Qashqyndar

(Derekti hıkaıa) Aqpan aqyrtyp keldi. Sireý bolyp siresip qalǵan qalyń qar qasattanyp, kóz jeter keńistik alap kók muzdaqqa aınalǵandaı júzinen yzǵarly kún shapaǵy shashyrap taıǵanap, yzyńdaı esken eskek jel ǵana myna óńirdiń óli qalpyna bolar-bolmas tirlik ty­nysyn qosyp tur. Eńselerin etekteri basqan toqal úılerdiń myjyraıǵan kúıelesh-kúıelesh ketik óńesh­terinen kóterilgen kókala tútin ekesh tútin de myna sýyqtan seskenip kókke tamsynbaı irgege qaraı sulasyn alyp jer baýyrlap baıaý syrǵıdy. Árteldiń ortasyna túsken Bıtóle qajynyń on­shaqty kire tartqan jegin ógizin qos maıa shóptiń tó­besine syrǵaýyl tastap jappa qora jasatyp, qos qaptalyn bekitip, qamatqan Ahmetjannyń saqyr-suqyr etip úıge engen beti. Úı ishi uıadaı jınaqy qalpymen jyly ushyraǵandaı. «Shirkin Múgúlsimim-aı, basqan izińnen jumaqtyń lebi shalqıdy-aý. Seni maǵan qosqan qudaıǵa myń alǵys», dep ishteı súı­singen Ahmetjan sireýlene qalǵan baıpaqty sap­tamaly etigin sheship jatty. – Ákel, sheship jibereıin, – dep aldyna kelip tize búge qalǵan Múgúlsim eriniń betine týra qaraı kór­kem júzin tómenshiktete bergen. Úni uıań, qımy­lynda jarasymdy ıbalyq bar. – Qoı, Múgúlsim, ózim de sheshemin ǵoı. Rahmet, – degen Ahmetjan jarynyń myna ımandy áreketine rııasyz razylyǵyn bildirgenimen áńgime áýenin basqa arnaǵa aýdara sóılegen. – Apyr-aı, kún sýytyp ket­ti-aý. Keıbir ógizderdiń mańdaı terileri aıyrylyp ketipti. Týǵaly kórmegen jaǵdaı. – Iá , sýytyp tur. Aıtary joq... – Ǵaınylqııa uıyqtap jatyr ma? – Atasynyń baýyrynda, kúpiniń ishinde, – degen Múgúlsim ornynan jeńil turyp, as qamyna kirisken. Múgúlsimniń Ǵaınylqııasyn besikke bólep atasyn dastarqanǵa shaqyrǵan, endigi bir sátte bir úıli jan­nyń shúpirlesip, dámge qol soza bergenderi sol edi, úıge qushaq-qushaq sýyq ilestire bireý sart-surt etip kirip kelgen. Mezgilsiz ýaqytta júrgen tosyn meıman­ǵa dastarqan basyndaǵylar ańtaryla, ári úrke qara­syp qalǵan. Kelgen Atbasar aýdandyq mılısııasynyń bas­tyǵy Baltakesken Baıtoǵaevtyń naq ózi eken. Myna sýyq arqalaǵan sýyt júristiń jaı emestigin sezingen Ahmetjan seskenip qalǵan. Belinde tapanshasy salaqta­ǵan qaıys belbeýmen keýdesin aıqysh-uıqysh tartyp, tańyp tastaǵan ókimet ókili «joǵary shy­ǵyńyzdy» estimegendeı tize búkpegen qalpy siresip turdy da qoıdy. – Balteke, jaıshylyq pa? Júrisińiz sýyt qoı, – dedi Ahmetjan degbirsizdenip. – Qaıdan jaıshylyq bolsyn. Aıaz aqyrtpasa arqardyń Arqadan aýyp nesi bar degendeı... Myna aıazda sonaý Atbasardan tún jamylyp kelem be? – Báse deımin-aý... – Básesi sol, Ahmetjan, ústińnen aryz tústi, – dedi tóbeden urǵandaı dúńk etkizip. Sasqany ma, Ahmetjan: «Qaıdan?» dedi. – Qaıdan bolýshy edi... Qaratoǵaıdan, toıys «Qy­zyl tań» ártelinen... О́zińniń kúnde kórip júr­gen­deriń... – Sonda ne qylmaısyń deıdi? – Ne deýshi edi. Baıaǵy qazaqbaıskıı qyrtyl. Tu­qymy qulaq. Qajynyń týysy deıdi de. – Qaıdaǵy qulaq, Balteke-aý. Basqa