Igilikti isterdiń kósh bastaýshysy

Osydan jıyrma jyl buryn, ıaǵnı 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda elimiz óziniń ǵasyrlar boıy armandaǵan memlekettik táýelsizdigin jarııalady. Al 1993 jyly 28 qańtarda alǵashqy Konstıtýsııa­syn qabyldady. Biraq, bul Konstıtýsııa eski ákimshilik, ámirshildik qoǵam erejelerine, kóbine keńestik demokratııa prınsıpterine negizdelgendikten, jańa qoǵam ómiriniń talabyna sáıkes kelmedi. Son­dyqtan da Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qaıta­dan jańa Konstıtýsııa qabyldaý kerektigi týraly usynys jasady. 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń joba­syn talqylaýǵa 3 mln. 345 myń adam at­sa­lysyp, óz pikirlerin bildirdi. Iаǵnı, Qa­zaqstan halqynyń úshten biri qatysty. Jobaǵa 1100 túzetý engizildi. Toqsan segiz baptyń elý besine eleýli ózgertýler men tolyqtyrýlar engizildi. Buryn bolmaǵan jańa bólimder, baptar paıda boldy. Konstıtýsııa 1995 jyly 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendým arqyly bekitildi. Referendýmǵa saılaýshylardyń toq­­san paıyzy qatysyp, olardyń 81 paı­yzy Konstıtýsııany jaqtap daýys berdi. О́ıtkeni, jańa Konstıtýsııa halyqtyń oı-pikiriniń, olardyń múddesiniń zańdylyq kórinisi boldy. Sóıtip, Qazaqstan halqy Elbasymen birge búkil halyq bolyp negizgi zańdy jasady. Jańa Konstıtý­sııa­nyń avtory dep biz el Prezıdenti men búkil halyqty aıtýymyzǵa bolady. 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń Qazaq­stan aýmaǵynda qoldanylǵan 1924, 1936, 1978, 1993 jyldardaǵy Konstıtýsııalardan qandaı artyqshylyqtary men erekshelikteri bar edi degen máselege kelsek, birinshiden, zań shyǵarýshy, atqarýshy, sot bıligin belgilep, olardyń quzyretin, jumys isteý tetigin, ózara is-qımyl birligin zań turǵysynan aıqyndap berdi; ekinshiden, ókimet bıliginiń atalǵan tarmaq­tar­ǵa bólinýi memlekettiń laýazymdy adamdarynyń azamattardyń konstıtý­sııa­lyq quqyqtary men bostandyqtaryn bu­zýy­na jol bermeıdi; úshinshiden, bul Konstıtýsııada quqyq pen jaýapkershilik uǵym­dary para-par kórsetilgen. Osy Konstıtýsııada burynǵy Konstıtýsııalarda sheshimin tappaǵan memlekettiliktiń máni, jer, til, azamattyq, Parlamenttiń qos palataly júıesi, Prezıdenttiń quzy­ry, sot tóreli­giniń qyzmeti sııaqty kúr­de­li máseleler zańdyq turǵysynan óz sheshimin tapqan. 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń 1-ba­byn­da Qazaqstan Respýblıkasy ózin de­mo­kratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyq­ty­rady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne onyń ómiri, quqyqtary men bos­tan­dyqtary dep jarııalanǵan. Osyǵan oraı, tuńǵysh ret biz birtutas bólinbeıtin Prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy memleket ekendigimizdi pash ettik. 1995 jylǵy Kons­tıtýsııada tuńǵysh ret jer máselesi obektıvti túrde sheshildi. Konstıtý­sııa­nyń 6-babynyń 3-tarmaǵynda: «Jer jáne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar memleket menshiginde bolady. Jer, sondaı-aq zańda belgilengen negizderde, sharttarmen shekterde jeke menshikte de bolýy múmkin», delingen. Munyń ózi elimizde naqty oryn alyp otyrǵan áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası qatynastardyń, ózgeristerdiń tala­by­na saı zańdy sheshim bolyp tabylady. Jerdi jekemenshikke berý halyq múd­de­sine qaıshy degen pikirdiń negizsiz ekendigin búginde naryqtyq qatynastar teriske shyǵaryp otyr. 