Dıdar Amantaı: Men postmodernızmdi qalaı túsinemin

Sodan keıin – defınısııalarymyzdy bekitip, ǵylymı-kategorııa­lyq apparat júıesin qa­lyp­­tas­tyramyz, jal­pyǵa ortaq oı­laý tár­ti­bin ornatamyz, uǵym-túsinik­ter­diń ómir súrý erejesin jarııa etemiz. Kelistik pe? Postmodernızm degenimiz – biz ómir súrip otyrǵan ZAMAN. Postmodern – sol biz ómir súrip otyr­ǵan ZAMANNYŃ MÁDENIETI. Iаǵnı, postmodernızm – kóz aldymyz­daǵy qoǵamnyń keskin-kelbeti, Nısshe aıtyp, Engels qostaǵan metafora tárizdi, kóshe kezip júrgen ýaqyttyń sanamyzda qalyptasqan obrazy, enshimizdegi mezgil, osy shaq, basymyzdaǵy turmys-jaǵdaı, dáýren, oı-sanamyz qabyldaǵan modýl, bylaısha aıtqanda, kezeń kórinisi, dáýiri­miz­diń keıpi. Al postmodern – sol qalyptasqan obrazdyń mádenıeti, óneri, qandaı formada, qalaı ómir súretindigi. Jalpy, fransýz fılosoftary Mı­shel Fýko, Jak Derrıda, Jan Bod­rıııar postındýstrııalyq órke­nıet tur­ǵyn­­dary sanasyn qorqynysh pen ma­za­­syzdyq bılep-tósteıtini týraly ja­zady. Postmodernıst oıshyldar post­ındýs­trııalyq zamanda qoǵamda tórt nárse ústemdik quratynyn alǵa tartyp otyr:

Birinshisi – AGNOSTISIZM (aqı­qat – lıngvıstıka týyndysy, sóz­de ǵana ómir súretin qubylys; bi­lim ke­ńis­tigi — tildiń oıyn alańy, aqıqat­ta­rymyz – jalpy, ıntellektýaldar bekitip, qoǵam qabyldaǵan kózqaras, túıin, tolǵam, eshqandaı da bolmystyń ne ómirdiń beınesi emes).

Ekinshisi – PRAGMATIZM (ıntel­lekt belgisi – tabys, al tabystyń qa­zirgi ka­pıtalıstik qoǵamdaǵy kórinisi – baılyq, dáýlet).

Úshinshisi – EKLEKTIZM (aqıqatqa emes, tabysqa umtylys, bul jolda – jekelegen nemese aralas-quralas kúı­in­de – barlyq aıla-amal, is-áre­ket, qýlyq-sumdyq, ádis-tásil qol­danylady, son­dyqtan dúnıeniń beı­nesi, kórinisi – kollaj, murajaı kolleksııasy).

Tórtinshisi – ANARHO-DEMOKRA­TIZM (aqıqattyń joq­ty­ǵy, aqıqatqa jetalmaý, álemde aqı­qat týraly bul­dyr túsiniktiń qalyp­tasýy túrli uıymdardy (mem­leketti de) tulǵalardy ezip-jan­shı­tyn qııanatshyl kúshke aınaldyrýy). Modernniń gýmanızm ıdealdaryna senim artqan optımıstik saryny bar edi. Ol antroposentrızmge de, rasıonalızmge de, ǵylymǵa da sendi. Iosıf Brodskıı tamasha bir esse­sinde: «Modernızm – tek logıkalyq saldar, klassıkanyń nyǵyzdalǵan yqsham túri», – degen oı aıtqan edi. Sondyqtan, aqparattyq qoǵam dege­ni­miz postmodernıstik qoǵamnyń nusqa­­lanǵan bir varıasııasy. Búgingi máde­nıetke buqaralyq aqparat qural­dary qatty áser etetini jóninde, kezin­de pikir aıtyp, atalmysh mańyzdy taqyryp­qa birneshe ret qalam tarttyq, tip­ti, BAQ mádenıettiń modýstaryn qalyptastyratyny týraly da máse­le kóterildi. Qazirgi zamanda óske­leń urpaq pop-juldyzdardy ónege tutatyny ras, elikteıdi, solyqtaıdy, óner­paz qaýym, tele-tulǵalar jú­rip-turýdyń úlgisine aınalady, artıster­diń moınynda osyndaı úlken áleý­mettik jaýapkershilik, aýyr júk bar...

