Anglo-saksondar kimder?

Anglo-saksondardyń arǵy tegi saq­tar­dan taraǵan degen tujyrym bizdiń zamany­myz­dan buryn qalyptasqany jóninde dá­ıek­ti dálelder barshylyq. Máselen, kezinde saq­tar Kaspıı boıynan shyǵysqa qaraı jyl­jyp, Baktrııaǵa ǵana emes, sonymen qatar batysta jatqan Armenııa jeriniń óte shu­raıly bóligine qonystanǵany týraly b.z. burynǵy 63-jyl men b.z. 24-jyldary ara­synda ómir súrgen grektiń ataqty tarıh­shy­sy ári geografy Strabon jazyp ketipti. Ǵalym keltirgen derek boıynsha, kezinde álgi aımaq Sakasına (Sakasina) dep atalǵan. Al bizdiń zamanymyzdyń 23-79-jyldary ómir súrgen Rımniń asa kórnekti jazýshysy ári ǵulama tarıhshysy Plınııdiń paıym­daýynsha, joǵaryda sóz bolǵan álgi aımaqqa qonystanǵan saqtar Sakassanı (Sakassani) dep atalǵan. Ataý Saka-sýný (Saka-sunu), ıaǵnı saqtyń uly (urpaǵy) degen uǵymdy bildirgen. Bul etımologııany alǵash usynǵan 1519-1572 jyldary ómir súrgen flamandyq fılosof ári fılolog Goropıýs Bekanýs (Goropius Becanus) eken. Bul tujyrymdy ataqty nemis teology ári gýmanıst ǵalym Melanchtonmen (Melanchthon) qatar alǵash ret latyn tilinde jaryq kórgen “Brıtanııa” atty kitaptyń avtory V.Kamden (William Camden – 1777-1855) de tolyq qýattapty. Atal­ǵan derek kózderin negizge ala otyryp, brıtandyq ǵalym Sharon Týrner de aǵyl­shyndar men sakson­dyq­tardyń arǵy teginiń saqtardan taraıty­nyna esh kúmán keltirmeıdi. 1827 jyly jarııalanǵan “Saq pa, parsy ma?” degen ǵy­lymı maqalasynda Sharon Týrner óz paıy­mynyń negizsiz emes ekeniniń bultartpaı­tyn dáleli retinde saqtardan tamyr alatyn aǵylshyn-sakson jáne parsy tilderine ortaq 262 sózdi kóldeneń tar­tady. (Álgi maqalany qazaq tiline aý­da­ryp, onyń birneshe aqparat kózderinde (“Ege­men Qazaqstan”, “Ana tili” gazetterinde, “Aqıqat” jýrna­lyn­da) jarııalanýyna múm­kindik jasaǵan edim. Zer salǵan oqyrman olarmen tanysyp úlgergen de bolar degen oıdamyn).  Joǵaryda keltirilgen derek kózderin eskere otyryp, osy arada jáne bir paıymǵa nazar aýdarýdy jón sanaımyn. Ol mynaý: aǵylshyndar men saksondyqtardyń arǵy tegi saqtardan bastaý alady degen tujy­rym­dy tek aǵylshyn nemese saksondyqtarmen ǵana shekteýge bolmaıdy. Bul paıymnyń Eýropa qurlyǵynda ornalasqan tilderi german tobyna kiretin ózge halyqtardyń, onyń ishinde ortalyq Eýropadaǵy nemisterge de, soltústik Eýropadaǵy skandınavııa­lyqtar­ǵa da tikeleı qatysy bar. Sebebi, nemister de, skandınavııalyq norvegter de, shvedter de, danııalyqtar da o basta aǵyl­shyn-sak­son­dyq­tarmen genetıkalyq jáne lıng­vıs­tık­a­lyq turǵydan týystas ári tamyrlas halyq­tar ekeni eshbir dáleldi kerek etpeıdi. Sózi­miz dáıekti bolý úshin naqty bir-eki mysal keltireıik. 