Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyq jarqyn jolynda, búkil elimizdegi sııaqty, Aqmola oblysynda da áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydaǵy oń ózgerister oryn aldy. Júzege asyrylyp jatqan memlekettik baǵdarlamalar óńirdiń ekonomıkalyq áleýetin eselep arttyryp, halyqtyń turmys-tirshiligin buryn bolmaǵan deńgeıge kóterdi. Osy oraıda biz oblys ákiminiń orynbasary Nurlan NURKENOVTI áńgimege tartqan edik.
– Nurlan Jańbyrshyuly, astanalyq oblys bıylǵy jartyjyldyqtyń qorytyndysynda ekonomıkanyń bes baǵyty boıynsha respýblıka kóleminde úzdik kórsetkishke qol jetkizdi. Bul, árıne, jurtshylyqtyń ekpindi eńbeginiń eseli qaıtarymy. Áıtkenmen, irgeli isterge ekpin qosatyn taǵy bir utqyr uǵym bar sııaqty.
– Iá, ony óńir turǵyndary oblysymyzdyń astanalyq mártebesimen baılanystyrady. Oblysymyzdyń burynǵy ortalyǵynda respýblıkamyzdyń jańa astanasy boı kóterip, álemdi aýzyna qaratqan ózgerister ornyǵýda. Elbasy óziniń Jarlyǵymen Aqmola oblysyn Kókshetaýǵa kóshirý arqyly tarıhı qalanyń, tálimdi ortanyń baǵyn ashyp qana qoımaı, oblystyń keshendi damýyna keń múmkindikter jasady. Biz naryqtyq ekonomıkada eń tıimdi artyqshylyqtarǵa ıe boldyq jáne júktelgen jaýapkershilik te arta tústi. Mundaı jaǵdaıda irgedegi Astana qalasynyń ónegesimen birge tynystap, Táýelsizdigimizdiń jarqyn betterine ózindik iz qaldyrý basty paryz sanalatyny aıqyn.
Osy oraıda, gazet oqyrmandaryna oblys týraly qysqasha maǵlumat bere ketken jón sııaqty. Respýblıka aýmaǵynyń 4,2 paıyzyn alyp jatqan óńir qurylymynda Kókshetaý, Stepnogor qalalarymen birge 8 shaǵyn qala, 17 aýdan, 228 aýyldyq okrýg bar. Bıylǵy 1 mamyrdaǵy málimet boıynsha turǵyndar sany 746,1 myń adamǵa jetti. Munda elimizdegi moıyntirekterdiń (podshıpnıkterdiń) 100 paıyzy, júk avtokólikteriniń 40, altyn men keramıkalyq kirpishterdiń 30, unnyń 10, ettiń 20, súttiń 15, jumyrtqanyń 16,4 paıyzy óndiriledi. Alynǵan jalpy ónimniń kólemi 2001 jylmen salystyrǵanda 11 esege ósip, 1,2 trıllıon teńgeni qurady. Osyǵan sáıkes, jan basyna shaqqandaǵy jalpy ónim 28,1 esege artyp otyr. Al, negizgi kapıtalǵa quıylǵan ınvestısııa 1991 jylǵy 1,3 mıllıard teńgemen salystyrǵanda 2015 jyly 199 mıllıard teńgege ulǵaıdy.
– Bul Táýelsizdik jyldary úlken áleýettik qarymnyń qalyptasqanyn bildiredi. Endeshe, kópsalaly ekonomıkany uıymdastyrý ústindegi óńirdiń ıgi qadamdary jóninde áńgimeleı otyrsańyz.
– Igi qadamdar degende onyń astaryndaǵy kedir-budyr joldar da eske túsedi. Izdenis kóptegen ózgeristerdi alyp kelgenin aıtýǵa tıispiz. Másele, memlekettik ustanymdardyń júıeliliginde, oryndaýshylyq tártiptiń myqtylyǵynda. Tabys ta osydan quralady. Búgingi kúni oblys respýblıkamyzdyń iri agroónerkásiptik óńirine aınaldy. Shashyrańqylyqqa ushyramaý úshin salalar boıynsha meılinshe jınaqy sóz qozǵasaq deımin.