basqa emes, bir bilse Jaıylǵannyń ishinen shyqqan sen bilýge tıissiń ǵoı meniń kim ekenimdi. Ákem Kóshimbaıdyń da, anam Qadıshanyń da aýqattylyǵy kóz aldyńda emes pe edi. Nege aıtpadyń biletinderińdi... – Sen endi, Ahmetjan, bylaı iste, – dedi. – Osy mań­nan tabanyńdy taıdyrmasań basqa amal joq. Aǵaıyn­dyǵyń qymbat edi, ne de bolsa bir habaryn bereıin dep basymdy báıgege tigip kelip turmyn. Eskertpesem erteń obalyńa qalmaımyn ba?! Búgin túnnen qalsań, óksikpen ótesiń. Tipti... atylyp ta... Al hosh, qajy aǵa, aıypqa buıyra kórmeńiz. Men senderdi, sender meni kórgen joqsyńdar! Sart etip burylǵan ókimet ókili qushaq-qushaq sýyqty bólmege laqtyryp, tysqa shıraı bettegen. Dastarqan basy qańyrap qaldy. Dám sýyp, shaı ishilmeı qańtarylyp ol qaldy. Álde neden shoshynǵandaı besiktegi sábı shyr ete qalǵan. Bıtóle qajy «Astaǵıfıralla!» dep kúbir etip, qos janaryn jumǵan qalpy oıǵa ketti. – Já, jıylyp jolǵa shyǵýdyń qamyn jasa. Erteń aldaryna salyp aıdap áketse ókinishi ketpes. Qarap otyryp qoldarynda ólgennen de bir qam jasaǵan abzal! – dep qajy bir mezette qatýlana qaldy. – Atbasarǵa baryp aqtalsam qaıtedi? – Páli, sol da sóz bolyp pa? Aldaryna baryp aran­dal­maqpysyń? Aldaryna moıynsunyp barsań jy­lydaı qolǵa almaı ma anturǵandar. Baltakesken jaı kelgen joq. Dúmpýi kúshti bolǵany da... Bir saqtap, qorǵasa Ábdisabyr saqtar. – Oıbaı, aǵataı-aý, qaıdaǵy Ábdisabyrdy aıta­syz. It ólgen Maqanshydaǵy Ábekeńdi me? Ol meniń myndaǵy kúıimnen habarsyz emes pe? – Iá, sol Ábdisabyr. Jaıyńdy óziń baryp aıta­syń da... Sonyń saıasynan pana tappasań bul mańda seniń jónińdi jóndep, sózińdi sóıler eshkimdi tap basyp tappaı otyrmyn. – Sonda ózim ketemin be? – Joq! Múgúlsim men sábıińdi birge alyp ketesiń. Bular munda qalsa seniń qolǵa túsýiń áp-sátte. Uıasyn aldyrǵan kókjal sol mańnan uzamaı shıyr­lap, aqyry terisin aldyrmaýshy ma edi. Qoı, men jolǵa daıyn­daıyn senderdi. Qajy aýyr bir kúrsinip alyp tysqa bettegen. – Jámalı, kebejeńdi qotar. Anadaǵy soıǵan qara isektiń quıryq maıyn bilemdeı týrap dorbańa sal. Jylqynyń qos qazysy men malta qurtyńdy da umytpa. Anaý irgedegi oraýly kıgizińdi al, – dedi qatqyl únmen buıyra sóılegen Bıtóle. – Sen, Ahmetjan, qoradaǵy qyl arqandy shanaǵa baılap, bir ushyn taqymyńa bas. Qula qasqanyń qol­qasy aman bolsa erteń tús áletinde Jańatýǵanǵa da jetersiń. Ol jerde kóp bógelme. Elden taqymy myqty bir jigitti ertip Maqanshyǵa attan. Baǵ­daryń­dy tek kúnshyǵysqa túzep otyrǵaısyń. Qaraótkel, Kókshetaý aımaǵynan uzaǵansha eldi mekendi aınalyp ótýge tyrys. Ornynan súıretile turǵan Múgúlsimniń ıyǵyna Jamalı keń pishilgen kók tysty kúpisin japty, qajy tórde ilýli turǵan túlki tymaǵyn Ahmetjanǵa usyn­dy. Sodan soń sandyqty qońyraýlata ashyp, ishinen aq kıizdiń tutamyna oraǵan bylǵary qynǵa salynǵan selebeni alyp shyqty. Saby kıik múıizinen orna­tylyp, baldaǵyna kúmis shekken almas qanjardyń júzi kúń­girt