Pýshkın, Shákárim jáne... Qubash

Kópshilik jaqsy biledi degenmen, barsha jurtqa baıan bolǵan «Dýbrovskıı»  hıkaıaty ataqty Aleksandr Pýshkınniń  asa tanymal prozalyq shyǵarmasy ekenin eske túsire ótkenimiz artyq bolmas.  Biz atal­mysh  shyǵarmaǵa  onyń orys ádebıetine tıesili tól týyndy bola tura, belgili bir shamada qazaq qalamgerligine de qatystylyǵy bar ekendigi oraıynda  oralyp otyrmyz. «Dýbrovskıı» – Pýshkınniń  kózi tirisinde jaryq kórmegen hám aıaqtalmaǵan eńbegi dep sanalady. Zert­teýshilerdiń pikirinshe, shyǵarmanyń sıýjeti ómir­de bolǵan naq­ty adamdar bastan keshirgen shyn oqı­ǵa­lardyń  jeli­sinen tú­zilgen. Orys ádebıetiniń tarıhynda atalǵan hıkaıat  (keıde roman dep te atalady) Vladımır Dýbrovskıı men Marııa Troeýkýrova ara­syn­daǵy  súıis­pen­shi­likti beıneleıtin  erek­she sı­patymen darala­na­dy. Shyǵarma oqı­ǵasy eki alpaýyttyń jaý­lasý hıkaıasynan ór­bise de,  saıyp kelgende, sol qas­tasqan ekeýdiń  perzentteri bastan keshiretin shynaıy sezimder arqyly  ma­habbat ıde­alyn bıiktete túsedi. Qazaq ádebıetinde Pýshkın shyǵarmashylyǵyn zeı­in­deýdiń Abaıdan  bastaý ala­tyn  dástúrli  baǵytyn Shá­ká­rim Qudaıberdiuly  je­mis­ti jalǵastyrǵany málim. HH ǵasyr basynda Shákárim  Pýshkınniń «Metel», «Dýbrovskıı» hıkaıat­ta­ryn qazaq tiline aýdardy.  Ol «Meteldi»  «Boran» dep qazaqshalady. Myń segiz júz on bir jyl shamasynda, On ekinshi jyl­menen arasynda. Savrılo Sagrolvıch deıtuǵyn baı, Otyrǵan Nınandy­ryp qalasynda, – dep bastala­tyn «Boran» poe­masy   al­ǵash ret 1936 jyly «Áde­bıet maıdany» jýrnalynda jarııalanǵan edi. «Shákárimniń halyq birden qabyldaǵan, jyr etip aıtyp, kóshirip oqyǵan, biraq kesheýildep, kitap betin 1924 jyly ǵana kórgen, onyń esesine  aqyn óliminen soń, 1935 jyly qaıyra jarııalanǵan (baspaǵa shyǵarǵan Beısenbaı Kenjebaev) eń eleýli eńbekteriniń biri – «Dýbrovskııdiń» óleń­men jasalǵan aýdarmasy» deıdi halyq jazýshysy Muhtar Maǵaýın. Jalpy, Shákárimniń pýshkıntanýǵa qosqan  qomaqty qoltańbasyn aıqyndaı­tyn osy aýdarma eńbekteriniń ekpin túsire aıtatyn ereksheligi  – Pýshkın prozasynyń qazaqsha óleń tilimen sóıleýi edi. Jazbaımyn dál ózinshe Pýshkın sózin, Qazaqtyń shaǵyldyrar nadan kózin. Ǵylymnan kózildirik kımegen el, Týralap kóre almas dep kúnniń kózin, –  dep aıtqanyndaı, Shákárim Qudaıber­di­ulynyń  shyǵarmanyń qalyptasqan janr­lyq ereksheligin   oqyrmannyń qabyldaý deń­geıin eskere otyryp óleń sózge  óz­gertken  bul shyǵarmashylyq ádisi  orta ǵa­syr poezııasyndaǵy  názıra úlgisimen ush­tasýly. Máselen, «Láıli-Májnún» poe­masy  Shákárim qalamynan solaı týǵan. El aýzynda júrgen eskilikti áńgimeler arqyly negizi qalanǵan «Qalqaman-Mamyr», «Eń­lik-Kebek», «Nartaılaq pen Aısulý»  poe­ma­laryn  janama  túrde  sýretkerlik ádis­tiń osy úlgisine jatqyzýǵa bolady. Sol sııaqty, eger bastaýynda «A.S.Pýsh­kınnen» degen  siltemesi bolmasa,  «Dýbrovskıı áńgimesi» poemasyn  da ortaq ta­qyrypty ózinshe jyrlaǵan kórkem  týyndy dep qabyldaýǵa qarsylyq týmas edi.    