Sońǵysóz syry

NEMESE JAZYLMAǴAN ALǴYSО́Z JAIYNDA MUŃDY BAIаN Birazdan tolǵanyp ta, tolǵatyp ta «Túrikstan jınaǵy» atalatyn túbi bir – túrki halyqtary tarıhy, ádebıeti máselelerin qamtıtyn serııalyq kitap jasaı bastaǵanym kózi qaraqty oqyrmanǵa málim bolar. Aıtalyq, atalǵan jınaqtyń birinshi kitabyna kúlli túrki dúnıesine tanymal tulǵa – Túrkııa Respýblı­kasy­nyń qoǵam jáne memleket qaıratkeri Na­myq Kemal Zeıbek «Túrkistannan Túrik­stanǵa» atty alǵysóz jazdy. Endi, mine, ekinshi kitap alǵysózsiz jaryq kórip otyr. Negizi alǵysózdi ózbek ádebıetiniń klassıgi, «Túrki halyqtary mádenıeti assosıa­sııa­sy» tóraǵasynyń (tóraǵasy Sh.Aıtmatov bolatyn) birinshi orynbasary Adyl aǵa Iаqýbov jazýǵa tıis edi. «Týrkestanskıe vedomostı», «Týrkestanskıı sbornık» kóptomdyǵynyń О́zbekstan Respýb­lı­kasy kitaphanasynda saqtaýly turǵa­nyn jaqsy biletin Adyl aǵaǵa atalǵan jınaqpen tulǵasy uqsas, alaıda nıeti basqa kóp­tom­dyq kitap (jınaq) shyǵarmaq oıymdy aıtqanda, ol qulaı quptaǵan. Ishki nıetimdi bildi me, álde óziniń túrki dúnıesine degen yqylasy bıledi me, áıteýir birden «alǵysóz» jazyp bereıin» – dep edi Adyl aǵa. Jasyrar ne bar, Adyl aǵa yqylasyna jaryla qýanyp edim. Aǵaıyndas aǵadan buryn jyly sóz, jaqsy yqylas estimeı júrgendikten de emes. Túrkistan atynan qyzý kirisip, bastap ketken jaqsy isime bar jan-tánimen túsinip, tilektes kóńilin, yqylasyn kórgendikten, árıne. Oǵan taǵdyr mursat bermedi. Endi, mine, taǵy bir túrik dúnıesine tanymal kózi tiri adamnan alǵysóz suraýdy laıyq kórmeı daǵdaryp otyrysym mynaý. «Túrikstan jınaǵynyń» kezekti kitaby daıyndalyp boldy. Alǵysóz joq. Alǵysóz jazatyn aǵa baqılyqqa attandy. Jol – Adyl aǵaniki! Abyroımen júrip ótip kele jatqan aq joly Alla pár­mánimen toqtady. Amal bar ma? Joq qoı. Adamnyń degeni emes, Allanyń degeni bolady. Adyl aǵa Almatyǵa at izin salyp tura­tyn. Túrkistannyń týmasy túrki dúnıe­si­niń tulǵaly talantyna, ortaq maq­tanyshyna aınalyp qalyptasqan soń da qazaq eline, qazaq jerine degen shynaıy mahabbatyn sýytyp kórgen emes-ti. Kór­kem shyǵarma jaza qalsa bir-eki qazaq keıipkeri júredi aralasyp. Ol ózi onsyz da tamyry bir qazaq-ózbek halyqtarynyń Ál-Farabı, Ulyqbek sekildi uly perzentteri ómirinen iri-irgeli shyǵarmalar jaz­dy. Ony qazaq dosy – aýdarmashy, ǵalym Kóbeı Seıdehanov ózbek tilinen tamyl­jyta tárjimalady. «Ulyqbektiń qazy­nasy» atalatyn romanyn aýdartyp júr­gen sáti me edi, áıteýir Kóbeı Seıde­hanov­tyń úıinde tanysyp edik Adyl aǵamen. Dastarhan basynda qyzmet ete