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń eń ma­ńyzdy jetistikteriniń biri – til proble­ma­syna kóńil bólýi. Konstıtýsııanyń 7-babyna sáıkes, Qazaqstan Respýb­lıka­syndaǵy memlekettik til – qazaq tili. Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qolda­ny­lady. Memleket Qazaqstan halqynyń tilderin úırený men damytý úshin jaǵdaı týǵyzýǵa qamqorlyq jasaıdy. Memlekettik nemese basqa tilderdi bilmediń dep eshkimdi de kemsitýge jol berilmeıdi. Qoldanysta júrgen Konstıtýsııada buryndary asa daý týǵyzyp júrgen aza­mat­tyq týraly másele de óz sheshimin túpkilikti tapqan. Konstıtýsııanyń 10-ba­byna sáıkes, «Qazaqstan Respýblıkasy­nyń azamattyǵy zańǵa sáıkes alyna­dy jáne toqtatylady, ol qandaı negizde alynǵanyna qaramastan, biryńǵaı jáne teń bolyp tabylady. Respýblı­ka­nyń aza­matyn eshqandaı jaǵdaıda azamatty­ǵy­nan, óziniń azamattyǵyn ózgertý quqy­ǵynan aıyrýǵa, sondaı-aq ony Qazaq­stannan tys jerlerge alas­taý­ǵa bol­maıdy. Respýblıka azamaty­nyń basqa memlekettiń azamattyǵynda bolýy tanylmaıdy». Munyń ózi Qa­zaqstan memleketindegi barlyq azamat­tar­dyń Kons­tı­týsııalyq turǵyda birdeı qorǵalatynyn, qos azamattyq prın­sıpi­niń bizge jat kórinis ekenin kórsetedi. Mundaı sheshim barlyq azamattardy birlikke, tatýlyqqa, óz Otanyn súıetin patrıotızmge baýlıdy. Qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynyń taǵy bir ereksheligi, artyqshylyǵy azamattardyń, adamnyń qu­qyqtary men bostandyqtarynyń jal­py­ǵa málim Adam quqyqtary men bostan­dyq­tary týraly 1948 jylǵy halyq­aralyq deklarasııaǵa negizdelýi bolyp tabylady. Olar mynalar: árkimniń ómir súrý quqyǵy, adamnyń qadir-qasıetine qol suǵylmaýy, zań men sot aldynda teń­dikte bolý quqyǵy, qaı ultqa, qaı dinge, qaı partııaǵa jatatynyn árkimniń ózi anyqtaý quqyǵy, sóz ben shyǵarmashylyq erkindik quqyǵy, Qazaqstan aýmaǵynda erkin júrip-turý quqyǵy, ar-ojdan bos­tan­dyǵy, eńbek etý bostandyǵy, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaý quqyǵy jáne taǵy basqalar. Azamattar belgili quqyqqa ıe bola otyryp, Konstıtýsııada belgilengen mindetterdi de buljytpaı oryndaýy tıis. Basqa adamdardyń quqyqtaryn, bos­tan­dyqtaryn, abyroıy men qadir-qasıe­tin, memlekettik nysandardy qurmetteýge mindetti. Zańda belgilengen tártippen sa­lyq, alym tóleýge, áskerı qyzmet atqarý­ǵa, tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaýǵa, tabıǵatty saqtaýǵa jáne onyń baılyqtaryn uqypty paıdalanýǵa mindetti. Konstıtýsııada azamattardyń memleket jáne qoǵam aldyndaǵy basqa da mindetteri tolyq jan-jaqty saralanyp kórsetilgen. Konstıtýsııaǵa sáıkes, azamattardy tur­ǵyn úımen qamtamasyz etýge jaǵdaı­lar jasaldy. Zańda kórsetilgen sıpatta­ǵy muqtaj azamattarǵa turǵyn úı belgilengen normalarǵa sáıkes memlekettik turǵyn úı qorlarynan tegin nemese nor­matıvtik-quqyqtyq normalarmen belgilengen aqyǵa beriledi. Respýblıka azamat­tary zańmen belgilengen medısınalyq kómektiń kepildi kólemin tegin alýǵa quqyly. Azamattarǵa Konstıtýsııaǵa sáıkes memlekettik oqý oryndarynda tegin orta bilim beriledi. Al joǵary oqý oryndarynda bilim alý