Baq, qaıda barasyń...

Ertede, jastaý kezimizde abyz aqsaqaldardyń áńgimesin tyńdaýdyń ózi bir ǵanıbet bolatyn. Biz­diń boıymyzda jaqsy­lyq­tyń, kisiliktiń mys­qaldaı da bir úlesi bolsa, sol atalarymyz ben aǵalarymyzǵa qaryzdarmyz. Osy maqalany jazý úshin qolyma qalam al­ǵyz­ǵan meniń danalyǵym emes, aǵalyǵym, qurmetti oqyrman.  Bar oıym –  ózderińizben oı bólisý. Qazirgi kúnde de torqaly toı, topyraqty ólimde aýyl­dyń úlkenderi bas qosyp qala­dy. О́kinishke oraı, áńgime ar­qaýy kóp jaǵdaıda kúndelikti tirliktiń usaq-túıegi mańynan uzap kete qoımaıdy. Sondaı kezde óziniń abyroıyn, sóziniń qadirin qashyrmaı ádemi qartaıa bilýdiń ózi qasterli qasıet pe dep qalasyń. Dana halqymyzdyń «Kóp jasaǵan bile me, kópti kórgen bile me?» degen sózinde de úl­ken maǵyna jatyr. Jasaǵan ıe­mizdiń ózi ólara shaqta ómir­ge keltirip, eki ǵasyrdyń kýási bolýdy násip etken eken, endeshe ishken-jegenimizge máz bolmaı, bastan keshkendi tarazyǵa tartyp, ótkennen ónege, tarıhtan tálim berýge talaptansaq onyń nesi aıyp? Toqsanynshy jyldarda el basyna túsken qıyndyqtar kóptiń áli esinde bolar. Sonda bizdiń qınalǵanymyzdy kórgen bir qarııa adam: «Sonshama nesine ýaıymdaısyńdar, aspany­myz ashyq, nanymyz bar. Olaı bolsa jaǵdaı da jaman emes qoı», – dep jubatatyn. Bir kópshilik jerde sol sózdi aıtamyn dep qarsylyqqa kez bolǵanym bar. Úıge kelgen soń ońashada oıǵa shomdym.   «Shyndyǵynda da bizdiń jaǵ­daı­ymyz búgingi kún turǵy­synan alǵanda qandaı, táýel­siz­digimizdiń jıyrma jyldy­ǵyn­da qol jetkizgen nendeı tabystarymyz bar?». Árıne, qashanda shydamdy­ly­ǵyna shúkirligin súıeý etip, tózimdiligine táýbesin tireý etken qara nardaı halqymyz qan­daı da bir qıyndyqtarǵa qas­qaıa qarsy tura bildi. Ata-ba­ba­larymyz san ǵasyr arman etken táýelsizdikke qolymyz jetip, dosymyz súıinip, dush­pa­nymyz kúıinip jatsa, «myń ólip, myń tirilgen qazaqtyń» keń peıiliniń óteýi bolar. О́tpeli kezeńniń synaǵyn «kóppen kórgen uly toı» dep, kórshi aǵaıyndarda kezdesip jatqan aýyrtpalyqtarmen sa­lys­tyryp, jeńildete salý oı­ym­da joq. Olardyń jaǵdaıy men bizdiń turmysymyzdyń ara­syndaǵy aıyrmashylyqtyń jer men kókteı ekenin kózi qaraqty kópshiliktiń ózi-aq kó­rip otyrǵan bolar. Qazir qaı qalanyń bazary­na barsań da qap arqalaǵan, qap­taǵan qyrǵyz baýyrlardy kóre­siń, alyp qurylys ala­ńyna aı­nalǵan Qazaqstandaǵy bar aýyr jumystyń basy-qa­sy­nan ózbek aǵaıyndardy kez­destiresiń. Keshegi Odaq kezinde ózimizben terezesi teń bo­lyp kelgen osy qyr­ǵyz, ózbek, tájik, t.b. aǵaı­yn­dar basqa elderdiń bosaǵa­sy­nan syǵalap, nan taýyp júrse, Eýropanyń kóptegen aımaq­ta­ryn­da túrik­terdiń, úndiler men pákstan­dyqtardyń jaǵdaıy osyndaı. Sonda olar qaıbir jetiskennen bala-shaǵasyn tastap, shekara asyp jóńkilip júr dep oılaısyń, osynyń barlyǵy ju­myssyzdyq pen