О́ńirlik ındýstrııalandyrýdyń tý ustaýshysy

Shyǵys Qazaqstan  oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaevpen suhbat – Berdibek Máshbekuly, eli­mizdiń ındýstrııalandyrý kar­ta­sy­na Shyǵys Qazaqstan obly­sy­nan qansha joba engen? Olardyń jobalyq qýaty men oryndalý merzimi qandaı? Qansha adamdy jumyspen qamtıdy? – Qazaqstan Respýblıkasyn úde­meli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý jónindegi 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lama sheńberinde oblysta ınves­tı­sııa­lyq portfel qalyptasty­ryl­ǵan, oǵan jalpy somasy 493,3 mlrd. teńge quraıtyn 29 ınvestısııalyq joba kirdi, onyń ishinde 8 joba respýblıkalyq ındýstrııalandyrý kartasyna engizildi jáne 21 joba óńirlik kartaǵa kirdi. Baǵdarlamany iske asyrý nátıjesinde 10600 ju­mys oryndary qurylady. – О́tken jyly Shyǵys Qazaq­stan oblysynda qandaı jańa jo­balar júzege asty? Olardyń keı­bireýiniń elimiz ben oblys eko­nomı­kasyndaǵy mańyzyna toqtalsaq. – 2010 jyly ındýstrııalandyrý kartasynyń 12 jobasy iske asy­ryldy. Onyń ishinde birinshi jar­tyjyldyqta Semeı qalasynan qýat­­tyq jáne baqylaý kabelderiniń ón­dirisin qurý týraly quny 753 mln. teńgeniń ınvestısııa qarjy­syn qamtıtyn bir joba 2010 jyl­ǵy 28 maýsymda Memleket bas­shy­synyń qatysýymen ótken tele­kópirde iske qosyldy. Sondaı-aq ekinshi jartyjyl­dyqtyń qorytyndysy boıynsha jal­py somasy 138,1 mlrd. teńge qu­raıtyn 11 ınvestısııalyq joba iske asyryldy. Sonyń ishinde “Ja­ńa metallýrgııa” jobasy atalatyn О́skemen metallýrgııalyq kesheni­niń mys balqytý jáne elektrolız zaýyttarynyń qurylysyn erekshe aıtýǵa bolady. Jobaǵa tapsyrys berýshi oblysymyzdaǵy júıe qurýshy iri kásiporyndardyń biri «Kazsınk» JShS. Jobaǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 113 179 mln. teńgeni qurady. Ol kásiporyndaǵy taza mys óndirisin jolǵa qoıyp, onyń qýattylyǵyn jylyna 70 myń tonnaǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Bul ónim túgelge jýyq eks­portqa baǵyttalady. Memlekettiń resýrs únemdeý jónindegi alǵa ustaǵan saıasatynyń talaptaryna jaýap bere alatyn­dy­ǵy, óndiriske jańa tehnologııany en­gizgendigi, taza metall óndirýge negizdelgendigi júzege asqan joba­nyń mańyzdy ekendigin kórse­tedi. Sondaı-aq osy jobany iske asy­rý nátıjesinde kúkirt dıoksı­diniń shyǵaryndysy jylyna 13 myń tonnaǵa deıin azaıtylady. Iаǵnı ol ekologııalyq jaǵynan da alǵa basý bolyp tabylady. Al «О́skemen tıtan-magnıı kom­bınaty» AQ tapsyrysy negizinde salynǵan «Tıtan quımametaldary men qorytpalary zaýyty» quryly­syna 12 300 mln. teńge ınvestısııa jumsaldy. Joba Qazaqstanǵa shıki­zat óndirýden bastap tıtannan daı­yn ónim shyǵarýǵa deıin tolyq ki­rikken tehnologııalyq sıkl qurýdy aıaqtaýǵa múmkindik beredi. Tıtan men tıtan ónimderine