Búgin biz jeńil oqylatyn kitaptardy kóp oqımyz, sanaǵa salmaq túsirmeıtin fılmder prokattan túspeıdi. Eki-úsh nota aralyǵynda qurylǵan, qarapaıym ánder tez jattalady. Osy úrdisten avtorlardyń ónerdi túsinikti etýge umtylysy baıqalady. Biraq sonyń áserinen mazmuny baı, qatpary tereń týyndylar nazardan tys qalyp jatyr. Endi olardy kim jaratyp, kim tutynady? Aldaǵy ýaqytta naǵyz ónerdiń aıasy taryla ma, keńı me? Saraptap kórdik.
Kórkem shyǵarmanyń máni kóz júgirtýmen ashylmaıdy. Ol oqyrmannan zeıin men yjdaǵat talap etedi, oı eńbegine shaqyrady. Soǵan jumsalatyn ıntellektýaldyq kúsh – shyǵarmadan alatyn estetıkalyq lázzattyń negizgi qaınary. Asylynda, ónerdiń adam sanasynda qabyldanýy men rýhanı rahattyń arasynda jipsiz baılanys bar. Eger týyndy ádeıi jeńildetilse, ony túsiný de jeńildeıdi. Biraq sonymen birge odan týatyn áser de álsireı túsedi.
Balalarǵa arnalǵan taqpaqtar ádeıi jeńil jazylady. Sáıkesinshe bala da ony tez túsinedi. Biraq taqpaq oqyp sezim sáýlesine shomylyp otyrǵan oqyrmandy kezdestirmedik. Al balanyń taqpaqty súıispenshilikpen jatqa soǵýy – estetıkalyq lázzattan góri, oıyn lázzatyna jatady. Kishkentaı oqyrman taqpaqtyń uıqasy men yrǵaǵyn oıyn retinde qabyldaıdy, dybystyq úılesim men qaıtalaý arqyly keletin qýanysh úshin jattaıdy. Bul jerde qabyldaý oı eńbegine emes, qımyl men elikteýge, yrǵaqqa ilesýge negizdeledi. Sondyqtan mundaı áser balanyń estetıkalyq tájirıbesin bastapqy deńgeıde qalyptastyrǵanymen, kórkem lázzattyń tereń qatparyna aparatyn ıntellektýaldyq ári rýhanı tolǵanysty týǵyza almaıdy.
Al mátin kúrdelene túsken saıyn ony qabyldaý da aýyrlaı beredi, bylaısha aıtqanda, qoljetimdilik azaıady. Alaıda osyǵan jumsaǵan oqyrmannyń aqyl-oı qajyry kórkem lázzattyń odan saıyn kúshti bolýyna jol ashady.
Oqı otyryńyz: О́nersiz ómir múmkin be?
Osy qarama-qarsy eki úrdistiń shetki núktelerinde eki túrli mádenı qubylys tur. Ádebıettanýshy Iýrıı Borev ony bylaı aıshyqtaıdy:
Bir jaǵynda – qarapaıym áser syılaıtyn, tez qorytylatyn pop-mádenıet pen kıch. Pop-mádenıet degen jappaı tutynýǵa arnalǵan mádenı ónim bolsa, kıch – ishki mazmunmen emes, syrtqy jyltyraq arqyly kózge uryp áser syılaǵysy keletin pop-mádenıettiń ústirt qabaty. Bulardyń ekinshi jaǵynda sanaýly topqa ǵana arnalǵan, jabyńqy, tuıyqtaý, keıde tákapparlaý elıtarlyq óner turady.
Biraq osy tusta mańyzdy bir jaıt bar. Kórkem klassıka osy ekeýiniń qaısyna jatady? Ekinshisine deýińiz múmkin, biraq olaı emes. Shynaıy klassıka eki shekten de boıyn aýlaq ustaıdy. Ol shyǵarmanyń túsiniktiligi men onyń estetıkalyq qýatynyń arasynan bir núkteni tabady. Iаǵnı klassıka oqyrmandy shettetpeıdi, biraq daıyn ásermen aldarqatpaıdy da. Oılanýǵa, sezinýge, tereńdeýge jeteleı otyryp, joǵary kórkem lázzatqa talpyndyrady.
Qaperge alǵan jón, ónerdiń halyqtyǵy degen uǵym bar. Biraq bul bárine birdeı qoljetimdi óner degen sóz emes. Qoljetimdilik pen halyqtyq – ártúrli uǵym. Olardy bir deńgeıde qaraý – úlken qatelik. Halyqtyq – kórkem shyǵarmashylyq pen halyqtyń ózara qarym-qatynasyn tanytatyn, ónerdiń tabıǵaty men onyń tamyrlaryn beıneleıtin estetıkalyq kategorııa. Taǵy da sol Borev. Máselen, Ábilhan Qasteevtiń «Kolhoz toıy» kartınasyn alyp qaraıyq. Onda beınelengen mazmunnyń ózi bul shyǵarmanyń halyqtyǵyn tanytady.