О́ńirdiń ındýstrııalyq áleýeti kópsalaly ónerkásip óndirisimen sıpattalady. О́nerkásip óniminiń kólemi 2001 jylmen salystyrǵanda búgingi kúni 10 esege ósip, 350 mıllıard teńgege jetip otyr. Memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý nátıjesinde sala qurylymyndaǵy qaıta óńdeý kásiporyndarynyń úlesi 70 paıyzǵa artty. Oblysta mashına jasaý, metallýrgııa, hımııa jáne tamaq ónerkásibi, qurylys ındýstrııasy damý ústinde. Zamanaýı jobalarǵa den qoıýdyń arqasynda jańa kásiporyndar paıda bolyp, óńirde buryn óndirilmegen sırek metaldar qospasy, polıpropılendi qaptamalar, tózimdiligi joǵary «Korsıs» qubyrlary, ósimdik maılary men quıma buıymdar shyǵarylýda. Bıyl ındýstrııalandyrý kartasyna 671,9 mıllıard teńgeni quraıtyn 107 joba engizilgen.
– Sózińizdiń jalǵasy bolsyn, sońǵy kúnderi Memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasymen qatarǵa qosylǵan kásiporyndar jaıly naqty mysal keltirseńiz.
– Baǵdarlama baıandylyǵymen qundy. Mysal kóp qoı, ekeýi týraly aıtaıyn. Elimiz táýelsizdigin alǵan 1991 jyly qurylǵan «Kókshetaý mıneraldy sýlary» kásipornynyń júzge tarta ónimi Qazaqstannyń kóptegen óńirine jaqsy tanys. Al, sońǵy 15 jyl boıy «TURAN» brendimen Reseı Federasııasyna mıneraldy sýlar men alkogolsiz sýsyndar turaqty túrde jetkizilip keledi. Kásiporyn 25 jylda bıýdjetke 50 mıllıard teńge salyq tóledi. Qazirgi kúni munda ekologııalyq taza aımaqtardan býtıldengen tabıǵı mıneraldy sý shyǵarý boıynsha Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy halyqaralyq mańyzy bar eń úzdik ınnovasııalyq qazaqstandyq kásiporyndy qurýǵa arnalǵan jahandyq jańǵyrtý bastaldy. 2020 jylǵa deıin tabıǵı mıneraldy sýdy jylyna 400 mıllıon lıtrge deıin jetkizýge múmkindik beretin óndiristik qýatty arttyrý josparlanǵan. Qyrkúıek aıynda alkogolsiz sýsyn daıyndaýdyń barlyq aınalymynda klasterlik júıemen jumys isteıtin quny 3,7 mıllıard teńgelik kezekti joba iske qosyldy. Munda germanııalyq eń sońǵy úlgidegi qurylǵylar ornatylǵan. Jumystyń bári avtomattandyrylǵan, kompıýtermen basqarylady.