joqshylyqtyń saldary. Qazirgideı kúrdeli kezeńde keıbir jerlesterimizdiń tur­mys deńgeıi áli de kúrt jaq­saryp ketpegenimen, bizdiń halyqtyń tamaq asyraý úshin basqa elderde jumys izdep júrmeýiniń ózi biraz nárseni ańǵartpaı ma? Árıne, bul jerde qazaq halqynyń jetimi men jesirin qańǵytpaı baýyryna basatyn qanynda bar qasıet, elde bolsa eringe tıedi deıtin eljandylyq pen qoǵamshyl­dyq, týǵan-týys pen jekjat­tyń arasyndaǵy jazylmaǵan zańdaı bolyp ketken qaıy­rym­dylyq pen baýyrmaldyq sııaqty basqa jurtta kezdese bermeıtin ózine ǵana tán ta­bıǵı minez-qulyqtyń da orny bólek ekenin aıtyp ótý kerek. Sońǵy jyldary kúsh alǵan álemdik daǵdarystyń saldary­nan batystaǵy nebir alpaýyt memleketterdiń ózi beldigin tar­ta býyp, áleýmettik jár­dem­aqylar men jalaqyny qys­qartýǵa májbúr bolǵan­dyǵyn kúndelikti habarlardan estip-bilip otyrmyz. Al bizde kerisinshe, jyl saıyn bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń jal­aqysy, zeınetkerlerdiń zeı­net­­aqysy, stýdentterdiń stı­pendııasy ósip otyrǵany kó­ńilge zor senim uıalatady. Bul oraıda «jalaqy ósedi» degen­nen-aq taýaryn qymbattata bastaıtyn saýda tutqalaryn ustaǵan paıdakúnemderdiń amal-aılasy jeke áńgimeniń taqy­ryby bolmaq. Urpaǵyna sapaly bilim, sanaly tárbıe berý isine ot­basy músheleri ǵana emes, mem­lekettiń de erekshe mańyz berýi óser elge tán qasıetterdiń biri. Keshegi kúnge kóz jibersek, táýelsizdigi­miz­di alǵanǵa deıin balalary­myz­dyń shetelge shyǵyp bilim alýy túsimizge kirip pe edi? Tipti, my­naý qa­symyzdaǵy Chelıabi, Omby, Qor­ǵanǵa baryp oqyǵanyna da máz edik qoı. Al, búgin «Bo­la­shaq» baǵ­darlamasy boıynsha talaby bar 4000-nan astam jas­ta­ry­myzdyń álemniń ár túkpi­rin­de joǵary bilim alyp jatqan­dyǵyn estigende erekshe bir sezimge bólengenimdi jasyr­ǵym kel­meıdi. Onyń ústine azýy alty qarys Amerıkada, álem el­deriniń ishinde bekzada bolmy­sy­men erekshelenetin Ulybrı­ta­nııa­da, qaı kezde de mádenıe­timen kósh bastap júretin Fransııada, kári qurlyq Eýropanyń basqa da memleketterinde bizdiń balalardyń oqyp júr­genine táýbe deısiz. О́zimiz sııaqty TMD memleketteriniń qaı­sysy osy­laı istep jatyr? En­deshe, muny elimizdiń zor jetistigi dep baǵalaýǵa tolyq quqy­myz bar. Mundaı jaǵ­daı­men maq­tansaq ta artyq bol­maıdy. Keńestik dáýirde shet elge shyǵyp, el men jer kórýdiń eleýli kedergilerge kezdeskeni aǵa urpaqtyń esinde bolar. Tipti sol kezdegi «alys shetelimiz» Bol­garııaǵa, Rýmynııaǵa, Iýgosla­vııa­ǵa týrıstik sapar jasaý baqyty buıyrǵandardyń ózi aıyrbas­taýǵa ruqsat etilgen 50 somyn nege jetkizerin bilmeı, syrt elden jer bolyp oralǵanyn umyta qoıǵan joqpyz. Sony biletin sheteldikter Keńes Odaǵynan kelgen týrısterge músirkeý sezimimen qa­raıtyn. Biz úshin ol kezde Baltyq jaǵalaýyndaǵy Estonııa, Lıtva, Latvııaǵa baryp kelýdiń ózi