Damyǵan alpaýyt memleketterde kitap shyǵarý qazirde rýhanı baılyqtyń kóbeıýi ǵana emes, bıznestiń qaınar kózi. Radıo habar tarata bastaǵanda-aq baspa jýrnalısteri gazet, kitaptardy, qaǵaz hattardy joǵalyp ketedi dep alańdaǵan bolatyn. Ýaqyt óte kele kitapty da bıznes kózine aınaldyryp, kitappen nápaqasyn taýyp júrgender sany da óse berdi.
Ádebıet – Kıno – Bıznes. Joǵaryda alpaýyt memleketter dep otyrǵanymyz AQSh, Japonııa, Ulybrıtanııa, Qytaı, Reseı... tizim osylaı jalǵasyp kete beredi. Atalǵan elderdiń ádebıeti kınomen úndesip, álem tańǵalatyn týyndylar jaryq kórýde. Bul tusta jazýshylar men rejısser arasyndaǵy jipsiz baılanystyń baryna kóziń jetedi. Al Qazaqstanda she?
Kitap shyǵarýdy bıznes kózine aınaldyrý máselesi jaıly pikir bildirgen dramatýrg Israıl Saparbaı «Ondaı «kapıtalıstik» júıege bizdiń dilimiz, psıhologııamyz jat» degen eken.
Psıhologııamyzdyń jat ekenine «v kontakte» áleýmettik jelisindegi «Kitaptar álemi» paraqshasynda júrgizgen saýalnamanyń qorytyndysyn kórip, kóz jetkizdim. Oqyrmandar arasynan «Ádebıetti satý – ádebıetke degen satqyndyq» degen pikirdiń qalyptasyp qalǵany, bizdegi ádebıet pen bıznestiń bir-birine kereǵar ekenin kórsetti. Atalmysh saýalnamaǵa 143 áleýmettik jeli qoldanýshysy qatysyp, 114-i jazýshylardyń eńbekterin negizgi tabys kózine aınaldyrýǵa qarsy ekendigin bildirgen.
Saýalnama nátıjesine súıensek, aqyn-jazýshylar týyndylaryn satýǵa bolmaıdy degendi bildiredi. Nege? Shyǵarmashylyq adamdary óziniń jazbalarymen kún kóredi emes pe? Shyǵarmalaryn satyp, ony bızneske aınaldyryp, oń paıdasyn kórip otyrsa, ony nege «ádebıetke degen satqyndyq» dep qabyldaýymyz kerek? Aqyn, jazýshylar óleńge sóz jazyp, aıtystaǵy júldeleri jáne ártúrli jyr-múshaıralardyń syılyqtarymen ǵana kúneltýi kerek pe? Qazaqstanda ádebı shyǵarmalar jelisi boıynsha fılm shyǵaryp jatsa, qýanatyn jaǵdaı emes pe? Endeshe nege túsirilmeıdi? Bul rejısserlar men jazýshylar arasynda baılanystyń joqtyǵyn bildire me?.. Suraqtar osylaı kóbeıe beredi. Bul suraqty jas rejısser Jandos Qusaıynǵa qoıyp kórgen edik.
- Meniń oıymsha, birneshe sebebi bar, – dep bastady ol sózin. - Birinshiden, bizdegi, qazaq tilinde jazylǵan ádebı shyǵarmalardyń deni soǵysqa deıingi nemese keıingi perıodty sýretteıdi. Saıyn Muratbekov, Taxaýı Axtanov, Ábdijámil Nurpeıisov, Muhtar Maǵaýınniń týyndylary... Tarıxı shyǵarmalardy kınoǵa aınaldyrý úlken qarjy men qajyrdy, biliktilikti talap etedi. Árıne, bizde biliktiligi joǵary rejısserler bar, biraq kassalyq turǵydan kórermenge postsoǵystyq súreń ómir qyzyq pa, álde ishegiń qatyp kúlip, bylaı shyǵa umytyp ketetin «Kelınka Sabınka» qyzyq pa? Osydan saralaı berýge bolady.
Ekinshiden, zamanýı avtorlar men rejısserlerdiń baılanysy joq bolatyn sebebiniń de birneshe sebebi bar. Arnaıy avtorlyq ortalyqtar, jaı ǵana marketıngtik tásildiń joqtyǵy, ıaǵnı, prodıýserlerdiń ádebı shyǵarmalarmen arnaıy aınalyspaýy. Kórermenge qyzyq taqyryp tóńireginde izdenbeý. Jáne ádebı shyǵarmany adaptasııa jasaýdaǵy dramatýrgııalyq kedeılik. Bizdegi kınokósh birtindep batystyq ıntertaınmentke kóship kele jatyr. Iаǵnı, klıshe, qalyp, prımıtıv nemese qatyp qalǵan formýla... "Svadba na troıx", "Ostorojno, Korova". Demek, zamanýı jazýshylardyń shyǵarmalary áli de sol eski stılde. Tereń, adamzattyq qundylyqtar, tarıxı tanym, ulttyq qundylyqtar, t.b. Al qazir kıno óneri kassaǵa táýeldi. Taǵy sol kórermenniń suranysyna kep tireledi.
Rasymen, bizdegi prozanyń basym kópshiligi tarıhı. Jáne ony oqıtyndardyń basym kópshiligi tıisinshe, úlken býyn ókilderi. «Ádebı shyǵarmalar, sonyń ishinde zamanaýı kitaptar qanshalyqty suranysqa ıe?» degen suraqpen Astana qalasyndaǵy Ulttyq akademıalyq kitaphanaǵa barǵanymda kórkem ádebıet bóliminiń qyzmetshisi Gúlden Qasymqyzy «jastar qazaq ádebıetine qaraǵanda álem ádebıetin kóp oqıdy. Olarǵa Remark, Mark Tvenniń shyǵarmalarymen qatar, Danıel Defonyń «Rabınzon Krýzosy» men Djoan Roýlıngtiń «Garrı Poteri» qyzyǵyraq. «Mádenı – tarıhı» kitaptar serııasynan ǵylymı joba materıaly úshin alady. Al qazaq ádebıet ókilderinen Abaı Qunanbaev pen Muhtar Áýezovtiń, Qabdesh Jumadilov pen Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Qan men teri» árdaıym suranysta. Bular endi postkeńestik dáýirdegi ádebıet ókilderi ǵoı. Al jas prozashylardan Beıbit Sarybaıdyń kitaptary ótimdirek» - deıdi.
Ulttyq kitaphana sóresinen men de jas prozashylardyń kitaptary az ekenin baıqadym.
О́tken ǵasyrda túsirilgen Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qojasyn» kórýden kórermen eshqashan jalyqqan emes. Dýlat Isabekovtyń «Ápkesin» teleserıal retinde kórermen jaqsy qabyldady. Osyndaı qazaqsha ádebı shyǵarmalardyń kınoǵa aınalǵany eki jaqqa da tıimdi dep oılaımyn. Avtor tanylyp, óz shyǵarmasyn bızneske aınaldyryp jatsa, qazaq ádebıetiniń de, kıno óneriniń de qatar damyǵany emes pe?
Áıgerim Toqsanbek