júrip, bilimdarlyǵyna tánti, baýyr­maldyǵyna tań qalyp edim. «Men de túrkistan­dyq­pyn. Inim boldyń, Qulbek» – degeni esimde. Almatyǵa kelse qonaq úıge túser-túspeste izdeıtini Kóbeı dosy. Sálemi bizge de jetip jatady. «Ulyq­bek­tiń qazyna­sy» romany qazaq tilinde ja­ryq kórgende «Tárjimashy muraty – til ustartý» dep atalatyn maqala jazyp, «Qa­zaq ádebıeti» gazetinde jarııaladym. Ro­man óziniń syrt pishimi, ishki mazmun baı­lyǵy úndestigimen unap edi. «Roman­dyq oılaý júıesi» tań qaldyrǵan. Kókeı­degi oıdyń bári birdeı qaǵazǵa tústi me, joq pa, áıteýir maqalany Kóbeı Seıdehanov arqyly alǵan Adyl aǵa Tashkentten arnaıy telefondap rıza­shylyǵyn bildirip edi. Qazaq ádebıetine, onyń aǵa býynyna degen yqylasy erekshe bolatyn. Muhtar Áýezovtiń, Sábıt Mu­qanovtyń, Ǵabıt Músire­pov­tiń týǵanyna júz jyl tolýyn О́zbekstan Jazý­shy­lar odaǵynyń basshy­sy bolyp ta, ózbek áde­bıetiniń aıtýly tulǵasy raıynda da Nasyr Fa­zylovty qabatyna ala otyryp talaı kermeni úze-julqı júrip uıym­dastyryp, Tashkende tamasha toıǵa aınaldyryp ótkizdi. Birinde Qazaq­stan Jazýshylar odaǵy hatshysy Qalaýbek Tur­synqulov bastap baryp, kelesisinde ózimniń áde­bıet alyptary týra­ly baıandama jasaǵan jas shaǵym esime túsedi. Toı tizginin Adyl aǵa ózi us­taıdy ondaıda. Al ol kisiniń qazaq ádebıeti klassıkteri jaıyndaǵy estelikteri saǵynyshqa oranǵan, bilimge meldektegen áńgime bolyp shyǵa keledi. Baýyrlas eldiń klassıgi aýzynan shyqqan, bilip aıtylǵan bilimdar sózderdi tyńdap otyryp janyń rahatqa batady. Ol Adyl aǵanyń qazaq jazýshylaryna degen shyn yqylasy. Ol yqylasqa keıin de san márte kýá bolǵan jaıymyz bar. 2000 jyly ma eken, Shymkentke Ábdi­jámil aǵa arnaıy keldi. Júrisi sýyt. At­qosshylyqqa Berdibek Saparbaev ádet­tegi­deı meni qosty. О́zbekstanǵa barmaq­pyz. Ábeńniń qaltasynda on myń dollar. О́z­bekstanda joǵary oqý ornynda tarıh­shy professor bar. Onyń qolynda sary maıdaı saqtap otyrǵan Muhtar Áýezovtiń mol kólemdi epıstolıarlyq murasy bar. Ol – taǵdyr aıdap О́zbekstanǵa bar­ǵan qazaq qyzyna Muhańnyń qolymen jazyl­ǵan hattar. О́zbek SSR Densaýlyq saqtaý mınıstriniń orynbasary dáreje­sine deıin jetip, jasamys tartpaı dúnıe salǵan qazaq qyzy aqyret aldynda Muqań hattaryn álgi azamatqa amanattaǵan. Sol hattardy Nurpeıisov satyp alyp qaıtpaq. Nurpeıisov aǵamyzdy osynshama aqshamen О́zbekstan ótkizip, áldeqandaı iske dýshar etip alýdan kádimgideı qoryqtym. Sodan Adyl aǵaǵa telefondadyq. Obaly ne, Adyl aǵa Ábeńdeı dosyn Tashkende qonaq etip kútip alǵysy keledi-aq. Men