Postmodernıstik kezeńde mádenıet, óner jáne ádebıet estradalyq sıpat alady. Tanym qabiletine shák keltirgen izdenister ónerdiń shyn muratynan paıda kórmeı, tez arada tabysqa qol jetkize alatyn jaıdarman túrlerine aýysady. Ánge sóz jazatyn qalamger naǵyz shaı­yrdan góri áldeqaıda myqty aqyn bolyp kórinedi. Negiz bar, ólshemi de anyq, ol – tabys. Búgingi halyq shyǵarmashylyqta júr­gen qaıratkerdi sińirgen eńbegine qaraı emes, kópshilik tanyǵan tabysyna qaraı, ıaǵnı birneshe krıterıı nemese eńbektiń ózi emes, eńbektiń nátıjesi boıyn­sha baǵalaıdy. Meniń oıymsha, qazirgi qoǵamda qalyptasqan postmodernıstik tabys túrleri:

Tanymaldylyq; Baılyq; Yqpaldy toptarmen tanystyǵy; Joǵary oqý ornyn bitirgendigi jónin­de bir emes, birneshe dıplomǵa ıe bolýy; Joǵary qyzmet; Topqa kirý; Epti paraqorlyq nemese kor­rýp­sııalyq jetistik; Ult muraty men toptyq múdde dıalek­­­tıkasyn meńgerý: jarııalylyq pen qupııalylyq.

Postmodernızm – ǵalamzattyq qu­by­lys, órkenıet damýyndaǵy belgili bir kezeń. Batysqa ǵana tán emes. Adamzatqa  ortaq, órkenıetterge teń dúnıe. Sonymen qatar, postmodernızmdi qu­by­jyqqa aı­naldyrýdyń da qajeti joq, bir basyna jan-jaqtan jıyp-te­rip búkil jaqsy-jamandy úıip-tógýdiń de keregi shamaly. Bizdiń maqsatymyz – mánin ashyp, shyn­dy­qqa jetý, sáti túsip, jolymyz bol­sa, aqıqatyn taný. Postmodernızm degen tutas bir quby­lys joq. Ol týraly túsinik – ár­túrli órkenıettik kórinisinen, qo­ǵam­daǵy bel­gi­lerinen jınaqtalǵan qa­sıetter jı­yn­­tyǵy, oqshaý kategorııa, jeke mán, eski hám jańa mazmun. Mine, sodan biz qoldanyp júrgen jalpy uǵym qalyp­tasqan. Meniń oıymsha, óner tarıhy dege­nimiz stıl nemese stılderdiń tarıhy. Ádebıet – mashyq bıografııasy. Kıne­matografııa – beıneleý tiliniń ǵumyr­namasy. Ádebıettegi postmodern degenimiz ne? Teginde, ónerdegi postmodern stıl­di bildirmeıdi.