2010 jyly Nor­vegııa astanasy Osloda ótken Eýropa­daǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıy­mynyń Parlament As­sambleıasynyń jazǵy sessııa­syna qatysyp, sol sessııa aıasynda arnaıy uıymdas­ty­ryl­ǵan mádenı sharalar­dy kór­genbiz. Iаǵnı, tarıh áleminde ózindik orny bar jıhanger vıkıngterdiń bastapqy qal­pyna keltirilgen baıyrǵy kemeleri saqtal­ǵan mýzeıdi kórý­diń sáti túsip, sol kemeler týraly tolyq aqparat beretin Arne Emıl Krıstıen­sen­niń kitabyn (Guide to Viking Ship Museum) oqyǵan edim. Álgi kitapta Norvegııanyń Bergen qalasyna jaqyn jerdegi Oseberg eldi mekeniniń mańyndaǵy qorǵanda júrgizilgen arheologııalyq ju­mys­tardyń nátıjeleri baıandalady. Máse­len, Oseberg qorǵanynan arheologtar vıkıng kemesin jáne sol kemege jerlengen eki áıeldiń máıitteri men on eki jylqynyń qańqa súıekterin, emen aǵashy­nan jasalǵan tórt dońǵalaqty arba men tórt shana, bederli oıýlarmen áshekeılengen abdyra, úsh taǵandy temir mosy jáne soǵan ilip as pisiretin shoıyn qazan, aǵash sapty temir pyshaq, emennen oıylǵan astaýlar men ojaý­lar, qol dıirmen, jumsaq bylǵarydan tigilgen qysqa qonyshty eki mási men buǵy múıizderinen istelgen taraqtardy qazyp alady. Álgi kitapta, sonymen qatar, 1880 jyly Norvegııadaǵy Sandar deıtin jeriniń mańyndaǵy “Gokstad” fermasynyń aýma­ǵyn­da ornalasqan úlken qorǵan jaıly da arheologııalyq aqparat bar. Álgi qorǵan keıin “Korol qorǵany” bolyp atalyp ketedi. Sebebi, qorǵannan vıkıng kemesi jáne sol kemege jerlengen jas shamasy 50 men 70-tiń arasyndaǵy er adamnyń máıiti jáne keme aınalasynan Oseberg qorǵanynan tabylǵan dúnıelerge uqsas buıymdarmen qatar taǵy da 12 jylqynyń qańqalary ta­by­lady. Qazir bul keme de bastapqy qal­pyna keltirilip, Oslodaǵy vıkıng kem­e­leriniń mýzeıinde saqtaýly tur. Álgi aq­parattardy oqyp otyryp, eriksiz tańdan­dym. Sebebi, Norvegııa jerinde de saq qorǵandary bar eken ǵoı degen oı mazalaı bastady. О́ıtkeni, Osebergten de, Gokstad qorǵanynan da tabylǵan artyq-kemi joq tup-týra on eki jylqy Al­taıdaǵy Berel qorǵa­nyn­daǵy on úsh jyl­­qyny birden eske tú­sir­di. Kózge uryp turǵan álgi uqsastyqtar kimdi de bolsa oılan­dy­ra­ry sóz­siz. О́ıt­keni, eki kemeden de tabylǵan 12 jyl­qynyń qańqasyn ánsheıin kezdeı­soq­tyq deýge aý­zyń barmaıdy. Bul qalaı sonda? Kúlli Eýropa ke­ńisti­ginde myńdap sana­la­tyn qorǵandardyń (olardyń ishinde Skandınavııa qorǵandary da bar) álgi geogra­fııa­lyq aımaqtan múlde shalǵaıda, tipti ıt arqasy qııanda jatqan skıf-saq qorǵan­dary­men, atap aıtqanda alyp Azııanyń kindigi sana­latyn Týva, Hakasııa nemese Altaı qoı­naýyndaǵy Berel, Pazyryk, Bashadar, Tu­ıyq­ty nemese Jetisý ólkesindegi Bes­shatyr, Alataý etegindegi Esik qorǵandary­men sabaqtas bolǵany ma? Olaı bolsa, Azııa men Eýropa qorǵan­darynyń arasyndaǵy ǵajap uqsastyq osy maqalanyń basynda sóz bolǵan aǵylshyndar men saksondyqtardyń arǵy tegin saqtardan taratatyn ǵylymı bol­­jamdar men tujy­rym­dardyń shyndyq­tan tipti de alys emestigin dáleldep turǵan joq pa? Endeshe, qorǵandardyń tarıhy já­ne olar­dy turǵyz­ǵan baıyrǵy halyqtar­dyń má­d­enıeti men olar somdaǵan órkenıet­ke te­­re­­ńirek boılap, búkil Eýrazııa aýmaǵyn­daǵy jáne Tynyq muhıttyń arǵy jaǵyn­daǵy AQSh