Erteńin oılaǵan el ekonomıkany damytady

Ekonomıkanyń turaqty damýy barlyq salaǵa jan bitiredi. Álem jańa myńjyldyqqa endi, sonymen birge qo­ǵamdyq qaty­nas­tarǵa, sonyń ishinde ekonomıka sa­la­­syn­da jańa zańnamalyq kózqarastar qajet boldy. El táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna qandaı ekonomı­ka­­ly­q jetistiktermen jetkeli turmyz? Osy saýaldar tó­ńi­re­ginde Májilistiń Ekonomı­ka­lyq reforma jáne óńirlik damý ko­mı­tetiniń tóraǵasy Seıitsultan ÁIIMBETOV óz oılarymen bólisedi. – Seıitsultan Súleımen­uly, siz jetekshilik etetin ko­mıtet eldiń damýyna tikeleı qatysty zań­dar­dyń sa­pa­ly ári der kezinde qabyl­da­nýyna atsalysady. Áńgi­me­ni de osy máseleden bastasaq... – Qurylǵan kezinen bastap bizdiń komıtet óz jumysyn qajetti ekono­mı­kalyq jańarý­lardy jáne óńir­ler­diń bir­qa­lypty damýyn qamtamasyz etetin tıimdi quqyqtyq baza qurýǵa qol jetkiziletindeı etip jolǵa qoıdy. О́tken ke­zeń­de 200-den asa zań qabyl­danǵanda bas komıtet rólin atqarýy osynyń naqty dáleli. Ekonomıkanyń mańyzdy ba­ǵyt­tary boıynsha qo­ǵam­dyq qatynastardy zań turǵysynan retteýdi jaqsartý úshin kólik, baı­la­nys, memlekettik múlik, jeke kásip­kerlik, aksıonerlik qoǵamdar, báse­ke­lestik, sáı­kestikti baǵalaý salasyn­daǵy akkredıtteý, ınvestısııa tý­ra­ly jáne basqa da zań jobalary komıtette jan-jaqty talqy­lan­dy, keıin palata oty­ry­synda maquldandy. Qysqasha aıtqanda, jańa aktilerde jeke kásipkerlik erkindigi, ony qorǵaý jáne qol­daý, jeke kásipkerliktiń bar­lyq sýbektileriniń kásip­ker­lik qyz­metti júzege asyrý teńdigin, jeke menshikke qol suqpaý jáne qorǵaý kepildigin, elimizde shaǵyn kásip­ker­liktiń basym damýyn qamtamasyz etý jóninde sharalar kózdelgen. – Máselen, «Jeke kásip­ker­lik tý­raly» zańǵa qandaı túzetýler ja­saldy? – Bul zańǵa jeke kásip­kerlik sý­bektisiniń qandaı táýekel tobyna jatatyndy­ǵy­na baılanysty jospar­ly tek­serýler júrgizý kezeńdigi belgilengen normalar engizildi. Zańǵa sáı­kes táýekeldiń sha­maly deńgeıinde jos­parly tek­serýler júrgizý kezeń­di­ligi bes jylda bir retten jıi bol­maı­tyn bolyp belgilenýge tıis. Veterınarııa, ósimdikter karantıni jáne ósimdikti qor­ǵaý, tuqym sharýashyly­ǵy, as­tyq jáne maqta rynogy sala­synda úsh jylda bir retten jıi bol­maýǵa tıis. Sanı­tarlyq-epıdemıo­logııalyq baqylaý sa­la­synda jylyna bir retten jıi bolmaýy kerek. Bul rette zańda olardyń belgilenbegen tekserýler júrgizýi­ne tyıym salynǵan. Osy jáne basqa da sharalar memlekettik organdardyń jeke kásipkerlik sýbek­tilerine tekserýler júr­gizýin ońaı­latýǵa jáne olardyń sanyn qysqartýǵa múmkindik berdi. – El dáýletiniń artýynda ın­vestısııanyń róli aı­ryq­sha. Osy oraıda otandyq eko­no­mıkaǵa sheteldik qarjy­nyń kelýine qabyldanǵan zań­dar qalaı áser etýde? – Tutastaı alǵanda, respýblıka boıynsha negizgi kapı­talǵa quıylǵan ınvestı­sııa­nyń jalpy kólemi 2004 jyly 1 trln. 703 mlrd. 684 mln. teńge bolsa, 2009 jyly 4 trln. 585 mlrd. 298 mln. teńgege jetken. Onyń ishinde sheteldik ınvestısııa kólemi 2004 jyly 301 mlrd. 339 mln. teńge kóle­min­de bolsa, 2009 jyly 1 trln. 697 mlrd. 493 mln. teń­geni qurady. Bul rette ınves­tısııanyń naqty kólemi, ıaǵnı, baǵa faktorlarynyń áseri eskerilmegenin aıtqanymyz jón. 2009 jyly 2004 jylmen sa­lys­tyrǵanda, 2 ese derlik ós­ken, al osy jyldary ınvestısııa ósýiniń jyl saıynǵy qar­qyny 114,8 paıyzdy quraǵan. – Sońǵy jyldary ınno­va­sııa­lyq