suranystyń ósken jaǵdaıynda 2010 jyldan bas­tap «О́skemen TMK» rynokqa tıtan quımametaldary men qoryt­palaryn, soqpalar, tabaqtar, jaı­malar, qubyrlar jetkizetin bolady, qajet jaǵdaıda tıtandy eksportqa shyǵara alady. Jańa óndiristiń qýat­tylyǵy jylyna 11 000 tonna tıtan quımametaldary men qoryt­palaryn óndirýge jetedi. Bul jy­lyna 19 800 mln. teńgeniń ónimderi alynady degen sóz. Olardyń bar­lyǵy eksportqa baǵyttalady. Oblysta júzege asqan ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq baǵyttaǵy taǵy bir jobanyń negizinde «Kaz­sınkmash» kásiporny tehnıkalyq turǵydan qaıta jaraqtandyryldy. Osy iske 5 972 mln. teńge ınves­tı­sııalyq qarjy jumsaldy. Jobany júzege asyrý nátıjesinde jańa baǵdarlamalyq ónimder óndiriletin boldy. Kásiporynda ınnovasııalyq tehnologııalar bólimi qurylyp, ol óndiristi tehnıkalyq turǵydan daıar­laýmen aınalysa bastady. Sta­noktar operatorlary sekildi jańa jumys toptary paıda boldy. Qa­jetti bólshekti bir stanokta egeý, burǵylaý, joný jáne yspalaý opera­sııalary biriktirile otyryp, tehnolo­gııalyq operasııalar men óńdeý sany qysqartyldy. О́ndiriletin ónimniń sapasyn jáne eńbek ónim­diligin art­tyrýǵa, sondaı-aq zııandy óndiristik faktorlardy azaıtyp, ju­mys­shylar­dyń eńbek jaǵdaıyn jaq­sar­týǵa múm­kindik beretin jańa teh­nologııalardy ıgerý qolǵa alyndy. Elektrqoz­ǵalt­qyshtardy jıilikpen ret­teýshi jab­dyqtar satyp alý ese­binen elektr qýatyn tutyný kórsetkishi tómendep, ony únemdeý isi júzege asty. Sondaı-aq «Iаdrolyq tehnologııa­lar parki» AQ-ta «Radıasııalyq tigil­gen polıetılen jáne jylý saqtaıtyn jeńder men lentalar óndirisin qurý» (“Kazfoam” JShS. Investısııa kólemi 1 998 mln. teńge) jobasynyń iske asy­rylýy Qazaqstannyń munaı-gaz sekto­ryn, qurylys kásiporyndaryn jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq­tarynyń zamanaýı oqshaýlaý materıal­daryna degen suranystaryn qamtama­syz etýge, artylǵanyn basqa elderge eksportqa shyǵarýǵa múmkindik beredi. Al О́skemen polıetılen qubyrlary zaýy­tynyń ashylýy elimizdiń ishki rynogyn atalǵan ónimdermen qamtýdy kózdeıdi. Sebebi onyń ónimniń 90 paıyzyn elimizdiń ishki rynogyna, tek 10 paıyzyn ǵana syrtqy rynoktarǵa baǵyttaý kózdelip otyr. Bul zaýyt azamattyq jáne ónerkásiptik nysan­dardy dıametri 25 mm.-den 250 mm. deıin, qysymy 16 atmosferaǵa deıin tózimdi polıetılen qubyrlarymen qam­tamasyz etetin bolady. Semeı, О́skemen qalalarynan kók­ónis saqtaý qoımalarynyń salynýy­nyń, Semeıden «Belarýs-3022DS.1» traktoryn qurastyrý óndirisiniń» iske qosylýynyń da osy óńir jáne elimiz úshin ózindik mańyzy bar. Olardy iske asyrý turǵyndardy maýsymaralyq ke­zeńde kókónis ónimderimen qamtamasyz etýge múmkindik berip, qala bazar­la­ryndaǵy baǵanyń tómendeýine oń áse­rin