keńisti­ginde ornalasqan qorǵan­dar­dyń sabaqtas­ty­ǵy men tamyrlastyǵyn dálel­deı­tin bul­tartpaıtyn ózge dálelder izdeý qa­jettigi qatty qyzyqtyrdy. Kezinde ba­ıyr­ǵy amerı­ka­lyqtardyń (úndisterdiń) Mıssısıpı mádenıetine tán Kahokııa sekildi 4000 jyldyq tarıhy bar alyp qorǵan­dar­dyń da Eýrazııa qorǵandarymen tamyrlas ekenin oqyrmanǵa (Azııa – Berıngııa – Amerıka at­ty eńbekte) jetkizgen bolatynbyz. Endi, mine, osy taqyrypqa oralýdyń sáti qaıta tústi. Qorǵandar jaıly, onyń ishinde skıf-saq qorǵandary jaıly júrgizilgen zertteýler jetip artylady. Máselen, Tamara T. Raıs­tyń “Skıfy: stroıtelı stepnyh pıramıd” degen kitabyna qosymsha retinde berilgen derekterden Kýban, Taman, Qyrym, Dnepr, Don, Kıev, Poltava, Volga, Oral, Al­taı, Sol­tústik Mońǵolııa, Germanııa, Vengrııa jáne Rýmynııa jerlerinde orna­las­qan qor­ǵandar tobynyń, ıaǵnı qorǵan mádenıeti­niń b.z. burynǵy jetinshi ǵasyrda bastap, b.z. bu­rynǵy ekinshi ǵa­syr­ǵa deıin jalǵas­qan qu­by­lys ekenin baı­qaımyz. Sosyn qor­ǵan ataý­lary da kóp nár­seden habar beredi. M­á­selen, Kýban tobyn­daǵy: Karagodenashh, Kelermes, Kýrdjıp, Ýl, Ýrýp; Qyrym to­byna kiretin: Ak-Mechet, Altyn-Oba, Dort-Oba, El-Tegen, Kara-Kııat, Kýl-Oba, Temır, Salgır; Dnepr to­byndaǵy: Bashmak, Cher­tomlyk, Chmyr, Ogıýz; Poltava tobyn­da­ǵy: Akıýt; Volga tobyn­daǵy: Astrahan; Oral tobyn­daǵy: Bısh-Oba; Altaı tobyn­daǵy: Basadar, Katanda, Kýraı, Pazyryk, Shıbe, Týekt; Soltústik Moń­­ǵolııadaǵy Noın-Ýla; Rýmynııa­da­ǵy Kosıýrýl-Mare, Satý-Mare Eýrazııa ke­ńis­tigindegi baıyr­ǵy skıfterdiń (bul grekter bergen ataý) saktarmen tamyr­las ekeniniń aıqyn aıǵaǵy emes pe? Orys ǵalymy Iý.A.Shılovtyń pikirinshe, “qorǵan” degen uǵym baıyr­ǵy shýmer­lerdiń “kýr-an” nemese “kýr-gal” (“aspan taý” nemese “alyp taý”) degen sózderinen bas­taý alǵan. O basta qorǵan turǵyzý máde­nıeti Qara teńizdiń soltústik óńirin­de b.z. buryn­ǵy 4000-2000 jyldar araly­ǵynda arattar men arı taıpalarynan bastaý alyp, damı bastaǵanyn aıta kelip, Iý.A. Shılov “Prarodına arıev” (Kıev, 1995) degen mono­gra­fııasynda baıyrǵy qor­ǵan­dardyń o basta antropomorftyq já­ne astral­dyq belgi retinde dúnıege kelgeninen aqparat beredi. Álemdik turǵydan qaraǵanda, qorǵandar Avstralııa men Antarktıdadan basqa kon­tı­nentterdiń bárinde de kezdesetin mádenı qu­bylys ekeni dáleldenip otyr. Ádette qor­ǵandar qaıtys bolǵan adamdardy jerleý úshin qazylǵan beıitterdiń ústine turǵyzy­lady nemese Jaratqanǵa jalbarynatyn kıe­li oryn retinde turǵyzylǵan jáne olar­dyń formalary da ártúrli bolyp keledi. Sosyn Eýrazııa keńistiginde Batys Eýropadan bastap, sonaý Qıyr shyǵysta jatqan Japonııa­ǵa deıin ár zamanda turǵyzylǵan qorǵan­dar­dyń bári derlik kórinis tapqan. Alǵashqy dala qorǵandary b.z. deıingi 4000 jyl buryn enolıt dáýirinde bastalyp, orta ǵasyrlarǵa deıin jalǵasqany baıqalady.Máselen, arǵy tegi lıtvalyq amerıkalyq ǵalym Marııa Gımbatýstyń “Qorǵan gıpo­tezasy” dep ata­la­tyn