Sýretker halyq jasaǵan obrazdar arsenalynan nár alady, biraq ony daıyn kúıinde qaıtalamaıdy, qaıta jańa kórkem júıege aınaldyrady. Muqaǵalısha aıtsaq, «shekpen jaýyp ózine qaıtarady». Halyqtyq ónerdi bos shelekteı dańǵyrlaq nárse dep uqqandar az bolmaǵan. Qazir de kezdesip jatady. Osyndaı ústirt túsiniktiń tasasynda buqaralyq mádenıettiń jasandy, tez tutynylatyn ónimderi jasyrynyp, óris alyp ketti. Asylynda, ónerdiń shynaıy áleýmettik mindeti – kópshilikke erý emes, kerisinshe, kórermen men oqyrmandy alǵa jeteleý. Sýretker óz aýdıtorııasynan bir qadam ilgeri júrýge tıis.
Degenmen jańashyl shyǵarmalardy keı synshylar «muny kópshilik túsinbeıdi» degen ýájben tusaýlap otyrady. Munda óte abaılaý kerek. О́ıtkeni ónerdiń áleýmettik mańyzy onyń qanshalyqty keń taraıtynymen ólshenbeıdi. Ol eń aldymen shyǵarmanyń boıynda qandaı ıdeıalyq-kórkem áleýet bar ekenimen aıqyndalady. Sol áleýetke jetý, sol rýhanı baılyqtardy ıgerý – jeke oqyrmannyń ǵana emes, tutas qoǵamnyń mádenı mindeti.
О́nerdiń túsiniktiligi de turaqty ólshem emes, ol tarıhı turǵyda únemi ózgerip otyrady. Bir kezeńde kúrdeli kóringen týyndy kelesi dáýirde mádenı normanyń bir bóligine aınalýy múmkin. Máselen, Frans Kafkanyń negizgi shyǵarmalary kózi tirisinde keńinen moıyndalmady. Al Van Gog sýretshi retinde tolyq tanylmaı ketti. Osy úderiste kórkem lázzat erekshe mánge ıe. Ol – kórkem resepsııanyń (qabyldaýdyń) tek emosııalyq áseri ǵana emes, ónerdiń adamdy «áleýmettengen jaratylys» qana emes, ózindik qundylyǵy bar dara tulǵa retinde moıyndaıtynynyń aıǵaǵy.
Oqı otyryńyz: Ádebıet oqyrmansyz ómir súre ala ma?
Qazirgi ǵylymda kórkem lázzat tek sezimdik qubylys retinde ǵana emes, belgili bir zańdylyqtarǵa baǵynatyn kúrdeli úderis retinde qarastyrylady. Osy turǵyda estetıkalyq áserdi sandyq jáne sapalyq ólshemder arqyly túsindirýge talpynǵan eńbekter az emes. Solardyń ishinde amerıkalyq matematık Djordj Bırkgof usynǵan formýla málim.
Onyń paıymdaýynsha, estetıkalyq ólshem (E) kórkem shyǵarmanyń qurylymdyq aıqyndyǵyna (Q) týra proporsıonal, al tereńdigine (T) keri proporsıonal.
E = Q / T
Iаǵnı shyǵarmanyń qurylymy qanshalyqty aıqyn, jınaqy bolsa, ony qabyldaý da sonshalyqty jeńildeıdi, al mátinniń tereńdigi myqty bolǵan saıyn estetıkalyq áser álsireı túsedi degen sóz. Bul tujyrymǵa sáıkes, qarapaıym qurylǵan, túsinikti týyndylar tez qabyldanady jáne kópshilikke ońaı jetedi, al kúrdeli, kópqabatty shyǵarmalardyń estetıkalyq lázzaty az bolady.
Bul tujyrymdy tarqatyp qarasaq, máseleniń túıini aıqynyraq ashylady. Eger estetıkalyq áser tek qurylymdyq aıqyndyqqa táýeldi bolsa, onda eń qarapaıym, esh kedergisiz qabyldanatyn shyǵarmalar eń kúshti lázzat syılaýy tıis edi. Alaıda kórkem tájirıbe muny rastamaıdy. Kerisinshe, adamǵa tereń áser qaldyratyn, oı men sezimdi uzaq ýaqyt mazalaıtyn týyndylar kóbine kúrdeli, kópqabatty bolyp keledi. Olar bir oqyǵanda nemese bir qaraǵanda tolyq ashylmaıdy, ózine qaıta-qaıta oraltyp, oılanýdy, salystyrýdy, kúsh jumsaýdy talap etedi.