Elbasy Nursultan Nazarbaev Aqmola oblysyna jasaǵan jýyrdaǵy jumys sapary barysynda el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı Eýrazııalyq eko-nomıkalyq odaq aıasyndaǵy tuńǵysh birlesken joba – Kókshetaýdaǵy «Qazaqstannyń agroınnovasııalyq korporasııasy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń jumysymen tanysty. «Aýyl sharýashylyǵy jáne kommýnaldyq tehnıkalarynyń Qazaqstan-Belarýs ındýstrııalyq-tehnologııalyq parki» ınvestısııalyq jobasy 2012 jyly qolǵa alynǵan bolatyn. Mundaǵy maqsat – Belarýstiń kommýnaldyq jáne aýyl sharýashylyǵy salalarynyń ozyq tehnıkalaryn elimizde qurastyryp, eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanysty nyǵaıtý. Jobanyń birinshi kezeńin júzege asyrý úshin 2014 jyly Belarýstiń «Mınsk traktor zaýyty» ashyq aksıonerlik qoǵamy jáne otandyq «Qazaqstannyń agroınnovasııalyq korporasııasy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi birlesip, «MTZ-QAIK» seriktestigin quryp otyr. Belarýstik kompanııanyń Aqmola oblysymen iskerlik baılanysy 2010 jyldan bastaý alady. Osy aralyqta 7 túrli tehnıkanyń 500 danasy qurastyryldy. Al, joǵaryda atalǵan jobany júzege asyrý úshin 3,4 mıllıard teńge kóleminde ınvestısııa tartyldy. Qazir tolyqqandy jumys istep turǵan kásiporyn jyl saıyn 25 túrli aýyl sharýashylyǵy jáne kommýnaldyq qyzmetke arnalǵan tehnıkalardyń 5 myń danasyn shyǵaratyn bolady.
– Aqmola dese, altyn astyq kóz aldymyzǵa keledi. О́ıtkeni, búginde álemdegi astyqty eksportqa shyǵaratyn úzdik on eldiń sanatyna kiretin Qazaqstan astyǵynyń tórtten biri osynda óndiriledi. Dıqan qaýymnyń júzi nurly. Bıyl rekordty ónim jınaldy. Bul uıymdastyrý jumystaryna baılanysty dep uqtyq.
– Qyrkúıektiń sońynda qar tústi. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵy degennen aýlaqpyn. Qaıta táýekelshil ólkeniń dıqandaryn barynsha jınaqylyqqa bastaǵandaı. Kúzdiń berekesi jyl boıǵy eńbektiń nátıjesinen quralatynyn da jaqsy biledi agrarshylarymyz. Bıyl 4,3 mıllıon gektar egistik alqaptan 5,7 mıllıon tonna astyq alyndy. Bul eksporttyq áleýetti arttyratyny anyq. Jalpy, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý kólemi 2001 jylǵy deńgeıden 4 ese artyp, 300 mıllıard teńgelik deńgeıge jetti. Munyń ózi Aqmola oblysy elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge eleýli úles qosatynyn aıǵaqtaıdy.
Sharýashylyqtardyń ozyq tehnologııany paıdalanýǵa yntasynyń arta túsýi, alymdylyǵy joǵary sheteldik tehnıkalardy qoldaný, dıqandarǵa jasalǵan turmystyq jaǵdaılar, eńbekaqylyq ústeme sııaqty sharalardyń barlyǵy egin jınaýdy neǵurlym qysqa merzimde ári shyǵynsyz ótkizýge ıgi yqpalyn tıgizdi. Osy rette, oblysta aýyl sharýashylyǵy keshenderi mashına-traktor parkin jańartý jumystaryna erekshe kóńil bólgenin atap kórsetkim keledi. Bul baǵytta, sońǵy jyldary oblys sharýashylyqtary kóktemgi jáne kúzgi naýqandyq jumystarǵa qajetti 976 kombaın, 1034 traktor jáne 282 tuqym sebý keshenin satyp alǵanyn alǵa tartýǵa bolady. Al, bıylǵy jyldyń 8 aıynda ǵana osyndaı 151 kombaın, 148 traktor qatarǵa qosyldy. Memlekettiń qoldaýy nátıjesinde janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etý máselesi de oń sheshimin tapty.
Endigi kezekte jumystyń sheshýshi aýqymy astyq qabyldaý kásiporyndaryna aýyp otyr. Bıylǵy naýqanǵa 4 mıllıon tonna syıymdylyqtaǵy lısenzııasy bar 62 astyq saqtaý kásiporny qatysýda. Buǵan qosa, aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń ózinde 1,9 mıllıon tonna kóleminde astyq qabyldaıtyn qoımalar qamdastyrylǵan.
