Otandyq omartashylar baldan brend jasaǵysy keledi

Qazir Qazaqstannyń qaı buryshyna barsańyz da kúre joldardyń boıynda qaz-qatar tizilip, shyny ydystarǵa quıylǵan bal satýshylardy kóresiz. Durys-aq. Kúnkóristiń kózi. Biraq olardy kórgende kóńilge kúmán uıalaıtyny bar. «Naǵyz bal ma, joq jasandy bal ma?!.». О́ıtkeni, kúndelikti ómirde keıbir taǵam túrleriniń jasandy bolatynyn estip júrgendikten, osyndaı kúmán qylań beretini ras. Satýshylardan surasańyz, ózderine shań jýytpaıdy, naǵyz bal ekenine kózińizdi jetkizýge tyrysady. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, sapaly bal alý úshin omartalar ornalasa­tyn orynnyń aınalasy orman-toǵaı, túrli ósimdik jaıqalǵan alqap bolýy tıis. Al aınalasynda kóz toqtatatyn bir túıir tal joq aýyldardyń mańynda bal satyp turǵandar ónimdi basqa jaq­tan ákelgender me, sonda? Jalpy, naǵyz bal men jasandy baldy qalaı ajyra­týǵa bolady? Shyǵys Qazaqs­tan ob­lysyna issaparǵa barǵany­myz­da osy suraq kókeıde turǵan edi. Onyń da sebebi bar. О́ıtkeni, Shyǵys Qazaq­stan – bal óndirisi boıynsha elimizde kósh­bas­shy óńir. Respýblıka aýmaǵyndaǵy taýar­ly bal óndirisiniń 70 paıyzy shyǵys­qazaqstandyq omartashylarǵa tıesili. Oblys aýmaǵynyń tabıǵaty men jer bederi, klımattyq beldeýi omarta­shylyq kásipti ilgeriletýge óte qolaıly. Qazir Altaı balynyń baǵy aspandap tur. Qazaqstandy bylaı qoıǵanda, alys-jaqyn shet memleketterde Altaı balyn joǵary baǵalaıtyndar barshy­lyq. Osyny eskergen bolýy kerek, shyǵys­qazaqstandyqtar «Altaı balynyń» ejelgi dańqyn saýda brendi retinde tıimdi paıdalana bastaǵan. Dál О́skemen qalasynyń irgesinde «Paseka» sharýa qojalyǵy 2003 jyly 16 aqpanda qurylǵan eken. Bul – omarta­shylyqty óndiristik negizde jolǵa qoıyp damytqan elimizdegi alǵashqy omarta sharýashylyǵy. «Paseka» sharýa qojalyǵy taýarly bal, balaýyz, tozań, baltozań, ara jelimi, analyq sút, hıtın syndy omarta ónimderi jáne ara uıasy, omartashylardyń qural-jabdyq­tary, arany kútý men emdeýge arnalǵan tıim­diligi joǵary veterınarlyq preparattar óndiredi. 1980 jyldan beri omartashylyqpen shuǵyldanyp kele jatqan qojalyq jetekshisi Valerıı Qasymbaevqa kókeıi­mizdegi saýaldy qoıdyq. – Qazir omartashylyqty biletinder de, bilmeıtinder de bal satýmen aınaly­syp ketti ǵoı. Jasandy bal da saýdada bar deıdi, osyǵan qalaı tosqaýyl qoıýǵa bolady? – Iá, saýdada sapasyz bal kóp. Oǵan tosqaýyl qoıý tıisti mekemelerdiń jumysy ǵoı. – Naǵyz baldy jasandy baldan qalaı ajyratýǵa bolady? – Iisinen. Eger jasandy ekenine kúmán keltirseńiz, tıisti qujattaryn surańyz. Valerıı Qasymbaev Altaı balynyń ataq-dańqyn saqtap qalý úshin 2003 jyl­dan beri sharýashylyqty kásibı túrde úılestirip, qyzmetkerlerdi oqytý men bilik­tiligin kóterýge úlken mán beri­lip kele jatqanyn aıtty. 40-tan astam adam­dy jumyspen qamtyp otyrǵan sharýa­shylyq qyzmetkerleri arasynda Rıazan qalasyndaǵy Reseı omarta akade­mııa­synyń, Shyǵys Qazaqstan aýyl sharýa­shy­lyǵy kolledjiniń, Samar agrar­lyq-tehnıkalyq kolledjiniń túlekteri bar. – Elimizde qaı qalaǵa barsańyz da, iri saýda oryndarynda aldyńyzdan Altaı baly, Katonqaraǵaı baly shyǵatyny ras. Bizdiń saýda áriptesterimiz búginde barlyq óńirde bar. Árıne, baldyń sapasyna kúmán keltiretinder tabylady. Biraq onyń sapasy men qaýipsizdigin qadaǵalaıtyn tıisti mekemeler jumys isteıdi ǵoı. Al ónimimizdiń óte qunarly ekenin rastaıtyn qujattar bizde jet­kilikti, – deıdi Valerıı Qasymbaev. Ulttyq ǵylymı ortalyqtyń P.I.Pro­­ko­povıch atyndaǵy omar­ta­sh­ylyq ınstıtýty, Ýkraına omar­­ta­shylar qoǵamy, Ýkraına apıtera­pevter qaýymdastyǵy, «Bal-Ara» Qazaqstan omartashylarynyń ulttyq odaǵynyń «Apıterapııa», «Omar­ta­­shylyqtaǵy jańa tehnologııalar» syn­dy kóptegen sertıfıkattaryna ıe bolǵan sharýashylyq qyzmetkerleri halyq­aralyq, respýblıkalyq