Belgili shyǵarmany  barshaǵa málim  qara sózdik nusqasymen shendestire qaraǵanda, atalǵan poemada  aqynnyń   oı-tynysynyń keńdigi seziletindigi,  baıandaý-beıneleý  ádiste­rin­de  erkindikke qol artqany buǵan  birshama negiz beredi. Al óleńmen aýdarylǵan tájirıbesi bar «Dýbrovskıı» birinshi ret qara sózben qazaqsha qashan sóılep edi? Bul qajettilik Pýshkınniń qaıtys bolǵanyna 100 jyl tolýyna baılanysty onyń úsh tomdyq tańdamaly shyǵarmalaryn shyǵarý jos­parlanǵan kezde týyndaǵan bolatyn. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary, A.S.Pýsh­kınniń  qaıtys bolǵanyna 100 jyl tolýyn  atap ótý jónindegi Búkilodaqtyq komı­tet­tiń múshesi  bolǵan Sáken Seıfýllın  so­ny­men birge, uly aqyn  shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarý  redaksııasynyń bas redaktory mindetin de atqardy, sóıtip, jalpy aýdarma sapasyna basshylyq ja­sady. Baspasóz aqparatyna sensek, mysaly, «Evgenıı Onegındi» aýdarý – Ilııas Jansúgirovke, Sáken Seıfýllınge,  Sábıt Muqanovqa júktelipti («Kazahskıe poety perevodıat proızvedenııa Pýshkına» // «Kazahstanskaıa pravda»,  11 fevralıa, 1936 g.) Biraq  atalǵan shyǵarmanyń Ilııas aýdarma­symen  ádebıet tarıhyna engeni belgili. Demek, Sáken men Sábıtke qosa júk­telýiniń syry  Ilııas aýdarmasynyń sapa­syn birlesip saralaý maqsatynan týǵan bolsa kerek. Sondaı-aq, sol jyldary О́tebaı Turmanjanovqa – «Poltava», Má­jıt Dáýletbaevqa «Mys salt atty» shyǵarmalaryn qazaqshaǵa aýdarý tapsy­rylypty. Gazet jarııalanymynan buǵan qosa:  «B.Maılın perevodıt povest Pýshkına  «Dýbrovskıı» ı redaktırýet staryı perevod «Kapıtanskoı dochkı», degen jol­dardy oqımyz. Syrttaı qaraǵanda, bul zeıin aýdarýǵa laıyq habar. Máseleniń anyq-qanyǵyna boılamaı,     gazet jarııalanymyna súıengen keıbir áriptesterimiz áredikte «Dýbrovskıı» povesiniń qazaqsha aýdarmasyn Beıimbet Maılınge  telip qalyp júrdi.  Alaıda, bul jańsaqtyq edi.   Pýshkın prozasyn aýdarý hám redaksııalaý jumystary o basta Beıimbetke  júktelýi  ábden múmkin.  Biraq  jazýshynyń   shyǵarmashylyq zerthanasyn zerdeleı kelgende ári arnaýly redaksııa  barlyq aýdarmany 1936 jyldyń shilde aıynan keshiktirmeı baspaǵa tapsyrý  mindetin qoıǵanyn eskerer bolsaq,  jazý­shy­nyń muny júzege asyrýǵa múmkindigi bolmaǵany anyq.   О́ıtkeni, bul kezde Beıimbet tuńǵysh «Amangeldi» kórkem fılminiń ssenarııin jazý, pysyqtaý máselelerimen, kıno túsirý daıyndyǵymen  keńirek aına­lysqany, ara-arasynda N.Ostrovskııdiń «Daýyldan týǵandar» romanyn aýdaryp bitirgeni, óziniń birqatar povesterin aıaq­taǵany belgili. Sondaı-aq, ol ádette  jazyp ne aýdaryp jatqan kólemdi  eńbekterinen aldyn ala gazet-jýrnaldarǵa úzindiler jarııalap turatyn. Bul onyń shyǵarmashylyq  zerthanasynyń ornyqqan belgisi.  Biraq sol kezeńdegi merzimdik ba­sylym betterinen «Dýbrovskııdiń»  tár­jimalanǵan nusqala­ry kezdespeıdi. 