tıgizedi. Traktor qurastyrý óndi­risi elimizdiń aýylsharýashylyq tehnı­ka­larymen qamtylýyn jaqsarta túsedi. «О́skemen armatýra zaýyty» AQ-tyń óndiristik qýattaryn jańǵyrtý, ón­diriletin ónim nomenklatýrasyn ke­ńeı­tý» jobasynyń da mańyzy zor. Oǵan 3 000 mln. teńge ınvestısııa jumsaldy. Atalǵan jobany iske asyrý aıa­synda joǵary sapaly ónim óndirilip, munaı-gaz ónerkásibi sektory úshin armatýra jetkiziletin bolady. Bul ar­matýra zaýyty 30 jyldan astam ýaqyt­tan beri Qazaqstannyń munaı-gaz sala­synda aldyńǵy qatardaǵy mashına jasaý kásiporny retinde tanylyp kel­gen bolatyn. Onyń ónimderi Qazaqstan Respýblıkasynan tysqary jerlerde, Reseıde, TMD memleketterinde, son­daı-aq alys shet elderde jaqsy tany­mal. Endi osy kásiporynnyń qaıta jań­ǵyrtylýy onyń jumysyna jańa serpin berip, isin ilgeri bastyra­tyn­dyǵy anyq. Jalpy, joǵaryda atalǵan 12 ın­vestısııalyq jobany paıdalanýǵa en­gizý nátıjesinde 2011 jyly oblysta 97,3 mlrd. teńge somasynda qosymsha taýar ónimin alyp, 1,5 myń jańa ju­mys oryndaryn qurý múmkindigi týa­dy. Memleket bıýdjetine túsetin salyq tólemderiniń boljamdy kólemi 7 mlrd. teńgege artady. – Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha bıyl­ǵy jyly qandaı mindetter alǵa qoıylyp otyr? – 2011 jylda júzege asyrylatyn jobalar arasynda 1 jobanyń – О́ske­men qalasyndaǵy «Shyǵys-sút» JShS-inde quny 1403 mln. teńge turatyn ýl­tra­pasterlengen sút óndirisin uıym­dastyrý jobasynyń paıdalanýǵa beri­lý merzimi ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵyna belgilenip otyr. Qalǵan jobalar ekinshi jartyjyl­dyqta iske qosylady. Olardyń ara­synda Jarma aýdanynyń Shar qala­synan «qurǵaq tásilmen» jylyna 1 mln. tonna sement óndiretin zaýyt sa­lynady. Quny – 19500 mln.teńge turatyn bul zaýytty “Kazahsement” JShS iske qosady. Bıylǵy jyly О́skemendegi «Shy­ǵys­mashzaýyt» AQ-ta bolat vagondary óndirisi qurylsa (jobanyń quny – 6391 mln.teńge), «Kazsınk» JShS-inde ken baıytý fabrıkasynda qaıta qurý jumystary júrgiziledi (Rıdder qalasy, jobanyń quny – 5081 mln.teńge). Tıshın kenishiniń ken kólemin arttyrý úshin onyń tó­mengi qabatta­ryn ıgerý jobasy iske qosylady (Rıdder qalasy, jo­ba­nyń quny – 350 mln. teńge). My­rysh óndirisi qaıta qurylady (Rıdder qalasy, jobanyń quny 1294 mln. teńge). Al endi agroónerkásiptik keshendi damytý jobalaryna keletin bol­saq, Semeı qalasynda «DRK» JShS bazasynda quny 540 mln. teńge tu­ra­tyn, qýaty jylyna 32190 tonna un tartýǵa jetetin dıirmen kesheni salynyp, paıdalanýǵa beriledi. She­monaıha aýdanynda quny 376,8 mln.teńge turatyn, qýaty jylyna 30 myń tonna maıly jáne burshaq daqyldaryn óndirý, qaıta óńdeý isimen jáne ósimdik maıy, un-jarma jáne qospa-jem óndirisimen aına­ly­satyn kásiporyn qurylady. Muny «Trıýmf Agro» ÁKK júzege asyrady. Sondaı-aq «Semeı teri-byl­ǵary kombınaty» Semeı qala­syn­da mal terisin tereńdetip óńdeı­tin jáne básekege qabiletti teri ónimderin, ton-bylǵary ónimderi men olardan aıaq kıimder tigip shyǵaratyn aýmaq­tyq ortalyq qurady. Jobanyń jal­py quny – 9 275,9 mln. teńge. 