aýqymdy shara­larǵa da jıi qatysady eken. Máselen, 2011 jyly Argentınanyń Býenos-Aıres qalasynda, 2013 jyly Ýkraına asta­nasy Kıevte ótken halyqaralyq apı­mon­dııa kongresine, 2010 jyldan beri О́skemen qalasynda dástúrli túrde uıym­dastyrylyp kele jatqan halyqara­lyq bal festıvaline qatysqan. Sharýashylyqtyń materıaldyq-teh­nıkalyq bazasy jaqsy. Atap aıtqanda, oblys aýmaǵyndaǵy 15 stasıonarlyq jáne kóshpeli omartalarda 2500-den astam ara semıasy, onyń ishinde 260 asyl tuqym­dy karpat arasynyń semıasy men 265 orta orys tuqymdy ara semıasyn ósire­di. Sondaı-aq, Ońtústik Qazaq­stan obly­syn­­da ara uryǵy men paketi óndi­risine ar­­nal­ǵan ara tálimbaǵy jumys isteı­di. Al О́skemen qalasynda omarta ónim­derin toǵa­naqtaý, bólshektep quıý men saq­taýǵa arn­alǵan kólemi 360 sharshy metrge teń ón­diristik seh, kólemi 240 shar­shy metr­lik daıyn ónimder qoımasy, 10, 20 gram­dyq jáne basqa da kólemdegi blıs­ter­li ydystarǵa quıýǵa arnalǵan avto­mat­­ty jelimen jaraqtandyrylǵan seh, bal ónim­derin quıatyn kádesyılyq aǵash ydys­­tardy daıarlaý sehy, jabyq konteı­ner­­lik qoımasy, sondaı-aq, aýyr júk kólik­­teri men jeńil kólikteri jáne 15 omar­ta pavılony, aeropıambýlatorııa, qysta­ma­lary bar. Sharýa qojalyǵyna tıesili jerlerden bólek, Serebrıansk, Taý­ly Úlbi men Tarhanka ormandarynda omar­ta­lardy ornalastyrýǵa arnalǵan orman sharýa­shylyǵy bıletterin alyp turady eken. – Sharýa qojalyǵynyń omartalary óńirimizdiń ártúrli klımattyq bel­deý­lerinde ornalasqandyqtan, omarta ónimderiniń mol túrin ala alamyz. Bul ýchaskeler Ulan, Glýbokoe, Shemonaıha aýdandarynda jáne Katonqaraǵaı, Zyrıan aýdandary men Rıdder qalasynyń taýly orman alqaptarynda ornalasqan, – deıdi Valerıı Mýhtarovıch. Sharýashylyq jetekshisiniń aıtýyn­sha, «Paseka» qojalyǵy Keden odaǵy kásiporyndary men «Samuryq-Qazyna» tasymaldaýshylarynyń tizbe­sin­de tur­ǵandyqtan onyń ónimderi Qazaq­stan­nyń barlyq oblystaryna jáne AQSh, Qytaı, О́zbekstan elderine, son­daı-aq, Reseı Federasııasynyń Oral-Sibir óńirindegi Ekaterınbýrg, Omby, Tom, Nıjnevartov, Novosibir, Barnaýl, Krasnoıar syndy qalalaryna tasy­mal­­da­na­­dy. Osyǵan deıin memleket­tik tap­sy­rys arqyly bilim mekemeleri men mek­tepke deıingi meke­meler bal ónim­derin alyp kelse, qazirgi kezde «paseka­lyq­­tar­­dyń» ónimin elimizdiń Qarýly Kúsh­teri men alǵash ret Saryaǵash, Myr­za­kent, Shonjy, Jarkent, Zaısan, Kúr­shim óńirlerindegi shekara qyzmetiniń jaýyn­ger­leri tutyna bastaǵan. Sonymen qatar, «QazMunaıGaz» AQ tarapynan da tap­syrys bar. Sharýa­shy­lyqta jylyna 200-300 tonna araly­ǵynda bal óndiriledi. – Baldyń túsimine tabıǵat raıynyń áseri úlken. О́ıtkeni, bal shyrynyn bere­tin gúl tozańdary jaýyndy kúnderi qatty zardap shegedi. Ara da sal­qyn kún­deri ushpaıdy. Bıyl jań­byr­ly jyl bol­ǵandyqtan, baldyń túsimi jyl­daǵy­daı mol emes, – deıdi «Pasekanyń» jetekshisi. Valerıı Mýhtarovıch Shyǵys Qazaq­stan omartashylar odaǵynyń tóraǵasy eken. Sondyqtan da bolar, ony bal sharýa­shylyǵynyń kókeıkesti máseleleri kóbirek tolǵandyratynyn bildik. Sonyń biri – bal ónimderin ótkizý. О́ıtkeni, jahandyq ekonomıkalyq daǵdarysqa baılanysty tutyný sebeti azaıǵan. Bal baǵasy tómen. – Ulttyq valıýta men kórshi elder valıý­tasy baǵamynyń ózgerýi bizge qat­ty áser etti. Sondyqtan, eksporttyq áleýeti­mizdi arttyrýǵa kúsh salýdamyz. Taýarly bal ónimderin TMD elderi men shet memleketterge shyǵarý máselesin saralaýdamyz. Qytaı eline tasymaldy ulǵaıtý máselesimen tıisti memlekettik qurylymdar aınalysyp jatyr. Bizge Qytaıdyń halyq kóp shoǵyrlanǵan bir-eki qalasynyń naryǵy da jetkilikti bolar edi, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy. Ǵalym OMARHAN, Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan» Shyǵys Qazaqstan oblysy