Keshe Parlament Májilisiniń Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń tóraǵalyǵymen palatanyń kezekti jalpy otyrysy ótip, onda birneshe mańyzdy másele qaraldy.
Sonyń ishinde «2016-2018 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» Zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly 2016 jyldyń bıýdjet shyǵystaryn naqtylaý jónindegi zań jobasy talqylandy. Májilis depýtattary osy máseleni talqylap, elimizdegi eń basty qarjylyq qujatty qaraýǵa muqııat daıyndalǵandary úlken belsendilikterinen kórinip turdy.
Zań jobasy týraly baıandamany Ulttyq ekonomıka mınıstri Qýandyq Bıshimbaev, Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov, Ulttyq bank tóraǵasy Danııar Aqyshev jasady. Qýandyq Bıshimbaev óziniń sózinde ústimizdegi jyldyń qazan aıynda «Qashaǵan» ken ornynyń iske qosylýynyń kútilýine jáne munaıdyń ortasha jyldyq baǵasy ósýine baılanysty qara altyn óndirý kólemi 74 mln tonnadan 74,5 mln tonnaǵa deıin artqanyn aıtty. Alaıda, IJО́-niń 2016 jylǵy ósimi buryn maquldanǵan 0,15 paıyzdyq deńgeıde qalady eken. Sóıtip, jan basyna shaqqandaǵy IJО́ kólemi jyldyń sońyna deıin 6,9 myń AQSh dollary kóleminde bolady dep boljanyp otyr.
Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov óziniń sózinde naqtylanǵan bıýdjet shyǵystary negizinen ındýstrııalandyrýdyń jańa kezeńi aıasynda agroónerkásiptik keshendi jáne eksporttyq áleýetti damytý esebinen ekonomıkany ártaraptandyrýǵa járdemdesýge; ekinshiden, «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasyn odan ári iske asyrý sheńberinde kólik ınfraqurylymyn damytýǵa baǵyttalatynyn atap ótti. Makroboljam boıynsha kirister 2016 jyly 4 200,2 mlrd teńge kóleminde bolsa, bul – bekitilgen jospardan 834,9 mlrd teńgege joǵary. Kirister boljamyn ulǵaıtý Ulttyq qordan beriletin kepildendirilgen transfert kólemin 400,3 mlrd teńgege qysqartýǵa múmkindik berdi. Naqtylanǵan bıýdjette barlyq kiris mólsheri 2 trln 880 mlrd teńgeniń ornyna 2 479,7 mlrd teńgeni quraıdy, dedi mınıstr.
2016 jylǵy Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵystary 8 646,7 mlrd teńgeni qurap, naqtylanǵan jospardan 379,9 mlrd teńgege artýy boljanǵan. Sonyń ishinde agroónerkásiptik keshendi qoldaý shyǵyndary – 97,3 mlrd teńgege; ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń 2-shi kezeńin iske asyrý – 111,9 mlrd teńgege; kólik ınfraqurylymyn damytý – 74,2 mlrd teńgege artpaq, dedi óz baıandamasynda Qarjy mınıstri. Sondaı-aq, qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń qosymsha sharalaryna – 70,2 mlrd teńge qarastyrylyp otyr eken. Sonyń 42,7 mlrd. teńgesi dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyldy jáne quqyq tártibin nyǵaıtý boıynsha Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrýǵa jumsalatyn bolypty. EKSPO qurylysyn, «Nazarbaev Ýnıversıtet» ǵylymı nysandary qurylysyn EKSPO-2017 qurylysymen úılestirý jáne t.b. iri jobalarǵa qosymsha 136,4 mlrd teńge qarastyrylǵan.
Sóziniń qorytyndysynda mınıstr naqtylanǵan bıýdjet jobasynda kózdelgen qosymsha shyǵystar kólemin, sondaı-aq jyldyń aıaǵyna deıin az ýaqyt qalǵanyn eskere otyryp, biz bıýdjet qarajatyn ýaqtyly ıgerý boıynsha barlyq yqtımal táýekelderdi taldap, tıisti sharalardy qabyldap jatyrmyz, dedi. Sonymen qatar, bıýdjet tapshylyǵy bekitilgen 902,7 mlrd teńge nemese IJО́-niń 2%-y deńgeıinde saqtalatynyn jetkizdi.
Baıandamalar aıaqtalǵan soń depýtattar suraq berý rásimine kóshti. Alǵashqy suraqty Qarjy mınıstrine depýtat Serik Qusaıynov qoıdy. Ol bıýdjet kirisiniń ulǵaıýy devalvasııanyń, ıaǵnı teńge baǵamynyń jańa rejiminen be, álde salyqtyq-ákimshilendirýdi jetildirý nátıjesinde boldy ma degen naqty suraqty alǵa tartty. Oǵan mınıstr eki faktordyń da áseri bolǵandyǵyn naqty sandarmen atap kórsetti. Depýtat Sh.О́temisov, «El ekonomıkasyna qosymsha 225 mlrd teńge jumsaýdy josparlap otyrsyzdar, al osy shyǵyndardyń túpkilikti nátıjeleri esepteldi me, qansha jańa óndirister iske qosylady?» degen suraq qoıdy. Sonymen birge, dedi ol, ekonomıkaǵa zeınetaqy qorynyń nemese halyqaralyq qarjylandyrý ınstıtýttarynyń qarajattary qosymsha tartylady dep otyrsyzdar. Olardyń qarajattary qandaı ósim paıyzymen tartylady, erejesi jasalǵan ba, qarjylandyrýǵa daıyn turǵan iri jobalar bar ma degen saýaldar tastady Ekonomıka mınıstri Q.Bıshimbaevqa. Oǵan tartylatyn qarajattar uzaq merzimdi jobalardy qarjylandyratyny aıtyldy. Sonyń ishinde onshaqty uzaq merzimdi ınvestısııalyq jobalar bary ataldy. Naqty aıtqanda, Oralda munaı óńdeıtin jańa zaýyt, Pavlodarda metallýrgııa jáne kólik qurastyrý zaýyty, t.b. Sonymen qatar, mınıstr nesıelerdiń ósim paıyzy 7-den aspaýy kerek degen sheshim baryn jetkizdi.