1-shi kezeńinde bylǵary óndirisin qaıta qurý jáne jańǵyrtý jumys­tary bıyl júzege asady. Jalpy, bıylǵy jyly oblysta 10 úlken joba iske qosylady. – Oblysta taıaýdaǵy jyldar­dyń ishinde joǵaryda aıtylǵan­dardan basqa taǵy da qandaı ma­ńyzd­y jobalar júzege aspaq? So­nyń ishinde tústi metallýrgııa, aýyl sharýashylyǵy, mashına ja­saý, avtokólik ónerkásibi sala­la­ryn damytýdyń qandaı múm­kin­dikteri bar? – Taıaý bolashaqta, ıaǵnı 2015 jylǵa deıin elimizdiń ındýstrııa­landyrý kartasy aıasynda taǵy da 7 úlken jobany júzege asyrý josparlanýda. Olardyń jalpy quny 310,1 mlrd. teńgeni quraıdy. Olar­dyń ishinde neǵurlym irilerine keletin bolsaq, «Qazaqmys» korpora­sııasy» JShS Aqtoǵaı ken baıytý kombınatynyń qurylysyn osy ke­zeń ishinde aıaqtamaq. Al О́ske­men­degi «Azııa-Avto» AQ tolyq sıkl­degi avtomobıl zaýytynyń qury­ly­syn iske qossa, «Romat» farma­sevtıkalyq kompanııasy» JShS medısınalyq dári-dármek zaýyty­nyń qurylysyn júrgizip, qaıta jaraqtandyrady. «Buǵaz» JShS Ala­kól kóliniń jaǵasynan kýrort-sanatorıı meımanhanalar keshenin iske qosady. «О́skemen qus fab­rıkasy» AQ qazirgi jumys istep turǵan qus fabrıkasynyń qýatyn keńeıtip, ony jylyna 20 tonna et óndirýge deıin jetkizedi. Munyń syrtynda «Kyzyl Gold» kompanııasy 2013 jylǵa deıin jo­ba­lyq quny 125,8 mlrd. teńge tu­ra­tyn Baqyrshyq taý-ken kásiporny­nyń qurylysyn júzege asyrýdy josparlaýda. Qazirgi tańda bul joba jaıynda salalyq qorytyndy alynǵan, jobany respýblıkalyq ındýstrııalandyrý kartasyna engizý týraly qaýly Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Úkimetinde jatyr. Bul joba boıynsha jylyna 11,5 tonna altyn óndirý kózdeledi. Sonymen qatar «Shyǵys Qazaqstan oblysyn­da jańa tehnologııalar qoldaný ar­qyly Sýǵat altyn ken ornyn ıgerý («Sekısovka GBP» EJShS) máse­lesi qarastyrylýda. Bul jobanyń quny 1.5 mln. AQSh dollaryn quraıdy. Qazirgi kúni oblysta bizdiń ın­dýs­trııalyq damýymyzǵa tyń serpin bere alatyn jańa jobalardy qarastyrý jáne olardy ázirleý jó­ninde jumystar júrgizilýde. Ýaqyt ótken saıyn biz aldaǵy ýaqytta júzege asyra alarlyqtaı tyń ister bas kóterýde. Sondyqtan biz Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligine ındýstrııalandyrý kar­ta­syna Shyǵys Qazaqstan obly­sy­nan 8 ınvestısııalyq joba engizý jóninde usynystar joldadyq. Olar oń sheshimin tapqan jaǵdaı­da oblys­taǵy ındýstrııalandyrý isiniń aýqy­my áldeqaıda keńı túsetin bolady. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI.