JAK-tiń tizimine kiretin basylymdardyń birine jarııalasa, baǵasy 5 myń men 10 myń teńge aralyǵynda. Salalyq emes basylymdardaǵy baǵa tipti qymbat, joldaýdyń ózine júreksinedi. Magıstratýranyń talaby boıynsha, Skopus Tomson Reuters sııaqty sheteldik bedeldi basylymdarǵa maqala shyǵarý úshin baǵa 1000 dollardan bastalady.
Árıne, bul bir adamnyń qaltasyna aýyrlyq etedi, eki adam birigip shyǵarsa, áldeqaıda arzanǵa túspek. Amal joq, 4-5 oqytýshy nemese magıstranttary men jetekshileri birigip maqala jarııalaýǵa májbúr. Al kitap shyǵarsa, baspa men baspahanaǵa baılanysty shyǵyn tipti artyp shyǵa keletin kórinedi. Ǵalymdardyń jeke maqala jazýǵa, basy bútin kitap shyǵarýǵa áleýeti jetpeıdi emes, jetedi, tek materıaldyq múmkindigi, qarajaty qolbaılaý.
Sóıtip, «seriktes avtorlardyń» shamadan tys artyp bara jatý sebebi óz-ózinen paıda bolmaǵan sekildi. «Seriktester» ózara senimdi bolsa, túbi munyń da esh sókettigi joqtaı, ǵylymdaǵy qolaıly jerde ósip-ónetin qalypty jaǵdaıǵa aınalary sózsiz.
Osyndaıda «Qaıran, Qajym» deısiń. Sol tárbıeni sanasyna sińirip, ǵylymdaǵy adaspas aq jolym dep ustanatyn, bireýdi barymtalamaı, óz sóziniń ıesi ózi bolyp kele jatqan Serik aǵa Qırabaev sekildilerge degen qurmetiń artady. Magıstrantqa mingesý – olar úshin ólimmen teń edi ǵoı...
Aıgúl
AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»