– Memleket basshysy kúz basyndaǵy Úkimettiń keńeıtilgen májilisinde, aýyl sharýashylyǵy kooperasııasy týraly másele kótergende, sózin oblys ákimi S.Kýlagınge qaratyp aıtqandaı boldy...
– Elbasy asa mańyzdy másele boıynsha Sergeı Vıtalevıchti ónege joralǵy-symen ornynan kóterdi dep oılaımyn. Bul negizsiz de emes edi. Aqmola oblysynda atalǵan jumys belsendi túrde júrgizilýde. Bizde respýblıkadaǵy eń iri uıymnyń biri – óńirlik astyq holdıngi qurylǵan. Onyń quramynda 38 ozyq sharýashylyq jáne fermerlik qojalyqtar bar. Mal sharýashylyǵynda ónim óndirýdi, qaıta óńdeýdi jáne ótkizýdi qamtamasyz etetin 185 kooperatıv tyńǵylyqty ister atqarýda. Taldamalyq derekter atalǵan uıymdardyń qatary óse túsetinin kórsetedi.
– Ata kásibimiz – mal sharýashylyǵyn damytý jańa kózqarasty, zamanaýı talaptardy alǵa shyǵardy. Bul taraptan ne aıtar edińiz?
– Memlekettik qoldaýdyń arqasynda aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary men sharýa (fermerlik) qojalyqtarda mal sharýashylyǵyn damytýdyń oń kórsetkishterine qol jetkizildi. Maldyń barlyq túrleri boıynsha sandyq ósim 6-25 paıyz aralyǵynda. Ettik baǵyttaǵy mal sharýashylyǵyn jáne onyń eksporttyq áleýetin damytý maqsatynda oblysqa 12 myń bas sheteldik joǵary ónimdi iri qara mal ákelindi. Bul oraıda Astrahan, Aqkól, Jaqsy jáne Selınograd aýdandarynyń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary belsendi jumystar júrgizýde. Eńbekshilder aýdanynyń «Kazbıf LTD» JShS men Zerendi aýdanyndaǵy «Agroeksport LTD» JShS-inde 7 500 basqa arnalǵan 2 arnaıy bordaqylaý alańy qurylyp, jumys isteýde. Sharýa jáne fermerlik qojalyqtar ettik mal sharýashylyǵyn damytýdy «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly júzege asyrýda. О́tken eki jylda aýyl turǵyndary jeńildetilgen nesıemen 1 160 qunajyn men 356 buqa satyp aldy. Ústimizdegi jyly da tabyn 10 myń sheteldik ónimdiligi joǵary iri qaramen tolyqpaq.
– Astananyń azyq-túlik beldeýin qalyptastyrýda oblys jetekshi oryn alady. Sondaı-aq, elorda mańaıyndaǵy aglomerasııalyq aımaqty qurý da úlken jaýapkershilik júkteıtini belgili. Abyroıly mindet qaı deńgeıde atqarylyp jatyr?
– Jalpy, Astananyń azyq-túlik beldeýin qalyptastyrý baǵdarlamasy qolǵa alynǵaly 84 mıllıard teńgeniń 104 jobasy júzege asyrylsa, onyń 38-i mal sharýashylyǵynyń úlesinde. Al, 2016 jyly 9,2 mıllıard teńgege baǵalanǵan 11 joba iske qosylady dep kútilýde.
Sońǵy bes jylda oblys Astanaǵa azyq-túlik ónimderin jetkizýdi eki esege ósirdi. Ústimizdegi jyly óńir elorda turǵyndarynyń dastarqan mázirindegi et pen sút ónimderiniń 50 paıyzyn, al jumyrtqa, un, kartoppen tolyq kólemde qamtamasyz etýde.