oılaǵan qaýpimdi aıtamyn syzdyqtatyp. Aqyry Saryaǵashta kezdespek bolyp ýáde baılas­tyq. Adyl aǵa álgi tarıhshyny alyp, Sary­aǵashqa kelse, Shymkentten Ábeń bastap biz baramyz. Adyl Iаqýbov álgi ta­rıhshyny úgittep-aq ákelgen eken. Ábeńe qosyla baryn salyp, qyzbalana sóılep, biri qazaqsha, biri ózbekshe tarıh­shyny qınaıdy kelip, qınaıdy kelip. Sábeń jaryqtyq aıtpaqshy, álgi tarıhshy aza­ma­tymyz da osal bolmady. Muqań hat­tarynyń keıbiriniń mazmunyn aıtyp, keıde tipti sózbe-sóz úzindi keltire sóılep úzildirdi-aý bizdiń qos aǵamyzdy. Qyzyq­qan qos qalamger entige, enteleı túsedi. Bular entelegen saıyn ol shalqaıa jóne­ledi. Eki jazýshynyń saly sýǵa ketti... Sol joly kýá bolyp edim Adyl aǵanyń Áýezovke degen sheksiz qurmetine. Taǵdyr aıdap Túrkistanǵa qonys aýdardym. Qalalyq, oblystyq ákimdikte orta býyn sheneýniktik qyzmet atqardyq. Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde isteımiz. Adyl aǵa Nasyr dosymen birge kelip, esendesip qaıtty. Shymkentke de kelgen olar. Tashkenge shaqyrǵyshtaıdy. Ilestirip alyp ta ketedi. Keıde «Túrkistanǵa birge baralyq» deıdi ázili jarasymdy qos aǵam. Tartyp ketemiz. Týǵan jerine baramyz Adyl aǵanyń. О́zen jaǵalap kele jatyp: «Bala shaǵymda myna ózenge aǵyp kete jaz­dappyn», dep eske alady Adyl aǵa. «О́zen­ge aǵyp ketkende ózbektiń bir jazýshysy kem bolatyn edi», dep Nasyr aǵa ázil tastaıdy. «О́zbektiń ǵana emes, kúlli túriktiń bir jazýshysy ...» – dep «túze­temin» Nasyr aǵa sózin. Rasy da solaı edi. Adyl Iаqýbov – baýyrlas ózbek halqynyń Aıbekten keıingi shyn máninde klassı­kalyq roman bergen jazýshysy. Ásirese onyń «Ulyqbektiń qazynasy» atalatyn ro­many jaıynda oılaǵanda osy baǵa­laýymyz oryndy bolady. О́zbek ádebıeti klassıginiń «Aq qustar, áppaq qustar» romanyn «Sharq ıýldýzy» jornalynan ózbek tilinde oqyp edim. Tolyq túsinbegen shyǵarmyn-aý, sol shala túsinigimniń ózi Adyl aǵany naǵyz romanıst retinde qur­metteýge jetelegen edi. Kóbeı Seıdehanov qazaq tiline aýdarmaq bolyp edi, úl­germedi. Ajal oǵy julyp áketti. О́miriniń sońynda bir roman aıaq­taǵan bolatyn. Onyń shyǵarmalary álemniń kóptegen tilderine aýdarylǵan. Sonyń qaısysynda da aldymen ózbek áde­bıetiniń, sonan soń túrki jurtynyń maq­tanyshyna aınalyp, ortaq abyroı ákelip júrgeni haq. О́mirin sarp etip jazǵan shyǵarmalaryn oqyǵan adam retinde Adyl Iаqýbovty túrki halyqtarynyń ortaq maqtanyshy kóremin. Sypaıylyqty sál sátke yǵystyra turyp sóılesem, meniń Túrkistanda 50 jyldyq atymen ótken toı-jıynyma О́z­bekstannan kelip jetti qos aǵam. Ázil-qal­jyńmen ádiptep sóılegen sózderi, tileý­qor tilekteri bári-bári taspaǵa túsip­ti. Kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýly. Ol kúnderdi umyta alarmyn ba, sirá?! Túrki halyqtarynyń ortaq maqtany­shy kórgendikten de, ári M.