Depýtat M.Tinikeev joldardy kúrdeli, aǵymdaǵy jóndeý baǵdarlamasy boıynsha byltyr 1 114 shaqyrymy jóndelgenin aıtty. Bul – jospardyń 86 paıyzy. Myna naqtylanǵan bıýdjet boıynsha osy jumysqa qosymsha taǵy 1 mlrd 235 mln teńge suratyp otyrsyzdar, deı kelip, osy qarajatty ıgere alasyzdar ma, baǵdarlama tolyq oryndala ma degen suraqty Investısııa jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbekke qoıdy. Oǵan mınıstr jospardyń 10-15 paıyzǵa oryndalmaı qalǵan sebebi qarjylandyrýdyń keshiktirilgendiginen bolǵanyn aıtty. Al qarajat ýaqtyly bólinse, biz jol qurylysynyń belgilengen kólemin oryndaýǵa daıynbyz, dep qysqasha jaýap berdi.
Depýtat Sapar Ahmetov Ulttyq ekonomıka mınıstri Q.Bıshimbaevtan óńirlerdi damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasy aýyldyq eldi mekenderdi jylýmen, sýmen, elektr qýatymen qamtamasyz etip kele jatyr edi. Búgingi zań jobasynda osy baǵytqa bólinetin qarajattardy 1 mlrd 430 mln teńgege qysqartyp otyrsyzdar. Sonda qaı óńirlerdegi qandaı jobalar qysqartylatyn bolady dep surady. Oǵan mınıstr keıbir jobalardy jergilikti atqarýshy organdardyń usynystarymen qysqartyp jatyrmyz dep jaýap berdi. Sonymen qatar, olar Soltústik Qazaqstan jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda qysqartylatynyn jetkizdi. Sondaı-aq, Aqmola, Qaraǵandy, Qostanaı, Jambyl oblystarynda da osyndaı qysqartýlar kózdelgenin aıtty.
Suraqtar aıaqtalǵan soń zań jobasyn talqylaý bastaldy. Alǵashqy sózdi depýtat Mıhaıl Chırkov aldy. Bıýdjettiń kiris bóligi byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 835 mlrd teńgege artqany bárimizdi de qýantady. Alaıda, muny Úkimettiń tıimdi jumysynyń nátıjesi dep aıta almaısyń. О́ıtkeni, oǵan Úkimettiń jumysymen baılanyspaıtyn munaı baǵasynyń ósýi jáne ulttyq valıýta kýrsynyń jańa rejimge ótkeni sııaqty faktorlardyń arqasynda ǵana qol jetkizilip otyr. Al kiristerdiń naqty ósýine toqtalatyn bolsaq, negizgi kapıtaldy satýdan túsetin josparlanǵan 16,4 mlrd teńge kiris tek 9,5 mlrd qana boldy. Bul neni kórsetedi, bárin sata almadyq pa, álde 40 paıyzǵa jeńildik berdik pe?
Bıýdjet tapshylyǵy 902 mlrd teńge, ol IJО́-niń 2 paıyzy ǵana dep te qatty qýana almaımyz. О́ıtkeni, syrtqy qaryzymyz 30 paıyzǵa jýyq. Odan ári depýtat naqtyly jobalarǵa qarajattyń ýaqtyly bólinbegenin qatty synady.
Budan keıin de birneshe depýtat talqylaýǵa qatysyp, naqtylanǵan bıýdjet boıynsha ózderiniń oılaryn ortaǵa saldy. Sonymen, naqtylanǵan bıýdjet boıynsha Investısııa jáne damý mınıstrligine 146,6 mlrd teńge, Ulttyq ekonomıka mınıstrligine 115,4 mlrd teńge, Qorǵanys mınıstrligine 52,7 mlrd teńge qosymsha shyǵyndar úshin qarajat bólinetin boldy.
Zań jobasy maquldanǵan soń Májilis Tóraǵasy N.Nyǵmatýlın qysqasha qorytyp, Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda qosymsha bólingen 380 mlrd teńgeni Úkimet tıimdilikpen jumsaıtynyna úmit bildirdi.
Sonymen qatar, osy kúni Ulttyq qordan 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly zańǵa ózgeris engizý týraly da zań jobasy qaralyp, maquldandy.
Bıýdjettik zań jobalary maquldanǵan soń jalpy otyrys keıbir zańnamalyq aktilerge básekelestik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn birinshi oqylymda qarastyrdy. Bul zań jobasy Prezıdenttiń bes ınstıtýttyq reformasyn oryndaý jónindegi «100 naqty qadam» Ult josparynyń 53 qadamyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Ol 17 zańnamalyq aktige ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi kózdeıdi.
Keshegi jalpy otyrysta qorshaǵan ortanyń tazalyǵyn saqtaý jónindegi «Parıj kelisimin ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy boıynsha qorytyndy ázirleý merzimi belgilendi.
Kún tártibindegi máseleler aıaqtalǵan soń birneshe depýtat ózderiniń saýaldaryn jarııalady.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»