tegin nemese aqyly negizde júzege asyrylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstı­tý­sııasynda Prezıdenttiń, Parlamenttiń, Úkimettiń, Konstıtýsııalyq keńestiń qu­zyretteri tuńǵysh ret dáıekti túrde beınelengen. Konstıtýsııada Parlament jáne onyń zań shyǵarýshylyq qyzmetin, Senat pen Májilistiń Konstıtýsııalyq quzyretin, depýtattardyń quqyqtary men mindetterin anyqtaýda órkenıetti elder­diń Konstıtýsııalarynyń izgi úlgileri basshylyqqa alynǵan. Sottar men sot tóreligine de Konstıtýsııada erekshe mán berilgen. Respýblıkada sot tóreligin tek qana sot júzege asyrady. Onyń isine aralasýshylyqqa jol berilmeıdi. Sot prosesi zańmen ǵana belgilenedi. Arnaýly jáne tótenshe sottardy qurýǵa jol berilmeıdi. Sot tóreligin iske asyrýda sýdıa táýelsiz, tek Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady. Sot tóreligin iske asyrý Konstıtýsııada belgilengen demokratııalyq prınsıpter negizinde ǵana júzege asyrylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń 1995 jylǵy Konstıtýsııasy elimizdiń ekono­mı­kalyq, áleýmettik, saıası damýyn jedeldetti. Halyqtyń saıası belsendiligi art­ty, ál-aýqaty jaqsardy, qoǵamdyq óz­gerýdiń barlyq salasyna olardyń belsendi aralasýy zańdylyq sıpatqa ıe boldy. Onyń ústine qazir elimizdiń aldynda turǵan eń basty mindet – álemniń báse­kege qabiletti 50 eliniń qataryna ený stra­tegııasy. Osy aıbyndy isterdi júzege asyrý memleketimizde zaman talabynan týyndap otyrǵan demokratııalyq konstı­týsııalyq reformalardy ret-retimen júzege asyrýǵa tikeleı baılanysty. 1995 jylǵy Konstıtýsııany qabyl­da­ǵannan keıin demokratııalyq refor­ma­lardy júzege asyrý nátıjesine sáıkes, Konstıtýsııaǵa eki ret 1998 jyly jáne 2007 jyly ózgertýler men tolyqtyrýlar engizildi. Konstıtýsııada buryn ketken kemshilikterdiń orny toldy. 1998 jyly engizilgen ózgertýlerge baılanysty eli­miz­diń sot júıesinde isterdi qaraý alqa bıler qyzmetiniń qatysýymen júzege asady degen másele engizildi. Iаǵnı, sot júıesi búkil demokratııalyq elderdiń júrgizetin sot talabyna sáıkestendirildi. 2007 jyly engizilgen ózgertýlerde de bir­ta­laı jańalyqtar boldy. Mysaly, Par­lamenttiń ókilettiligi keńeıtildi. De­pýtattardyń sany kóbeıdi. Máselen, qa­zirgi qoldanysta júrgen Konstıtýsııa boı­ynsha Parlament depýtattarynyń sany 154-ke jetti. Májilis taraıtyn bolsa, zań shyǵarý qyzmetin Senat atqaratyn boldy. Depýtattardy saılaý burynǵy ma­jorıtarlyq júıeniń ornyna propor­sıo­naldyq júıe boıynsha júzege asyry­la­dy. Iаǵnı, jeńgen partııa Parlamentten kóp daýys alady. Qazaqstan halqy As­sam­bleıasynan toǵyz depýtat Parlamentke saılanatyn boldy. Keıingi Konstıtý­sııaǵa engizilgen ózgeristerge baılanysty sot kadrlaryn iriktep alý Joǵarǵy Sot Keńesiniń quzyryna berildi. Tutqyndaýǵa sanksııa berý Prokýratýradan alynyp, sotqa berildi. Mine, osyndaı demokratııa­lyq úrdister júrgizildi. Elbasymyz aıtqandaı, endigi qolǵa alatyn nárse – bizdiń Parlament kem degende eki partııadan turýy kerek. Endi osy máseleni júzege asyrý rettelý ústinde. Bolashaqta Parlamentimizde kem degende eki saıası partııanyń daýysty kóp alǵan, zańda belgilengen ókilderi depýtat bop saılanbaq. Konstıtýsııaǵa sáıkes, elimiz Prezıdenttik basqarý júıesine ótti desek, ústimiz­degi jyly