zertteý jumysynda alǵashqy qorǵan­dar­dy úndieýropa tilderinde sóıleıtin ha­lyq­tar, olardyń ishinde, ási­rese skıfter (Altaıdaǵy Pazyryq qor­ǵandary) men skandınavııalyqtar (Qara mola, Gnezdov jáne baıyrǵy Ýppsala qorǵan­dary) turǵyza bastaǵan degen derek bar. Reseı jerinde de qorǵandardyń neshe túri, onyń ishinde Eýropa aımaǵyndaǵy úndi­eýropa­lyq halyqtar men túrki halyq­taryna tán eń bıik qorǵandar toby kezdesedi. Olar­dyń asa kóp shoǵyrlanǵan jeri – Hakasııa. Ondaǵy eń áıgilisi Úlken Salbyk qor­ǵany. Ony 1739 jy­ly G.F. Mıller ashyp, S.V. Kıselevtiń jetekshiligimen qaz­ba jumys­taryn 1954-1956 jyl­dary Keńes Oda­ǵy Ǵy­lym aka­demııa­synyń ekspe­dısııasy júrgizipti. 1971-1974 jyldary Tývanyń soltús­ti­gindegi Ýıýk ózeniniń boıyndaǵy “Patshalar alqaby” atanyp ketken Arjan, Tarlyk eldi mekenderinde ornalasqan skıf zamanyn qal­ǵan qorǵandarda júrgizilgen arheolo­gııalyq jumystardyń nátıjesi de aıtýǵa turarlyq. Dıametri 120 metr, bıiktigi 3-4 metr bolatyn Arjan-1 qorǵanynan arheologtar bir bekzadanyń jáne 16 adamnyń máıitteri men 160-qa jýyq attardyń qań­qalaryn, altyn men kúmisten jasalǵan óte baǵaly buıymdar tabady. 2001 jyly ar­heo­logtar Arjan-2 qorǵanynan áleýmet­tik statýsy bıik erli-zaıypty eki adamnyń máıitin jáne olardyń qasynan taza altyn­nan jasalǵan 20 kılogramǵa jýyq baǵaly buıymdar, temirden jasalǵan qarý-jaraq­tar, áskerı saýyt-saımandar, kıim-keshek jáne ydys-aıaq t.b. buıymdardy tabady. Soltústik Amerıkanyń baıyrǵy halyq­tary somdaǵan alyp qorǵandardyń da álem­dik qorǵan mádenıetinen alatyn orny erekshe. Olar eki topqa bólinedi. Birinshi topqa zoomorftyq, ıaǵnı totemdik qorǵandar, al ekinshi topqa kádimgi tóbe ispettes qorǵan­dar jatady. Olar neǵurlym bıik ári kólemdi bolsa, onda jerlengen adamdardyń áleýmet­tik statýsy da soǵurlym joǵary bolǵany baıqalady. Máselen, Amerıkanyń Mıssýrı shtatyndaǵy Sent-Lýıs qalasy­nyń mańyn­daǵy Kakohııa qorǵandarynyń máni erekshe. Olardyń jalpy sany 120 bolǵan. Qazir olardyń 80-i saqtalǵan. Brıtan araldarynda da qorǵandar bar. Ásirese tóńkerilgen tabaq tárizdes qorǵan­dar jıi kezdesedi. 1956 j. Marııa Gımbatýs qorǵan gıpo­te­za­syn usynǵan bolatyn. Onyń negizgi ny­sanasy arheologııalyq derek kózderin lın­g­vıstıkalyq derektermen ushtastyra oty­ryp, úndieýropa tilderinde sóıleıtin ha­lyq­tardyń baıyrǵy otanyn anyqtaý bol­ǵan. Bul gıpotezany qoldaýshylar qor­ǵan mádenıetin Qara teńizdiń teriskeı jaǵy men Ońtústik shyǵys Eýropany b.z.b. besinshi myńjyldyqtan úshinshi myńjyldyqqa deıin mekendegen protoúndieýropalyq halyq­tar­dan bastaý alady degen kózqarasqa ıek artady. Al genetıka turǵysynan qorǵan mádenıeti, negizinen hromosomasy Ú R1a1 gaplotobyna jatatyn Orta Azııa, Batys Azııa, Úndistan jáne Shyǵys Eýropadaǵy slavıan halyqtaryna tán, al Batys Eýropa halyqtarynda bul genetıkalyq marker óte sırek kezdesedi eken. Kerisinshe, jańaǵy ge­netıkalyq marker norvegterdiń 23,6 paıy­zy­na tán