arman bolatyn. Qazir, shúkir, qaıda baramyn, qansha bolamyn dep ýaıym­da­maısyń, qaltań kóterse qalaı saı­randasań da óz erkińde. Jaz kúnderi eńbek demalysyn shetelderge baryp ótkizetinderdiń qata­ry kúnnen-kúnge ósip keledi. Qýǵyn-súrginge toly zamandaǵy solaqaı saıasattyń kesirinen Qazaqstan taǵdyrdyń buı­ryǵymen kóp ultty memleketke aınalýǵa májbúr boldy. Alaıda, munyń bári kóship kelgen ózge halyq ókilderiniń óz erikteri boıynsha bolyp jat­paǵan­dyǵyn túsingen qazaqtar olarǵa dostyq qushaǵyn jaıyp, bir tilim nanyn bólisip jedi. Qazaqstandaǵy ulttardyń bári bú­ginde bir úıdiń balasyndaı tatý-tátti tirlik keshýde. Osynyń bári bizdiń ha­lyq­tyń keńdiginiń, júrgizilip jatqan saıasattyń sa­lı­qalylyǵynyń jemisi. Osydan 15 jyl buryn qu­rylǵan Qazaq­stan halqy Assam­bleıa­synyń ju­mysy búkil álem­niń nazaryn aýdardy. Qazirgi tań­da birqatar memleketterdiń ult­aralyq qaty­nastar shıelenisip turǵan kezeńde halyqtar dosty­ǵynyń qazaqstan­dyq úlgisine qyzyǵýshylyq ta­nytýy zańdy da. Búginde jer shary mazasyz­dyq­qa toly. Oǵan keıbir el­derdiń áleýmettik jaǵdaıynyń tó­mendeýi, ultaralyq qaqty­ǵys­tar, dinı kózqarastar qaıshy­lyǵy sebepshi bolýda. Sondaı dúrbeleńdi kezeńde bizdegi sútteı uıyǵan birlikke qyzyǵa da, qyz­ǵana qaraıtyndar az emes. Alys-jaqyn kórshi memleketterde oryn alǵan qaqtyǵystar sal­darynan adam shyǵynyna jol berilgendigi de belgili. Tipti 180 jyldyq táýelsiz tarıhy bar Belgııa HHI ǵasyrda osyndaı qolaısyz jaǵdaıǵa tap bolyp otyrǵanyn kórgende, ne aıta­ryńdy bilmeısiń. Sol qaıshy­lyq­tardyń barlyǵy da soǵan baı­lanysty qaza tapqan jandar­dyń bir tamshy qanyna taty­maıtyndyǵy aıqyn. Sondyqtan da elimizde qol jetkizilip otyr­ǵan tynyshtyqtyń, tatýlyqtyń qadirin bilý barshamyzdyń aza­mat­tyq, keń maǵynada alǵanda eldik boryshymyz. Taǵy da bir erekshe toqtala keter sala – sóz bostandyǵy. Ke­ńes Odaǵy kezinde engizilgen qa­tań senzýranyń saldarynan qo­ǵamdaǵy ótkir máseleler «ja­bý­ly qazan» kúıinde qalyp keldi. Oqta-tekte ortalyq «Pravda» gazetinde ǵana syn materıaldar jarııalanatyn. Biraq onda da syn sadaǵyna tómengi partııa uıym­dary ilinetin. Tipti, batyl syndy bylaı qoı­ǵanda, «darhan qazaq dalasy»,  «qazaqtyń kıeli topyraǵy» dep jazǵandarǵa da «ultshyl» degen aıyp taǵylyp jatatyn. Egemen elimizde qanat jaıyp kele jat­qan jarııalylyqtyń nátıjesinde árkim óziniń oı-pikirin ashyq aıta alatyn jaǵdaıǵa qol jetkizdik. Qazir memlekettik emes buqara­lyq aqparat quraldarynyń sany shamamen 2500-ge jetti. Son­dyqtan da búgin oblystarda, tipti shaǵyn qalalarda shyǵatyn gazet­terdiń ózi mınıstrlerdi, ákim­derdi, t.b. basshylardy jerden alyp, jerge salyp jat­qanyn kóre­miz. Mundaıda tek keıde synaǵannyń jóni osy eken dep aýa jaıylyp ketýge, aıǵaq­syz kinálap, jazyqsyz jala ja­býǵa jol berilmeýi