Qazaqstanda Prezıdenttik bas­qarý ınstıtýtynyń qurylýynyń 20 jyl­dyǵy erekshe atalyp ótti. Elimizdegi konstıtýsııalyq refor­ma­lardyń júzege asyrylǵandyǵy Qazaqstan demokratııasynyń jáne qazaqstandyq­tar­dyń joly alǵa basqandyǵynyń aıǵaǵy. Al reformalar, sonyń ishinde júgi aýyr konstıtýsııalyq reformalar tek tatýly­ǵy aırandaı uıyǵan, ekonomıkasy edáýir damyǵan, áleýmettik ahýaly táýir elderde ǵana bolady. Munyń bári tynyshtyq ar­qyly keletin jetistik. Sondyqtan Kons­tı­týsııalyq reformalardyń qoǵamdy de­mokratııalandyrýǵa baǵyttalǵany óz al­dyna, sonymen birge ol osy aıtylǵan jetis­tikterdiń de kórsetkishi. Qazaqy­lan­dyra aıtsaq, baq pen dáýlet – yrysy da­myp, yntymaǵy jarasqan elge qonady. Yry­symyz buǵan deıin atqarylǵan ekono­mı­kalyq reformalar bolsa, baq pen dáýle­ti­miz endi júzege asqan reformalar ekeni aıqyn. Bul reformalarda halyqtyń tilegi, bıliktiń usynysy jáne oppozısııanyń talaby úılesimdilik tapqan deýge negiz bar. Parlament quzyrynyń artýy oǵan aıryqsha jaýapkershilik júkteıdi. Elba­sy N.Á.Nazarbaevtyń usynysy boıynsha, 2010 jyldan bastap saılanatyn prezı­denttiń ókilettik merzimi 5 jylǵa qys­qa­ratyny úlken jańalyq boldy. Onyń ús­tine sońǵy qabyldanǵan QR Konstıtý­sııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly 2007 jyly 25 mamyrda qa­byl­danǵan QR zańyna sáıkes, Qazaqstan­nyń Tuńǵysh Prezıdentiniń ókilettik merzimi shektelmeıtindigi qýanarlyq jaǵdaı. Bul elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishulynyń eńbegine berilgen úlken baǵa. Egemendik alǵaly bas-aıaǵy jıyrma jyldyń ishinde Qazaqstandy álemniń barlyq eli tanydy. Memleketimiz Birikken Ulttar Uıymynan bastap, kóptegen bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa múshe boldy. Qazaq tili memlekettik tilge aınaldy. Ǵasyrlar boıy shet jerde júrgen mıllıondaǵan otandastarymyz, qandasta­ry­myz óz atamekenine oraldy. Osy oraıda aıta ketetin bir jáıt, Qazaqstan táýel­sizdigin alǵan kúnin jarııalaǵanda shet jerde júrgen baýyrlastarymyz bir-bi­rinen súıinshi surap, Allaǵa jalba­ry­nyp, «Qaza­ǵym­nyń qýanyshyn uzaǵynan súıindirip, qazaq elin, onyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevty aman ete gór» dep, kók qoshqarlaryn qurbandyqqa shaldy. Nur­sul­tan Ábishulynyń tikeleı bastamasymen 1992 jyly Dúnıejúzi qazaq­tarynyń birinshi quryltaıy ótki­zi­lip, álem memleketterinen kelgen qan­das­tarymyz óz baýyrlary­men tuńǵysh ret qushaq jaıyp kóristi. Qazaqstanda turatyn barlyq ulttyń ti­liniń, diliniń damýyna tolyq múmkindik jasaldy. Qazaqstan birinshi bolyp ıadro­lyq qarýdan bas tartty, ıadrolyq shıkizat beıbit ónim óndirý zatyna aınaldy. Iá, Táýelsizdik alǵaly Qazaqstan úl­ken ekonomıkalyq damýdy bastan ótkizdi. Qazirgi zamanǵy saıasat ataýlynyń july­ny – ekonomıkalyq saıasat, ony bilmeı el basqarý múmkin emes ekendigin Prezıdentimiz egemendik alǵan alǵashqy kúnderde-aq aıtqan bolatyn. Osy saıasattyń júzege asyrylýy barysynda elimiz táýelsizdik alǵan on toǵyz jyl ishinde jan basyna keletin ishki jalpy ónim 8000 dollarǵa jetti. Qazaqstan halqy beıbit ómirdiń lázzatyn kórip, adamdar tynysh eńbek etip, urpaqtaryn alańsyz tárbıeleýde. Qazaqstannyń ekonomıkalyq damý úrdisin jumyr jerdiń jurtshylyǵy túgel bilip, kórip