Aglomerasııalyq aımaqqa qatysty Astanaǵa jaqyn ornalasqan 20 eldi mekenniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan keshendi jospar bekitilgen. Qazirgi kúni munda 196 kılometrlik elektr jelileri tartylyp, 8 qosalqy transformatorlyq stansa ornatyldy, 44 shaqyrymdyq jol kúrdeli jóndeýden ótkizildi jáne aýyz sýmen qamtý jaqsartyldy. Jospardyń ekinshi kezeńin qamtıtyn 2015-2020 jyldary 34 eldi mekende 105 mıllıard teńgeniń 194 is-sharasy júzege asyrylady.
Shýche-Býrabaı kýrortty aımaǵyn damytýdyń keń kólemdi jospary da talap deńgeıinde atqarylyp jatqanyn aıtqym keledi. Qazirgi kúni munda 700-ge jýyq nysan qyzmet kórsetedi, onyń ishinde 45 sanatorııalyq saýyqtyrý mekemesi, 59 qonaqúı men otel, 47 týrıstik baza men qonaqjaılar, 14 balalardyń saýyqtyrý ortalyǵy bar. Bular bir mezette 9 myń adamdy ornalastyra alady. Halyqaralyq EKSPO-2017 kórmesi qarsańyndaǵy daıyndyq sharalary da jandana túsýde.
– Astanalyq oblys ekonomıkalyq senimdi tirenish qana emes, keń kólemdi áleýmettik mańyzy bar kásipkerlik qozǵalysty damytý barysyna aıryqsha ekpin túsiredi dep oılaımyz.
– Búgingi kúni atalmysh salada 50 myńnan astam nysan jumys isteıdi. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy jurtshylyqtyń jigerin tasytyp otyr. Ony óńirlik úılestirý keńesi tarapynan 24 mıllıard teńgeniń 150 jobasy maquldanǵanynan da kórýge bolady. О́tken jyly shaǵyn jáne orta bıznestiń ókilderi 450 mıllıard teńgeniń ónimin shyǵardy. Bul óńirlik jıyntyq ónimniń 25 paıyzy degen sóz. Memleket tarapynan jasalyp jatqan qoldaý sharalary jańa saladaǵy belsendilikke dem beretini anyq.
– Belsendi áleýmettik saıasat pen salalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý, ádettegideı, negizgi ustanym sanalady.
– Árıne. Elbasy ustanymdary men memlekettik qoldaýdyń arqasynda Táýelsizdik jyldary óńirde 4,5 mıllıon sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, 20,3 myń otbasy turmys jaǵdaıyn jaqsartty. Osy ýaqytta 200 myń jumys orny qurylyp, jumyssyzdyq deńgeıi 2001 jylǵy 10,8 paıyzdan 4,9 paıyzǵa tómendedi. Jerlesterimizdiń kiristeri de 10,2 esege ósti. О́ńirde mektep jasyna deıingi 530 jańa mekeme, 40 mektep pen 4 qosymsha ǵımarat, 34 densaýlyq saqtaý nysany paıdalanýǵa berildi. Qazir balalardyń mektep jasyna deıingi mekemelermen qamtylýy 95 paıyz bolsa, bul kórsetkish osydan jeti jyl buryn nebári 8 paıyzdy quraǵanyn aıta ketkimiz keledi.
Aqmola óńirinde júzden astam ult pen ulys ókili tatý-tátti tirshilik keshýde. Búgingi kúni etnostardyń saıası múddeleri memlekettik deńgeıde sheshimin taýyp, olardyń azamattyq belsendiligine keńinen qoldaý kórsetilýde. Mundaǵy basty ustanym ár ulttyń mádenıetin, tili men dástúrlerin damytý, qoǵamnyń negizin qalaýǵa baǵyttalǵan qundylyqtardy qalyptastyrý bolyp tabylady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baqbergen AMALBEK,
«Egemen Qazaqstan»
KО́KShETAÝ