QARLAG qasireti umytylmaıdy

Kezinde  Qaraǵandy lagerleriniń ortalyǵy bolǵan  Dolınka kentinde  «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn este saqtaý» murajaıy jumys isteı bastady. Onyń bastapqy qadamyn  tanystyrý  úshin  dırektory Jazıra KÚLBAEVANY áńgimege tartqan edik. – Aldymen bul mura­jaı­­dyń qandaı maqsatta qu­ryl­ǵa­nyn aıtyp ótseńiz. – Táýelsiz elimizdiń tarıhyn ulttyq múdde turǵysynan qaı­ta­dan oı eleginen ótkizip, keshegi qyzyl saıasat kezindegi aqtań­daq­tardyń betin ashyp, murajaı eks­pozısııasy arqyly  shyn­dyq­ty   kór­setý  basty maqsat.  Jal­py al­ǵanda QarLagtyń paıda bolýy, birneshe jylǵy jyl­na­masy áli tú­begeıli zerttele qoı­maǵan, kóp syry tolyq ashyl­ma­ǵan taqyryp. Tarıh ǵylym­da­ry­nyń doktory, marqum Dúısetaı Shaımuqanov aǵa­myz ǵana birinshi ret oǵan jol saldy. Qazir jergilikti ǵalymdar­men birlesip lager tarıhyna ar­nalǵan úlken monografııa jazy­lyp jatyr. Ol Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy merekesi aldynda oqyr­mandar qolyna tımek. – Tarıhtyń jóni bir basqa da, ony ekspozısııada kórsetý,  kelýshilerge jetkize bilý bir basqa. Osynyń sheshimin qalaı taptyńyzdar? – Saıası qýǵyn-súrgin qur­ban­daryn este saqtaý murajaıy  El­basynyń tapsyrmasymen bu­dan eki jyl buryn   QarLag ba­sqar­masy aýrýhanasynyń  ǵıma­ra­tyn­da ashylǵan edi. Munyń al­dynda   «Mádenı mura» baǵdar­la­masy aıa­synda  bas ákimshilik ǵımara­tyn­da jańǵyrtý jumys­tary  aıaqtalǵan soń   soǵan  kó­shi­rildi. Eki qabatty eski ǵıma­rat 1933-35 jyldary tutqyn­dar­dyń kúshimen salynǵan bo­la­tyn. Murajaıdyń aýmaǵy 3326 sharshy metrdi quraıdy, 13 eks­pozısııalyq zaldan turady. Onda QarLagtyń qurylýynan  bas­­tap táýelsiz Qazaqstannyń qa­zirgi  tarıhyna deıin  tutas qam­tylǵan.   Murajaıdyń kúr­de­li jón­deýden keıin qaıta ashy­lýy elimiz merekesine tuspa-tus kelip otyr. Osyǵan oraı  júk­telgen  jaýapkershilikti sezine otyryp ótkendi elesteteri, zerdeleteri jetkilikti orynǵa aı­na­lýy úshin  ǵylymı-zertteý ju­mys­taryn tyń­ǵy­lyqty júrgizý­ge  zor kóńil bólindi. 60-80 jyldar aralyǵynda QarLagqa qatysty kóp qujattar­dy Máskeý men Lenıngradtan, Reseıdiń basqa óńirlerinen kelgen zertteýshileri alyp ketýi qı­yndyq týdyrǵanyn jasyra al­maımyz.  О́z múmkindigimizge súı­e­nip  Almaty, Astana, Qara­ǵan­dy, Jezqazǵan, Bal­qash muraǵat­taryndaǵy kerekti qujattardy taýyp jınaqtaǵan soń   Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Omby mura­jaıldarynda saqtalǵan  dáı­ek­termen tolyqtyrdyq.   Sonyń nátı­je­sinde, 10 myńnan astam jádiger jınaldy. – Ekspozısııa jasaýda qandaı jańashyldyq ıdeıalar, tyń sheshimder qoldanyldy? Murajaı júıesiniń jetildirilýi   qalaı? – Ekspozısııany  daıyndaý kezinde qazirgi zamannyń ozyq úl­gi­leri  keńinen engizildi. Oǵan ǵylym men tehnıkanyń jetistikteri paı­da­lanyl­dy, árbir zal mýltı­me­dııa­lyq anı­masııalyq qurylymdarmen, ıns­ta­­llıa­sııalyq kórneki  qural­dar­men jabdyqtaldy.  Mundaǵy árbir jádi­ger, qujat-qaǵaz «sóı­lep» tur deýge bolady. Máselen, QarLagtyń qury­lýy zalyn alaıyq, ol 1928 jyldan bastalady. Al «Áıelder men balalar» zalynda áıelderdiń aıǵaıy, ba­lalardyń jylaýy, bári sol kúıinde estiledi. Murajaıdyń ár zaly   ózine tán beıne, fotosýrettermen áspet­telgen.  