1936-1937 jyldary Qazaqstanda jaryq kórgen Pýshkın shyǵarmalary úsh tom­dyǵynyń  400 betten asatyn  «Prozalar» dep atalǵan úshinshi kitabyna  «Dýbrovskıı» jáne «Kapıtan qyzy» eńbekteri endi. Eki povestiń de qazaqsha nusqasyn  sol tustaǵy tanymal qalamger Qadyr Taı­shyqov ázirledi. Saıyp kelgende, orystyń uly jazý­shysynyń ómirsheń shyǵarmalaryn qaster­leıtin kez kelgen kózi qaraqty oqyrman tárizdi, jalpy qazaq  balasynyń  ár ke­zeńde óz Pýshkıni boldy. Shákárimniń óleńmen órnektegen «Dýbrovskıı áńgimesi» kórkemdik-janrlyq ózgesheligimen HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti tarıhyna derbes shyǵarma retinde ense, birinshi ret Qadyr Taıshyqov tárjimalaǵan «Dýbrovskıı»   hı­­kaıaty  da on san oqyrmannyń ońdy  yqy­­lasyna bólengen  oqshaý týyndy bol­dy. (Jalpy álem halyqtarynyń Pýshkınge júginbegeni kemde-kem, tipti Frıdrıh Engelstiń  ózi «Evgenıı Onegın» roma­ny­nyń  birinshi taraýyn qara sózben nemis tiline aýdarǵany týraly derek bar). 1937 jyldan keıin, araǵa on jyl salyp,  1947 jyly  Pýshkın shyǵarmalary  «Áńgi­meleri» degen ataýmen qazaq tilinde jeke jınaq bolyp jaryq kórdi. Oǵan «Dýbrovskıı» hıkaıaty  endi. Atalǵan   týyndyny budan keıin aqynnyń 1949 jyly shyqqan «Tańdamaly shyǵarmalary» jınaǵynan kezdestiremiz.  «Dýbrovskıı» povesiniń qazaqshalanǵan tórtinshi nusqasy  1950 jyly jeke  kitap bolyp shyqty. Sońǵy úsh basylymnyń  da  aýdarýshysy  – Omarǵazy Ospanov. Atalǵan shyǵarma elimizde keıin de  birneshe márte jaryq kórdi. Pýshkın shyǵarmashylyǵyna degen ót­ken ǵasyrdaǵy osynaý qazaqy yqylasty ús­timizdegi  júzjyldyqta  jańa qyrynan  kórdik. Reseıde turatyn Qubash Batyrashev esimdi azamattyń 2008 jyly Astrahan  qalasynda «Shákárim Qudaıberdiulynyń óleńderi men dastandarynyń qazaqshadan orysshaǵa aýdarmalary» degen qalyń ki­ta­by (546 bet) basylyp shyqty.   Avtor bul kitabyn Astrahan, Volgograd, Saratov, Samara, Orynbor jáne Omby oblys­tarynda turatyn, ana tilin nashar biletin nemese múlde bilmeıtin, biraq  bilsem degen tilegi zor  qazaq baýyrlaryna arna­ǵa­nyn, jalpy  Reseı  Federasııasy qazaq­tary­nyń ana tilin oqyp-úırenýine kómek­tesetin  aqparattyq-aǵartýshylyq materıal retinde shyǵaryp otyrǵanyn atap kór­setedi. Astrahandyq azamattyń bul  eńbegi qazaqstandyq qalyń oqyrmanǵa jete qoı­masa da,   reseılik  qandas aǵaıynǵa keń tarap, olardyń arasynda  Shákárim esimi men shyǵarmalaryn nasıhattaý  isine eleýli  septigin tıgizdi. Joǵary ekonomıkalyq bilimi bar, býhgalterlik esep salasynda uzaq jyldar boıy jemisti eńbek etken, Astrahan oblysy gýbernatorynyń má­denıet salasyndaǵy Qurmanǵazy Saǵyrbaev atyndaǵy syılyǵynyń  laý­re­aty Qubash Sa­byr­ǵalıuly Batyra­shev  2003 jyldan beri aǵar­týshylyq, shy­ǵar­­mashylyq ju­mys­tarmen, atap aıt­qan­da, poezııalyq týyn­­dylardy qazaq­shadan orysshaǵa, orys­sha­dan qazaqsha aýdarý isimen  dendep aı­na­lysyp keledi. 