Osyny eskere otyryp, G. Aızek estetıkalyq lázzat qurylymdyq aıqyndyq pen tereńdiktiń qarama-qarsy qoıylýynan emes, olardyń úılesiminen týyndaıdy dep paıymdaıdy.
E = Q × T
Iаǵnı kórkem shyǵarmada belgili bir qurylymdyq jınaqylyq, ishki tártip bolýy shart, áıtpese týyndy túsiniksiz haosqa aınalady. Biraq sol rettelgen qurylymnyń ishinde oı tereńdigi, maǵynalyq kópqabattylyq, kúrdelilik bolmasa, áser de ústirt bolyp qalady.
Aızektiń aıtýynsha, estetıkalyq áserdi qurylymdyq aıqyndyq pen maǵynalyq tereńdiktiń birin ekinshisine bólip ólsheý jetkiliksiz. Kerisinshe, bul ekeýi bir-birin kúsheıtetin faktorlar retinde qatar jumys istegende ǵana shynaıy kórkem lázzat týady. Sondyqtan ol estetıkalyq ólshemdi olardyń qatynasy emes, kóbeıtindisi retinde qarastyrady. Qurylymy jınaqy, onyń ústine oıy tereń shyǵarma qabyldaýshydan ıntellektýaldyq jáne sezimdik kúsh jumsaýdy talap etedi, alaıda dál osy kúsh salý estetıkalyq qanaǵatpen óteledi. Mundaı jaǵdaıda tereńdik lázzatty azaıtpaıdy, qaıta ony kemeldendirip, uzaqqa sozylatyn rýhanı áserge aınaldyrady.
Rasynda, adam neǵurlym oılanyp, salystyryp, mátindi sezimmen qabyldasa, soǵurlym odan alatyn áseri de kúsheıe túsedi. Estetıkalyq lázzat shyǵarmanyń qalaı qurylǵanyna, onyń qanshalyqty tereń ári kúrdeli ekenine, sondaı-aq ishinde tanys nárse men jańalyqtyń qalaı úıleskenine baılanysty týady. Tym birsaryndy dúnıe tez jalyqtyrady, al retsiz, shamadan tys kóp qyrly týyndyny túsiný qıyn. Al shyn áser osy ekeýiniń ortasynda paıda bolady.
Sonymen birge shyǵarmany kúrdeli qylý – avtordyń maqsaty bolmaýy kerek. Qazirgi qazaq ádebıetinde bul úrdis aragidik baıqalyp qalady. О́ziniń ıntellektýaldyq áleýetin baıqatý úshin qalamger shyǵarmasyn qoldan qıyndatady. Kúrdelilik qaı kezde týyndaıdy? Týyndydaǵy aıtylatyn oı tereń bolsa. Oıdyń ózi tereń bolmasa, shyǵarmany qoldan kúrdelendirý eshqandaı maǵyna ústemeıdi. Shynaıy óner oqyrmanǵa nemese kórermenge jaǵý úshin onyń deńgeıine beıimdelip te qalmaıdy. Kerisinshe, adamdy oılanýǵa, ósýge, talǵamyn jetildirýge jeteleıdi. Sondyqtan ónerdiń qundylyǵy onyń qanshalyqty jeńil qabyldanatynymen emes, adamnyń mádenı múmkindiginen bir qadam alda turyp, ony alǵa súıreı alýymen ólshenedi. Dál osy qasıet ónerdi ósirgish, jetelegish kúshke aınaldyrady.
Oqı otyryńyz: Nege óner bárine birdeı áser etpeıdi?
Saıyp kelgende aldaǵy ýaqytta óner oılyraq hám tereńirek bola túsedi. Aqparattyq sanadan jalyqqan adamzat shyn ónerge endi sýsaı bastady. Syrtqy álemdi tolyq meńgergen biz endi óz ishimizge úńilýge kúsh jumsaımyz. Sol kezde álemdi estetıkalyq qabyldaýdyń dáýiri bastalady. Mazmuny tereń, formasy ártúrli, kópqabatty óner týyndylaryna suranys artady. Osy ýaqytqa deıin az ǵana elıtanyń ishinde baǵalanǵan ónerdiń aýqymy da keńeımek. Ol aýqymdy keńeıtetin – buqara halyq. Aıaǵy marketıngke ulasatyn ónerge uqsas, ónerge jeteǵabyl dúnıelerden sharshaǵan jurt, «shyn ónerdiń lázzatyn biz de sezineıik» deıdi. Qazirgi ádebı-estetıkalyq zertteýlerde osyndaı tujyrym aıtylady.