Kelýshiler  sol kez zoba­lańyn  óz kózderimen kórip, jan túr­shigerlik oqıǵalardy  jan-tánimen sezine alatyny sózsiz. Jalpy, ekspozısııany kórmemen salystyrýǵa bolmaıdy. Ol on, jıyrma jylǵa jasalynady. Kórme bir aptaǵa, bir aıǵa, ári ketse alty aıǵa deıin belgili bir taqyrypqa oraılastyrylýy múmkin.  Ekspozı­sııa­­­nyń kórkemdeý tujyrymdamasyn Almatynyń «Almatykórkem» JShS sýretshileri jasady. Ony daıyn­daýdy   alǵash bolyp elimizge tany­mal sheber, dızaıner maman, marqum Naǵashybek Myrzahanuly qolǵa alyp edi.  Qazir bul isti uly Muham­bet jalǵastyryp otyr. Respýb­lı­ka­lyq deńgeıdegi  murajaı oblys ákimdiginiń, mádenıet basqar­ma­sy­nyń qoldaýymen jumys isteıdi. Mu­raǵattyq qujattardy alýǵa «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy kóp kómek kórsetti. – Alash arystarynyń azattyq jolyndaǵy kúresi bir bólek.  Mu­rajaı ekspozısııasynda olar tý­raly qandaı maǵlumattar bar? – О́tken ǵasyrdyń  20-shy jyl­dary­nan bastalǵan qýǵyn-súrgin ult zııalylarynyń basyna  túsken úlken  náýbet boldy. Kóbi  ult bolashaǵy úshin janyn qıdy. Olardyń eńbek­teri men esimderi umytylmaq emes. Úlken zaldaǵy  kóz aýdararlyq  eks­pozısııa Alash arystaryna arnalǵan. – QarLag tarıhy  jetpis jyl bılik qurǵan keńestik  bıliktiń  zor­lyqshyl saıasatynyń qasiretti kýási. Ony tolyq alǵa tarta al­dyńyzdar ma? – QarLagty  1931 jyly qury­lýymen jáne 1953 jyly Stalın qaıtys bolǵannan keıin jabylýymen ǵana shektep qarastyrýǵa bolmaıdy.  Qazaq dalasy nege stalındik qýǵyn-súrgin polıgonyna aınaldy? Basqa halyqtarǵa qaraǵanda  qazaqtar  nege alabóten qyrǵynǵa ushyrady? Osy­nyń jaýabyn  izdeýge umtylys ja­saldy.  QarLag tarıhy GÝLAG ta­rıhynyń bir taraýy ispettes.   1918 jyly 5 tamyzda Penza ýeziniń Kýchınsk gýbernııasynda kýlaktar kóte­rilisi burq etkende V.Lenın Penzaǵa jedelhat  joldap kýlaktarǵa, pop­tarǵa, aq gvardııashylarǵa, basqa da búlikshilerge qarsy aıaýsyz terror uıymdastyryp, tutqyndardy bir jerge jınap ustaıtyn lager ashý kerektigi  jóninde buıryq beredi. Mem­leket ishindegi jeke ımperııaǵa aınalǵan  53 lagerden turatyn ke­ńestik GÝLAG júıesiniń qurylýy osylaı bastalǵan bolatyn. 20-30 jyldar aralyǵynda mun­daı lagerler Kolymada, Magadanda, Vorkýtada, Sibirde, Ýralda jáne Qazaqstanda ashyldy. Kúshtep ujymdastyrý, ındýstrılızasııalaý, mal-múlikti tárkileý, ash­tyqtyń beleń alýy adam aıtqysyz úrkinshilik zamanyna  ákelip soq­tyrdy. Úkimettiń saıasatyna narazy halyq qarýly kóterilister jasady. OGPÝ-dyń deregi boıynsha 1929 jyly Qazaqstanda jalpy sany 350 adamnan turatyn 31 kóterilisshiler jasaqtary bolǵan.   1931 jyly  on­da­ǵy adam sany 3192-ge  jetken. Bul bas  kóterýler qyryp-joıý­men basy­lyp, tiri qalǵandar jedel qurylǵan lagerlerge toǵytyldy.  Minekı, bular kele-kele saıyn dala­ǵa jaıyl­ǵan sym torǵa ulasty. – QarLag basqarmasynyń bas ákimshilik ǵımaraty ornalasqan Dolınka kentiniń burynǵy ataýy Qo­ńyrtóbe edi ǵoı. Ol  qazaqtar­dyń baıyrǵy ataqonysy bolǵan-tyn. Osy ataý qalpyna keltirile me? – 1906-07 jyldary munda ishki Reseıden  kóship kelýshiler qonys­tana bastady. 