baǵdarlamalardy júzege asy­rýǵa basa mán berilýde. Osy baǵytta qandaı zań­dyq negizder qalyp­tas­ty? – Ekonomıkanyń básekege qabi­let­tiligin arttyrý, kásip­ker­likti damytý jáne otandyq taýar óndirý­shi­lerdi qol­daý, sondaı-aq ekonomıkany memlekettik retteý sharalaryn kú­sheı­tý úshin komıtette birqatar zań­dar qa­raldy jáne keıin olardy Parlament qabyldady. Sonyń ishinde otandyq ın­no­vasııalardy ázirleý, engizý jáne zamanaýı tehnologııalardy alý kezinde ınnovasııalyq qyzmet sýbektilerin memlekettik qol­daý­dy júzege asyrý tetigin naq­tylaıtyn zańdyq negiz bar. Son­daı-aq ishki suranysty ynta­lan­dyrý úshin otandyq taýar óndirý­shilerdi qorǵaý jóninde sharalar qa­byl­danǵan memlekettik satyp alý má­seleleri boıynsha to­lyq­tyrýlar engizildi. Elimizde bır­ja­lyq saýdany damytýǵa, stra­te­gııa­lyq taýarlarmen saýdany ret­teýge, usaq taýar ón­dirýshi­lerdi bırjalyq saýda úderisine tartý esebinen básekelestikti damy­týǵa jáne qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan taýar bırjalary týraly zań­dar jetildirildi. – Ǵylym men óndiristi baıla­nys­tyrý baǵytyndaǵy qandaı qadamdy aıtar edińiz? – Elimizde tehnoparkterdiń eki deńgeıli júıesi – ulttyq ǵylymı-tehnologııalyq parkter jáne óńirlik tehnolo­gııa­lyq parkter qalyptasýda. Keleshekte Qazaqstandaǵy tehnoparkter ǵylymnyń óndiris­pen baıla­ny­syn nyǵaıtý mindetterin sheshýdi, qazirgi zamanǵy teh­nologııalar, joǵary tehno­lo­gııaly jáne básekege qabiletti ónim óndirisin engizýdi kózdeıdi. Osy oraıda bıylǵy Joldaýda «Bizdiń eko­nomıkamyzdyń báse­ke­ge qabilettiligi qýat shyǵyn­daryn azaıtýdy qamtama­syz etetin tıimdi tehnologııalarǵa negizdelýi kerek», delingenin aıta ketý kerek. – Turǵyn úıge qatysty jáne úles­kerler quqyǵyn qorǵaýdy kóz­deıtin zań jobalary sizdiń komıtet arqyly ótti emes pe? – Iá, bas komıtet retinde zań jo­balarymen aýqymdy jumys­tar júr­gizil­di, jumys toby qu­ryl­dy. Qazaq­standa turǵyn úı qurylysynyń qar­qyn alǵany óte jaqsy. Alaıda, ol aza­mat­tar­dyń quqyǵyn qorǵaý qajet­tigin týdyrdy. Osy problemany sheshý úshin bizdiń komıtette turǵyn úı-kommýnal­dyq sala, turǵyn úı qu­rylysyna úles­­tik qatysý má­se­leleri boıynsha zań­dar qabyl­dandy. Jańa zańnamalyq aktilerge sáıkes elimizdiń qalalary men aýdandarynda turǵyn úı ıns­pek­sııalary qurylýy tıis. Olar turǵyn úı qoryn saqtaý jáne tıisinshe paıdalaný jóninde kondomınımým nysanyn basqarý or­gan­darynyń qyz­meti­ne ba­qy­laýdy jú­zege asyrý maqsatyn kózdeıdi. 2007 jylǵy 1 qańtardan qol­da­nysqa engizilgen, úleskerdiń qu­qyǵy barynsha qorǵalǵan «Tur­ǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» jańa zań azamattar arasynda oń serpin týǵyzdy. Buǵan, birinshiden, úles­tik qatysý shartynda bolýǵa tıis mindetti talaptardyń dál aıqyndalýy arqyly qol jetkiziledi. Ekinshiden, ja­salǵan sharttardy esepke alý arqyly memleketke bul jaǵdaı birneshe ret qaıtara satýdy, lısenzııalary, jer ýchaskeleri, qurylysqa ruqsat­tary joq qurylys uıymdarymen shart­tar jasasý  múmkindigin bolǵyz­baýǵa yqpal etedi. – О́ńirlerdi damytý sala­syn­da qandaı zańdar qabyldandy? – Ekonomıka damýynyń jańa ta­laptaryna jaýap retinde komıtet keıinnen zańdarǵa aınalǵan konsessııalar týraly, salalyq retteýishter qyz­meti máseleleri boıynsha, baıla­nys jáne arnaıy ekonomıkalyq aı­maq­­tar týraly jobalardy ázir­le­di. Olar ınfraqurylym ny­san­daryn sa­lýdy qosymsha yn­talandyrý jáne