Áýezov, S.Mu­qanov, Ǵ.Músirepov syndy úsh báıte­regi­mizdiń júz jyldyq mereıtoıyn О́zbek­standa bel salyp ótkizgeni de eske túsip, Adyl aǵanyń seksen jyldyǵyn Túrki­standa toıladyq. Qoja Ahmet Iаsaýı atyn­daǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde óte qyzyqty kezdesý ótti. Bas baıandamashy – taǵy da Nasyr Fa­zylov. Biz de qarap qalǵan joqpyz. Bilgenimizdi aıt­tyq. Sol joly Adyl Iаqý­bovtaı ózbek áde­bıetiniń klassıginiń kúlli túrki jur­tyna tanymaldyǵyna kózimiz jetti. Ýnıversıtette oqıtyn túrli ult-ulys stýdentteri Adyl aǵanyń shyǵar­malaryn bilip sóıledi, ózin ortaq jazýshy tutyp súıip sóıledi. Biz Adyl aǵamen Túrkistan aspany as­tynda talaı márte júzdestik. Ol Túrki­stanǵa Shyńǵys dosymen (Aıtmatov) de bir­ge kelgen. Ol tipti bir tamasha baýyr­maldyq qaýyshýǵa aınalyp edi-aý, shirkin! Aýyldasy ári qalamdas dosy – Nasyr Fazylovpen de birge keldi. Kelgen saıyn túrkistandyq eki jazýshyny ózbek dıas­porasy qaýmalaıdy-aı kelip, qaý­ma­laıdy. Ekeýin týǵan aýyldaryna aparyp, kindik qany tamǵan qunarly topyraqqa aýnatyp ta alatynbyz. Oı, dúnıe! Adyl aǵa úni qulaǵyma keledi. Jáı sóılep otyr. «Qulbek, men saǵan bir áńgime aıtyp bereıinshi, – deıdi ol. – Sen Sábıt aǵanyń zertteýshisisiń ǵoı. Úıińnen Sábıt aǵanyń qyzyqty-qyzyqty sýretterin kórip otyrmyn. Ári myna Nasyr ózbek tiline tárjimalatqan Sábıt aǵa jaıyn­daǵy kitabyńnan habarym mol. Azııa-Afrıka jazýshylary konferensııasy ótti ǵoı. Sonda Sábıt aǵa keldi de: «Jigitter! Men qazaq jazýshylarynyń arasyndaǵy aqsaqalymyn. Senderdiń bárińdi qonaqqa shaqyryp turmyn. Júrińder. Ádil, sen bastap júr, – dedi. Barasyń ba, barmaısyń ba degen sóz joq. Sábıt aǵa shaqyryp tursa, qalaı barmaımyz?! Biz jelip jó­neldik. Qanshama sheteldikter bar. Bári­mizdi restoranǵa alyp bardy. Jaqsy tamaq, jaıly sharap... Oıhoı. Tartyn­bańdar dep qoıady, jaryqtyq. Jaq­sy­lap iship-jedik. Sábıt aǵa qaltasynan kúmájnigin shyǵaryp aqsha tólegeli jatyr bir qarasam. Ornymnan ushyp turdym. – Sábıt aǵa, toqtańyz. Maǵan jolyńyzdy berińiz. – Áı, Ádil, ol bolmaıdy. Senderdi shaqyrǵan men. – Joq. Sábıt aǵa, enshi alyspaǵan qazaq-ózbek emespiz be?! Onyń ústine men túrkistandyqpyn. Túrkistan joly qaıda da úlken. – Qoı, Ádil, qoı! – Sábıt aǵa, shynymdy