2004 jyly eki tilde «Kó­ńil syry – Zataennoe jelanıe» dep atalatyn óleń­der jınaǵy jaryq kórdi,  2005 jyly Abaı Qunan­baevtyń óleńderi men poema­laryn orys tiline, 2006 jyly Rasýl Ǵam­za­tovtyń óleńderi men poe­ma­laryn qazaq tiline aýdaryp,   eki kitap  shyǵardy. Astrahan qazaqtarynyń «Joldastyq» qoǵamdyq uıy­mynyń qoldaýymen Shákárim shyǵarmalaryn  eki tilde, qa­zaq­shasy men orys­sha­syn bir bet­ke qatar  ornalas­ty­ra oty­ryp jarııa­laǵan Q.S.Batyra­shev aqyn tý­yndylaryn negizinen  1988  jyly «Jazý­shy» jáne «Ja­lyn» baspalary shyǵarǵan  kitap­tar­daǵy mátinder boıynsha ázir­le­ge­nin aıtady. «Dýbrovskıı áńgi­mesi» de sonyń ishinde. Mine, Shákárim sózi: «Jer aınalmaı turmaıdy dúnıe jaı, Keler, keter adamzat iz qaldyrmaı. Sol ótken kóp zamannyń bir kezinde, Bolypty Troekýrov degen bir baı.   Osy baı Rýsııanyń shetinde eken, Kúnbatys zagranısa betinde eken. О́lsheýsiz jer, sanaýsyz aqshasy kóp, Sóıtse de taǵy jutpaq nıetinde eken». Astrahandyq Qubash aqyn muny bylaı aýdarady: «V mıre vrashenııý Zemlı ne býdet konsa, Chelovechestvo prıhodıt, ýhodıt bez sleda. A vot v to davnym-davno proshedshem mıre jıl na zemle Troekýrov s neschetnym bogatstvom togda.   Etot bogatyı chelovek jıl na okraıne, Rossıı, na ee samoı zapadnoı granıse. Hotıa ımel bezmernýıý zemlıý, besschetnye dengı, Ot jadnostı mechtal byt bogatym eshe». Ádebıliginen áýesqoılyǵy basymdaý turǵan  bul joldardyń kórkem syryn  saralap, bitken iske beıim synshylyq kór­setýge bolatyny sózsiz. Degenmen, osy áýes­qoılyqtyń astarynan  qazaqtyń  Shá­kárim­deı aqynynyń   kólemdi  sóz murasyn  Orys ordasynda júrgen qandas aǵaıynǵa solar jaqsyraq túsinetin tilde  shamasy kelgenshe  tárjimalap bergen Qubash syndy azamattyń qabilet-qarymyn kórmeýge, jal­py,  shyǵarmashylyq  eńbegin eskermeýge bol­mas  edi.  «Ǵasyrlar boıy Reseı aýma­ǵynda turyp jatqan qazaqtardyń búgingi óskeleń urpaǵy  bul shyǵarmalardy oqı oty­ryp, qatar turǵan qazaqsha mátindi kórip, óz tiliniń mádenıeti týraly oılansa,  qazaq tiliniń  baılyǵyn, qazaq sóziniń tereńdigi men  sulýlyǵyn sezinse  degen oı meni aýdarma ónerine alyp keldi»,  deıdi ol kitap alǵysózinde. Álbette, avtordyń bul sózderin «óleńge árkimniń de bar talasy» bolatyndyǵymen baılanystyra qarasaq,  Pýshkın murasyna qatysty da osyndaı tujyrym jasaýǵa bolady.  Kez kelgen qazaq qalamgeriniń tyńdaýshy-oqyrmanǵa tereńdete tanytatyn  óz Pýshkıni  bar ekendigin  alǵash ret uly Abaı Qunanbaev teńdessiz týyndylarymen dáleldedi. Osy tanym jolyn Shákárim Qudaıberdiuly («Dýbrovskıı áńgimesi», «Boran») jemisti jalǵastyryp,   Ahmet Baı­tur­synov («At», «Danyshpan Alıktiń ajaly», «Balyqshy men balyq», «Altyn átesh») jáne basqa qalamgerler  odan ári  tereńdetti. Ýaqyt óte kele,  aýdarma qanatyndaǵy   kelesi tegeýrindi top  tyń  tárjimasymen Pýshkın murasyn jańa  urpaqqa jetkizdi.   As­tra­handyq Qubash Batyrashevtiń  de aý­da­rýshy­lyq-shyǵar­mashylyq  talpynysyn sol ta­nym teńizine qosylǵan bir tamshy dese jarasar sirá. Serikqalı BAIMENShE, «Egemen Qazaqstan». Máskeý–Astrahan–Máskeý.