otyr. Qazaqstanda ulttyq valıýta – teńge iske asyryldy, elimizdiń ekonomıkasynyń órkendeýine súbeli úles qosty. Elimizdiń memlekettik shekarasy belgilenip, kórshiles memlekettermen bul turǵydaǵy qujattarǵa qol qoıylyp, memleketimizdiń qaýipsizdigi nyǵaıtyldy. Qazaqstan aýmaǵynyń ortalyǵynda eldiń, jerdiń tutastyǵyn saqtaý maqsa­tynda jańa Astana salyndy. Astanadaǵy ásem ǵımarattar, teńdesi joq qurylys qarqyny jer júzin tańǵaldyryp otyr. Osyǵan oraı qala qurylysyna ózi tikeleı basshylyq jasaǵan Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevty búkil halyq Astana qalasynyń bas arhıtek­tory dep maqtanyshpen aıtyp júr. Osyndaı jetistikter men tabystar Qazaqstandy álemge tanytty. Respýb­lıka­myz­dyń jedel órkendeý qarqynyna damyǵan elderdiń memleket qaırat­kerleri de oń baǵasyn berýde. Elimizdiń az ýaqytta órkendep, órke­nıetti eldermen terezesi teń bolýyna súbeli úles qosqan elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti – Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Eldik pen danalyqty álemdik saıasatpen ushtastyra bilgen aıtýly tulǵa, sondaı-aq eldiń el bolyp órken jaıýyna, órke­nıetti memleket dárejesinde tanylýyna bilimi men biligin, oıy men parasatyn, kúsh-qýaty men jigerin jumsap otyrǵan qaıratker. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti­niń 2010 jylǵy 1 aqpandaǵy №922 Jar­lyǵymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý jospary» bekitildi. Bul jospar Qazaq­stannyń órkendeýiniń, gúldenýi men qaýipsizdiginiń artýynyń, ekonomıkalyq bıikke kóterilýiniń, quqyqtyq memleket ornatýynyń alǵysharty bolyp otyr. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ha­lyq­­aralyq bedeliniń asqaq kórinisiniń biri – elimizdiń ótken jyly Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­my­na tóraǵalyq etýi bolsa, bıyl, ıaǵnı 2011 jyly Qazaqstan Islam Konferensııasy uıymyna tóraǵalyq etedi. Bul bizder, qazaqstandyqtar úshin zor maqtanysh. Búgingi tańda elimizdiń ekonomıkasy jylma jyl órkendeýde, serpindi ınnova­sııa­lyq tehnologııalar jasalyp, júzege asyrylýda, halyqqa elektrondy qyzmet kórsetý, ınternet jumysyn tıimdi paıdalaný, elektrondyq saýattylyqty artty­rý, qarjy rynogyn jetildirý mindetteri alǵa qoıyldy. Aldaǵy maqsat – Qazaq­stannyń Búkilálemdik Saýda uıymyna kirý, sóıtip ózimizdiń óndirgen taýarlary­myzdy tıimdi, paıdaly baǵamen satýǵa qol jetkizý. Osy alǵa qoıǵan maqsat­tar­dyń tolyq júzege asyrylýynyń negizderi – zańdylyq pen quqyq tártibin ny­ǵaıtý. Qazaqstanda mekendeıtin barlyq ulttardyń tatýlyǵy, birligi, konstıtý­sııalyq teń quqylyǵyn qatań saqtaý. Bul ózekti mindetter Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń bıylǵy Joldaýynda erekshe atalyp otyr. Osy mańyzdy qujatta elimiz boıyn­sha óreli mindetter alǵa qoıylǵan. Bul mindetterdiń oryndalatynyna, Qazaq­stan halqynyń ál-aýqatynyń artyp, memle­keti­mizdiń gúldenip, aldyńǵy qa­tar­ly 50 mem­lekettiń alǵy shebinde bo­latyn kúndi kórý de alys emes. Tolaǵaı jetistik­te­ri­miz­diń barlyǵy elimizdiń táýelsizdi­gi­miz­diń jarqyn kórinisi jáne osy ıgilikti isterdiń kósh bastaýshysy – Qa­zaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev. Aryqbaı AǴYBAEV, zań ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.