aıtaıyn ba? Men nege sizdiń qonaqtaryńyzdy kútkim kelgenin? – Iá, aıta ǵoı. – Eger bala jasymda Túrkistanda sizdiń «Jumbaq jalaý» romanyńyzdy qazaq tilinde oqymaǵan bolsam, men jazýshy bolmaıtyn edim. Tuńǵysh ret sizdiń «Jumbaq jalaý» romanyńyzdy oqyp, sodan jazýshylyqqa qumarttym. So­dan beri qanshama roman jazdym, qanshama ret qalamaqy aldym. Meniń álgi qyzyǵyp oqyp, ózimdi jazýshylyq jolǵa túsirgen «Jumbaq jalaý» úshin sizge qalamaqy tólegim kelip tur, – dedim. – Qap, mynaýyń durys bolmady ǵoı-deı júrip ázer kóndi Sábıt aǵam. Qulbek, men ádebıetke Sábıt Muqanovtaı qazaqtyń uly jazýshysyn oqyp baryp, sonyń áserimen kelgenmin. Ony ózime maqtan tutamyn...» Adyl aǵanyń kózinde birtúrli muń, kóńilinde saǵynysh jatty. «Aǵalar aramyzda tiri júre beretindeı kóretin edik» – degen sózdi qosyp qoıdy sosyn. «Týǵan Túrkistan ósip ketipti. Tany­maı qaldyq qoı, – dedi taǵy bir kelgeninde. – Sender Túrkistandy gúldendirip jiberipsińder. Reti bar, reti bar. Túrki­stan ósýi kerek. О́skende de kúlli túrki dúnıesiniń ortaq shahary bolyp ósýi kerek!» Bul – Adyl aǵanyń Túrkistanǵa kelgen saıyn qaıtalaýdan bir talmaıtyn shyn qýanysh sózi. «Keshegi keńestik kezeńde ózbek-qazaq mıdaı aralasyp jatýshy edik. Táýelsizdik alamyz dep aralasýymyz sırep bara ma, qalaı ózi? Biz de ketermiz-aý, mynaý jalǵannan. Sosyn barys-kelis, alys-beris azaıa bere me?» Bul – Adyl aǵanyń Túrki­stanǵa sońǵy bir kelgen sapa­ryndaǵy amanattaı sózi. Men jaýap tappaı múdirdim. Bul – Adyl aǵanyń ózi týyp, kindik qany tamǵan, at jalyn tartyp mingenshe ósken týǵan Túrkistanyna sońǵy bir kelgen sáti bolatyn. Odan arǵy baılanys telefon arqyly jal­ǵasyp jatty. «Amandyq-saýlyq sura­sý. Túrkistanǵa Murat baryp qaıtar, mende ýaqyt bolmaı tur. Bir roman ús­tindemin... Romanymdy aıaqtadym. Kúsh­ke tústi. Sharshap qaldym. Aýrýhanaǵa jatyp emdelip almaq­shymyn. Túrkistanǵa sosyn bararmyz...» Túrki dúnıesiniń ortaq tarlany aýrýhanada kóz jumdy. Ol jaıynda jurt jadynda jaqsy estelik, qımas sezim qaldy. Tamasha shyǵar­malary qaldy artynda. Aıta almaǵan armany, jazylmaǵan sózderi qaldy ar­tynda. Sonyń biri – «Túrkistan jınaǵy­na» ja­zamyn degen sózbasy! Alǵysóz jazyl­mady. Esesine «Túrikstan jınaǵyn» túrik dúnıesiniń ortaq maqtanyshyna aınalyp shyǵarma bergen, túrki dúnıesin ortaq jaq­sy kórip dúnıeden ótken Adyl Iаqýbovtaı klassık jazýshy rýhyna arnadyq. Jınaqqa aıaýly tulǵa jaıynda az-kem estelik sóz jazyp qostyq. Alǵysóz jazylmady. Soń­ǵy­sózdiń syry, mine, osynda! Qulbek ERGО́BEK. Túrkistan.