kerek. Al, biraq, ádil synnyń qoǵam da­mýy­na qomaqty úles qosatyny sózsiz. Endi memlekettik tilimizge keleıik. Qyzyl ımperııanyń kezinde ana tilimizdiń joıylýdyń az-aq aldynda bolǵany barshaǵa málim. Qazaqsha mektepter shetterinen jabylyp, ulttyq salt-dástúrimizden ajyrap qalǵany­myz áli esimizde. Sol kezdegi as­tanamyz, bir mıllıonnan astam halqy bar bir Almatynyń ózinde jalǵyz-aq qazaq mektebiniń bolǵandyǵyn aıtsaq ta jetkilikti. Eger ańsaǵan táýelsizdigimiz taǵy onshaqty jylǵa keshikkende tamyry qurǵap qalǵan týǵan tilimizge qan júgirtýge kesh bolyp qalar ma edi, qaıter edi?.. Ras, bir kezderi bosaǵadan ǵana oryn tıip qalǵan ana tili­mizdiń altyn basyn tórge shyǵarý isinde irkilister bolyp jat­qandyǵyn moıyndaýǵa týra keledi. Alaıda, sonyń bárine eń birinshi kim kináli? Ashy da bolsa ashyp aıtýǵa týra keledi, eń aldy­men ózimiz. Áke-sheshesi ba­lasymen, ata-ájesi nemeresimen oryssha sóılesetin bir ǵana emes, «biregeı» halyq ta ózimizdiń qa­zaqtar. Tipti, keıde «basqa ha­lyqtarǵa til jóninen qysym jasalýda»  degen sııaqty alyp­qashpa sózderdi taratyp júr­gen­der ana tilimiz tórge shyqsa aty­nan aýnap qalam ba dep qorqatyn ózimizdiń qandastarymyz emes pe eken degen kúpirlik oı da keledi.     Bodandyqta bolǵan kezimizde ju­mys ornynda, qoǵamdyq jerlerde qazaqsha sóılegenimiz úshin «kináli» bolyp qalǵandyǵymyz­dy eshkim umyta qoımaǵan shy­ǵar. Endi sodan bergi ýaqytta irkilistermen qatar ilgerileý de bar ekendigin eshkim joqqa shy­ǵara qoımas. Eń bastysy, Qazaqstanda tu­ra­tyn ózge ult ókilderi de memlekettik tildi bilý talaptarynyń ýa­qytsha naýqan emes, búgingi kúnniń kezek kúttirmes mindeti ekendigine kóz jetkizdi. Qazir qazaq emester arasynda memlekettik tildi úırenýge degen su­ranys artty, qazaqsha erkin sóı­leıtin basqa ult ókilderiniń qa­tary ósti. Til saıasatyna kóńil ábden-aq bólinip keledi. Ony bárimiz de estip-bilip otyrmyz. Memlekettik mekemeler memlekettik tilge kóshti. Qazaq tilinde dáris beretin mektepter men oqý oryndarynyń qatary kóbeıdi. Mysaly, búgingi tańda qazaq tilinde bilim beretin 3900-ge jýyq mektep bar. Joǵa­ry oqý oryndarynda 32 myń stýdent qazaq tilinde bilim alady eken. Ártúrli salalar boıynsha bir mıllıon danaǵa jýyq sóz­dikter shyǵaryldy. Elbasynyń bastamasymen qurylǵan memlekettik tildi damytýdyń Prezıdenttik qory jumys isteýde. Osy­nyń bári de tilimiz úshin ja­salyp jatqan iri jumystardyń arqasy emes pe? Qazaqstan halqyna arnalǵan bıylǵy Joldaýda 2020 jyly halqymyzdyń – 70 paıyzy, mektep bitirýshilerdiń 95 paıyzy qazaq tilin tolyq meńgerýge tıisti dep aldymyzǵa naqty da mańyzdy mindet qoıyl­dy. Endeshe, jaýapty laýazymǵa ıe bolý úshin qazaq tilin jete meńgerý talabyn áýeli óz qan­dastarymyzdan bastaıtyn mezgil jetken sııaqty. Sonda ózge ult ókilderiniń ózderi-aq memlekettik tildi tez arada úırenýge den qoıary daýsyz. Halqymyzda aqyryn júrip, anyq bas degen ǵıbratty sóz bar. Dál osy til máselesinde osy ósıetti oıdan shyǵarmaýymyz kerek. Búgingi kúni elimiz aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizgen bolsa, bul kóbine kóp qazir el ishinde or­nyqqan birlik pen yntymaqtyń arqasy. Bir kún urys bolǵan úıden myń kúndik yrys qashady eken. Endeshe, bereke birligimiz jarasyp,  elimizge yrys qutaı­syn desek, osy yntymaqtan aıyry­lyp qalmaýymyz kerek. Asyǵyp-aptyqpaı-aq ta kóp nárse tyndyra alatynymyzdy osy ýaqytqa deıin júrip ótken jolymyz ben ýaqyttyń ózi kór­setti ǵoı. El ishindegi tynysh­tyqqa qazaqtyń ár balasy jaýapty dep bileıik. Meniń tilge tıek etkenderim Táýelsizdiktiń 20 jyly ishinde atqarylǵan aýqymdy isterdiń bir sheti ǵana. Al endi qol jetkizgen tolaǵaı tabystarǵa kóz jibersek, osy ýaqyt aralyǵy tutas bir ǵasyrǵa tatıtyndaı. О́ıtkeni, bul kúnde qazynaly Qazaqstandy, onyń ásem astanasyn búkil álem tanıdy. О́z elimizde de shet elderde de ultymyzdyń qasıetin arttyryp, mereıin asqaqtatatyn ister barshylyq. Mysal retinde bir ǵana mádenı baǵdarlamany ataýǵa bolady. Osy baǵdarlama aıasynda Ál-Farabı men Beı­barys babalarymyzdyń arýa­ǵyn ulyqtap, Mysyr men Sırııada meshit pen memorıaldyq keshen­niń turǵyzylýy asyl­da­ryn ar­daqtap, tarıhyn túgen­deımin deıtin qaı elge bolsa da úlgi-ónege bolarlyq is. Árıne, bizdiń elde esh­qan­daı kemshilik nemese kinárat joq deýge de bolmaıdy. Búkil álem­­di jegi qurttaı jaılap al­ǵan sybaılas jemqorlyq deıtin atyń óshkir alapesten biz de qashyp qutyla almadyq. Ol endi búkil qoǵam bolyp, qalyń elim qazaǵym qarsy turǵanda ǵana jeńe alatyn dert pe deımin. Turǵyn úı sharýashylyǵy, jastarǵa baspana máselesi de sheshimin kútip turǵan isterdiń biri sııaqty. Biz bile bermeıtin basqa osal tustarymyz da bar shyǵar. Qudiretti ýaqyt enshisindegi bul máseleler de oń sheshimin tabatynyna kámil senemiz. Qashanda aldyna aıqyn maqsat qoıa bilgen eldiń shyǵar shyńy bıik bolady. Olaı bolsa ózine alyp adymdy, qaryshty qadamdy ólshem etken táýelsiz Qazaqstannyń  alǵa qoıǵan már­­tebeli maqsattarynyń aby­roımen oryndalatyndyǵyna shúbásiz sengim keledi. Keýdesi altyn sandyq, kó­ne­kóz qarııalarymyz aıtýshy edi. «Baq, qaıda barasyń?» – de­gende, Baq: «Yntymaǵy ja­ras­qan elge baramyn!» – dep jaýap bergen eken. Sol aı­tyl­ǵandaı, birlikke jetetin baı­lyq joq, tatýlyqqa jetetin tirlik joq. Qazaqta maǵynasy tereń, aıtylýy aýyr «Adam basyna baqtyń qonǵanyn bilmeıdi, ushqanyn biledi» degen qanatty sóz bar. Búgingi bosaǵamyzdyń beriktigi, shańyraǵymyzdyń bıik­tigi, tútinimizdiń túzýligi halqymyzdyń basyna qonǵan baq desek, sol baǵymyzdy qadirlep, qolda bardy baǵalaı bileıik, aǵaıyn! Suńqar OSPANOV, eńbek ardageri, KSRO oqý-aǵartý isiniń úzdigi. Qostanaı.