Postmodern – stıl emes, kıno tiline jatpaıdy, qoıylym pishinine kelmeıdi. Postmodern – mádenıet, ónerdegi qalyptasqan ahýal. Basymyzǵa týǵan kún nemese qonǵan baq. Modern stıl boldy. Kóp stıl, biraq ortaq belgileri bar stıl. Dúnıeni qaıta jań­ǵyrtýǵa, oıdy, qubylysty qaıta túsind­irýge umtylǵan stıl. Ýılıam Folkner, Ernest Hemın­gýeı, Djeıms Djoıs, Gertrýda Staın, Marsel Prýst, Frans Kafka... Erteńge asyqqan, izdenisteri sózdiń jańa múmkindikterin kórgen, jańa qabiletin ashqan, qysqa da jazǵan, uzaq ta terbegen stılder. Ol týraly esselerimizde kóp jaz­dyq. Al postmodern – stıldiń ózi emes, stılderdiń aralasýy. Bir shyǵarma­da birneshe jazý tásili kórinis tabýy múmkin. Tipti, qalamger romanyna basqa jazýshy ne oıshyldyń mátinderin engizýi de múmkin. Engizbeýi de múmkin. Demokratııa. Qatań tártip joq. Bastan-aıaq ózi jazyp shyqqan týyndy nelikten postmodern bolady? Jazý tásili ártúrli, ne taqyryby qal­jyń, epti boksshy tárizdi birese solǵa shyǵady, birese jyldam sekirip bılep oń jaqtan kórinedi. Vırtýoz. Intellektýal. Erýdıt. Kitaptyń sońyn jyrlaǵan aqyrǵy alyptar. Gıganttardyń qulaýy. Tarıh ta bitti. О́ner de soldy. Áde­bıet te aqyryna keldi. Sóz taýsyl­dy, oı sarqyldy. Bir qaraǵanda. Biraq, úmit bar. Oqyrmannyń oralýyn kútip júr­miz.

Buryn kitapty aqıqatty tabamyn dep oqıtyn edi, qazir kitaptan baıýdyń joldaryn izdeıdi. Biraq, talǵam ózgergen emes. Talǵamnyń kórinisi – stıl. Moda – stıldiń saltanaty. Sánde ýaıym-qaıǵy bolmaıdy. Stıl qashan­da saltanatty. Asqaq. Stıldiń otany – talǵam. Talǵamda jaǵrafııalyq shekara joq. Ádemilik bir-aq modýsta ómir sú­re­di. Mádenı talǵam Ońtústikte bir basqa, Soltústikte bir basqa emes. Shy­ǵys­tyq ne Batystyq dep bó­­­­lin­beı­di. Ǵalamdyq aıada adamzat má­denıet­teri túrli nusqalarǵa bóli­nedi, bi­raq, talǵamnyń qaı orta, qan­daı qo­ǵam bolmasyn, talaby bir, ol talap – ómirdegi qubylystardy, fılo­so­fııalyq-metafızıkalyq oıdy kór­kemdik shyndyqqa aınaldyrǵanda, úı­lesim­dilik pen úndestikti – eń qysqa, eń yqsham, eń tóte jolmen nemese kó­rinis, álde belgi arqyly beınelep jet­kize bilý.

Iаǵnı, kórkem shyǵarmańyz arqyly belgili bir túıgen oıdy ne qalyptasqan atmosferany jurtqa jetkizgende, til qatqan týyndyńyz ashpaq syryn neǵur­lym az ashsa, onda janyńyz ónerden soǵur­lym kóp raqat keshedi, kóńilińiz qanaǵat tabady, talǵamyńyz da joǵary bolady. Jaqsy talǵam – kórkemdik tur­ǵy­dan úılesimin tapqan, artyq-kemi joq, falsh­ten taza, pafostan arylǵan dúnıe. Biz Batystyń ne Shyǵystyń úzdik proza­syn qolymyzǵa alǵanda, jazý tási­line eltip, jaqsy stılden qýanyp otyramyz. Talǵam jóninde talaspaıdy degen asa bir keń taraǵan, asa bir asqaq aıtyl­­ǵan qanatty sóz bar. Jańsaq túsinik, teris mátel. Talǵam úshin ta­las­­paq túgili, tartysý kerek, tipti, kú­re­sý de qajet bolady. Biz qoǵamda jaqsy talǵam úshin kúrese bilgenimiz jón. Kúresimizdiń túri jaqsy balama jasap, jurt nazaryna usyný bolmaq kerek.

 

Dıdar AMANTAI, jazýshy