bolsa, olarmen týystas shved­ter­diń 18,4 paıyzyna jáne aldyńǵy ekeýine etene jaqyn bolyp keletin danııa­lyq­tardyń da 16,5 paıyzyna tán kórinedi. Demek, aǵylshyn-saksondyqtar men skandı­na­vııalyqtardyń arǵy teginiń saqtardan bastaý alatynyn joǵarydaǵy genetıkalyq fak­­torlar da naqty dáleldep turǵany kúmán týǵyzbaıdy. Muny aǵylshyn-saksondyq Brı­­­tanııa men skandınavııalyq Norrvegııa, Danııa halyqtarynyń tilderinde de kózge uryp turǵan lıngvıstıkalyq uqsastyq­tar­dan baıqaýǵa bolady. Máselen, túrki tilderindegi tis, til, bel, beldik, elik, ógiz, sor (ashy), jer, sor (muń), dala, abad degen sóz­der men týra sol uǵymdardy bildiretin aǵylshyn jáne skandınavııa tilderindegi dálme-dál ne­mese aýyspaly metonımııalyq balama­lary uqsas keledi. Salystyryp kórelik: aǵylshyn tilinde tis – tooth (jekeshe túri), teeth (kópshe túri); til – tongue (bul sóz ben qazaq tilindegi tańdaı degen sózdiń túbiri bir); bel – belly; beldik- belt; elik – elk (bu­lan); ógiz – ox; sor (ashy) – sour; jer – earth; sor (muń) – sorrow; dala – dale; abad – an abode. Al norveg/dat tilderindegi álgi sóz­derdiń balamalary tómendegideı: tis – tann/tand (metonımııalyq ataý, sebebi tis tań­daı­men japsarlas); til – tunge/tunge (me­to­nı­mııalyq ataý, sebebi til tańdaımen japsarlas); beldik – belte/balte; elik- elg (bu­lan); ógiz – okse/okse; sor (ashy) - sur; jer – jord/jord; sor (muń) - sorge/sorg; dala – dal/dal. Beı-jaı qaldyrmaıtyn jáne bir lıng­vıstıkalyq faktor mynaý: Norveg tilinde qazaq tiliniń kóptik jalǵaýyna uqsas: -r, - er degen kóptik jalǵaýlar bar. Mysaly: uge (apta) - uger(aptalar); mened (aı) - mene­der (aılar); Dat tilinde de zat esim­derdiń 75 paıyzyna –r nemese -er kóp­tik jalǵaý jalǵa­nady. Tek zat esim daýysty dybysqa bitse –r, al daýyssyz dybysqa bitse –er jalǵanady. Aldyńǵy eki tilmen týystas shved tilinde de kóptik jalǵaýǵa qatysty osyndaı zańdylyq baıqalady. Demek, joǵaryda atap ótilgen­deı, saqtar men skıfterdiń aǵylshyn-sak­sondar men skan­dınavııalyqtarǵa gene­tıkalyq tur­ǵy­dan bir taban jaqyn ekendigi lıngvıs­tı­kalyq tur­ǵy­dan da aıqyn baıqalady. Endeshe, saqtar men skıfterdi tilderi úndieýropa tobyna jatatyn parsy­larmen ǵana týys­tas­tyrý shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. Joǵaryda keltirilgen genetıka­lyq jáne lıngvıs­tı­kalyq dáıekter bizdiń tujyrymnyń negizsiz emes ekenin tııanaq­taı túsedi degen oıdamyn. Dál osy turǵy­dan, ıaǵnı genetıkalyq jáne lın­gvıs­tı­kalyq turǵydan zer salsaq, osydan 40000 jyl buryn Azııadan Amerı­kaǵa qo­nys­tanǵan baıyrǵy amerıkalyqtardyń, ıaǵnı ún­di­sterdiń de arǵy tegi túrki órke­nıetimen sabaqtas ekenin bul kúnde ǵylym tolyq dá­leldep otyr. Demek, Soltústik Ame­rıka­daǵy qorǵandardyń da o bastaǵy bastaý bulaǵy Eýrazııadaǵy skıfter men saqtardyń qorǵan mádenıetterimen tikeleı sabaqtas ári ta­myr­las dep batyl aıtýǵa ábden bolady. Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.