mem­lekettik menshiktiń qazirgi ny­sandaryn basqarý jáne jańartý tıimdiligin arttyrýdy kózdeıdi. Jáne ener­getıkalyq kásip­oryn­dar­dyń ın­ves­tısııalyq mindettemelerdi oryn­daý jáne tabıǵı monopolııa sýbekti­leriniń zań­na­maǵa sáıkes bekitilgen tarıf­terdiń ósýine jol bermeý jó­nin­degi qyzmetin retteıdi. Eko­nomıka salalaryn damytý jáne qoldaý, óńir­lerdiń jedel damýy jáne áleýmettik máse­lelerdi sheshý, kásipkerlik qyz­met­tiń tıimdiligin arttyrý, ınves­tısııany, tehnologııalar men qazirgi zamanǵy basqarý tetigin tartý, tıimdiligi joǵary jáne básekege qabiletti óndi­ris­ter qurý maqsatynda ar­naıy ekonomıkalyq aımaqtar qurýdy kózdeıdi. Ekonomıka talaptaryna saı keletin tıimdi ulttyq ın­fraqurylymdy qurý jáne da­mytý qajettigi eskerile oty­ryp, kólik salasyndaǵy qu­qyq­tyq qat­y­nas­tardy retteıtin zańdar ázirlenip, qabyl­dan­dy. Sonymen qa­tar «Qazaq­stan Respýblıkasynyń áýe keńis­ti­gin paıdalaný jáne avıasııa qyzmeti týraly» Zańnyń qa­byl­danýy avıasııa qyzmetin jetildirýge, ushý qaýipsizdigin memlekettik baqylaý shara­la­ryn kú­sheı­týge, sondaı-aq eý­ropalyq avıa­sııa­lyq talaptar­dy jáne Halyqaralyq azamat­tyq avıasııa uıymynyń qara­ryn engizýge yqpal etti. – Qoǵamnyń ózge salala­ry­na qatysty qandaı zań­dardy atar edińiz? – Aıtalyq, «Tehnıkalyq retteý týraly» zań qyzmetke, ónim­derdiń sıkldik úderis­te­ri­ne mindetti jáne erikti talap­tardy aı-qyndaý, tehnıkalyq retteý sala-synda sáıkestikti rastaý, akkredıtteý jáne memlekettik baqylaý jónindegi qoǵamdyq qatynas­tar-dy retteýge baǵyttalǵan. Zań ere­jele­riniń is júzinde tolyq qolda­ny­lýy adam ómiri men den­saý­lyǵy jáne qorshaǵan orta, onyń ishinde, ósimdik jáne janýarlar dúnıesi úshin ónim qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Son­daı-aq ónim men qyzmetter qaýip­sizdigi men sa­pasyna qatysty tu­tynýshy­lar­dy jańylys­tyra­tyn is-áreketterdi eskertýdi, saýdada tehnıkalyq kedergilerdi joıý­dy, otandyq ónimniń básekege qabi­letin arttyrýdy, tabıǵı jáne ener­­getıkalyq resýrs­tar­dy únem­deýdi maqsat etken. «Tabıǵı monopolııalar tý­ra­ly» zań jobasy komıtette birneshe ret qaralyp, óńdeldi. Bul zań – tabıǵı monopolııalar jáne retteletin naryqtar salasyndaǵy qyz­metti retteıtin negizgi zań­namalyq akti­lerdiń biri. Qazirgi ýaqytta «Ta­bıǵı monopolııalar jáne retteletin rynoktar tý­raly» dep atalatyn zań  tutyný­shy­lar­dyń, tabıǵı monopolııa sý­bektileriniń jáne retteletin ryonk sýbektileriniń múdde­lerin qorǵaýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Sondaı-aq tutyný­shy­lardy qaýipsiz jáne sapaly taýarlarmen, qyzmet­ter­men qam­ta­masyz etý jónin­degi sharalardy aıqyndaıtyn «Tutynýshylardyń quqyqta­ryn qorǵaý týraly» zań da óz tıimdiligin kórsetti. – Sóz sońynda oıyńyzdy túıindeı ketseńiz... – Qos palataly Parlament­tiń 15 jyldyq tarıhyndaǵy ótken on bir jyl komıtet úshin Qazaq­stannyń jańa memlekettiligi qa­lyp­tasýy­nyń kúrdeli kezeńimen tuspa-tus keldi. Qa­zaq­stan qoǵamy saıası jaǵynan da, ekonomıkalyq turǵy­dan da jańǵyryp, túledi. Tarıhı ól­shem­men alǵanda az ýaqytta Má­ji­listiń salalyq komı­te­tiniń jumys úlgisi jasaldy – bul ómir­sheń zań­dar retinde kúshke ıe bola­tyn jobalar ázir­leý. Qazaqstan memleke­tiniń damýyn zańnamalyq jaǵynan qamtama­syz etýdi jetildirý aldaǵy ýa­qytta da bizdiń ko­mıtettiń bas­ty maqsaty bolyp qala beredi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.