1909 jyly   oǵan kent ákimshilik birligi berildi. Dolınka kentine ornalasqan QarLag bas­qar­ma­syn (Qaraǵandy jeke eńbekpen túzetý lageri) qurý týraly 1931 jyl­ǵy qaýly shyqqanǵa deıin bul óńirdi 4 myń tútin, ıaǵnı bala-shaǵasymen qosa eseptegende 80 myń qazaq qo­nystanyp otyrǵan. Oǵan qosa 1200-deı orys, ýkraın, nemis ultynyń azamattary ómir súrip jatty. NKVD áskeriniń kúshimen olardyń bárin údere kóshirdi.  Bul zombylyq, ásire­se,  qazaqtarǵa asa aýyr tıdi. Jergilikti halyqty ataqonystan aıyrǵany azdaı, baı dep, kýlak dep olardyń aldaryndaǵy aq adal maldaryn jappaı tárkileýge kiristi. Tartyp alyn­ǵan mal QarLag janynan ashylǵan «Gıgant» keńsharynyń «Vostokmıaso» sharýashylyǵyna tapsyryldy. Bo­sa­ǵan jerlerge jazalaý lagerlerin ornalastyrdy. Sottalǵandar kún-tún demeı jumys istep, shoıynjol saldy, baraktar, mal qoralaryn, kazarmalar, qyzyl komandırlerge arnap úıler turǵyzdy. Qurylys úshin burynǵy úı-jaılardy, tipti qazaq beıitterin buzyp kirpishterin paıdalandy. Máselen, Jańaarqa aýdandyq  partııa  komıtetiniń hat­shysy J.Súleımenovtiń Qara­ǵan­dy obkomyna jazǵan  hatynda by­laı delinedi: «Aýdan aýmaǵyndaǵy Ortaý, Alǵabas, Jaıdaq shatqal­darynda QarLag bólimshelerin ashý kezinde lager jumysshylarynyń qazaqtyń ataqty adamdarynyń beıitterin qıratý faktileri az emes. Sonyń biri  Jıdebaı batyrdyń uly Syzdyqtyń molasy buzylǵan, taǵy onshaqty molanyń byt-shy­tyn shyǵaryp, atqoraǵa aınal­dyryp jibergen».    KarLag basqarmasynyń ákim­shilik ortalyǵy Dolınka kentinde ornalasqanymen, oǵan qarasty lagerler uzyndyǵy men kóldeneńi 500 shaqyrymdy alyp jatqan Or­talyq Qazaqstannyń aýmaǵyn tutas qamtydy. Bul qazirgi Fransııa memleketiniń aýmaǵynan úlken. Munyn syrtynda  Aqmola jáne  Balqash bólimsheleri jumys istedi. QarLag qurýdaǵy basty bir  maqsat Ortalyq Qazaqstan aýmaǵynda qarqyndy damyp kele jatqan ónerkásip óndiristeri – Qaraǵandy kómir basseıni, Jezqazǵan, Balqash mys balqytý kombınattary úshin azyq-túliktik beldeýdi qalyp­tas­tyrý bolatyn. Sondaı-aq, osy óndiris oshaqtary úshin sottalǵan­dardyń tegin jumys kúshin paıdalaný  birinshi kezekte turdy. Qul kúshi Stalınniń «baqytty sosıalızm» qurý josparyn júzege asy­rý úshin óte qajet boldy. Jalpy, qazaq jerinde QarLag basqar­masy­nyń baǵynyshtylyǵynda 26 bó­limshe, 192 lager bolǵan. Ár bó­limsheniń ózindik sharýashylyq qurylymdary, baqsha ýchaskeleri, mal fermalary, egistik alqaptary jumys istegen. Basqasyn bylaı qoıǵanda tek mal fermalarynyń óziniń sany 106-ǵa jetken. Reseıden ákelgen mal joq, munyń bári qazaq halqynan tartyp alynǵan aq­tyly maly ekeni aıtpasa da tú­sinikti. QarLag respýblıka bas­shylyǵyna baǵynbady, tek tikeleı Máskeýge, GÝLAG-qa ǵana táýel­di boldy. Onyń óz ishki áskerleri, telegraf-poshta baılanysy, derbes sharýashylyq júıesi boldy. Bir sózben aıtqanda, memleket ishindegi memleket edi. QarLag jumys istep turǵan ýaqytta onyń  ból­imshe­lerinde 1 mıllıonnan astam tut­qyn­dar azap shekti. Munyń bárin búgingi urpaq  bilýi kerek. Mine, sondyqtan da, Dolınkaǵa baıyrǵy Qońyrtóbe ataýy qaıta­ry­lyp berilýi jergilikti jurt tileginiń biri. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken, Aıqyn  NESIPBAI. Qaraǵandy.