sham sáýlesimen jarq ete qalǵan. – Mynany ońtaıly tus qonyshyńa suǵa sal. Jol uzaq. Ury-qary, ıt-qus degendeı. Bular syrtqa shyqqanda mamaǵashqa baılanǵan qula qasqa at jer tarpyp, tyqyrshyp tur eken. Ar­tynda qaldaıshasy bar tabanyna temir qaptaǵan súıe­gi jeńil shananyń qos qaptalyna qos keltek syryq baılanypty. Aýyp qalmasyn degenderi bolar. Tósel­gen mamyq kórpesheniń ústine kıizden kúrkeshe jasa­lyp, ishine Múgúlsim sábıimen jaıǵasqan. – Bópeńe quıryq maıyn álsin áli sorǵyzyp otyr. Sonda tynysh uıyqtaıdy, kúpińdi qymtap otyr. Omy­raýyńdy sýyqqa uryndyryp alma. Al jaratqan ıem, jar bola gór qos muńlyqqa, – degen Jámalı er ústine shıyrshyq atyp shıraq mingen Ahmetjannyń qolynyń syrtynan súıdi. Múgúlsimniń mańdaıynan ıiskeı bergende qos tamshy jas kelinshektiń júzine tıip edi. Jula tartqan qula qasqa qasat qardyń betimen jeńil syrǵyǵan shanany urshyqsha úıirip ala jónel­gen... Jańatýǵannyń qotanyna tańmen talasa engen Ahmetjan qula qasqanyń basyn týysy Jolaýshynyń ba­lasy Muqtaıdyń úıine burǵan edi. Ústi-basyn aq qar, kók muz kireýkelegen Ahmetjan men baýyryna qysqan sábıi bar Múgúlsimniń úıge enip kele jatqanyn kórgen Muqtaı shynymen-aq shoshyp qal­ǵan edi. Aýzyna túskeni: – Baýyrlarym-aý, jaıshylyq pa? Júristeriń tym sýyt qoı, – boldy. – El aman. Úıdegiler de esendikte. Sálem aıtty qajy aǵa. – Ahmetjan kúpisin sheshken Mú­gúl­simniń qo­lyndaǵy sábıin alyp, betine úńildi. Tanaýy py­syldap, uıyqtap jatqan sábıi beıkúná qalypta eshteńege alańsyz, eshteńeni sezer emes. Dastarqan basyna jınalǵanda ǵana baryp sýyq júristiń syryn aǵytqan. – Keshe keshkilik Atbasardaǵy mılısııa bastyǵy Baltakesken kelgen, – dep bastady oraǵyta sóılegen Ahmetjan. – E, álgi ózimizdiń Jaıylǵannyń jigiti me. Keshtetip nege júr eken? – «Qyzyl tań» kolhozynan ústimnen aryz túsiripti bireýler... – Túnnen qalsań tutqyndalasyń degen soń, onyń ústine qajy aǵanyń keńesimen qashyp shyqqan túrimiz osy. Bul aradan da kún kórsetpesi belgili ǵoı. Ne de bolsa moıny qashyqtaǵy Maqanshydaǵy Ábdisabyrdan pana izdep shyǵyp qaldyq, – dedi Ahmetjan. – Apyraı, qıyn iske qamalǵan ekensiń. «Bar bolsa kóre almaıtyn, joq bolsa bere almaıtyn» qazaqtyń bul sorlylyǵy qashan qalar eken? Qytaı túbindegi Ma­qanshyńa esen-saý jetermisiń? Myna Múgúlsimdi sá­bıimen qaldyryp ketseń qaıtedi? – degen aǵasy kádim­gideı berekesi ketip, abyrjyp qalǵan. – Aǵataı, o ne degenińiz. О́lsem saıda, tiri bolsam bir tóbede bolamyn dep eteginen ustadym emes pe? Ne de bolsa Aqańmen birge bolamyn, – degen Múgúlsim jylamsyrap qoıa bergen. – Ne kórsek te birge kórelik. Allanyń jazýy qyryn kelse úıde otyryp ta... – Qoı, shyraǵym, olaı deme. Ahmetjannan aıyryp maǵan ne kórinipti. Myna sábıińmen uzaq jol qıyn bola­dy degenim de... Áıteýir bettep shyqqan eken­siń­der, qastaryńa bireýdi qosqanymyz jón bolar. Jol azaby – kór azaby degen. – Muqtaı oılanyp qaldy. Jańatýǵannan laıyqty kim bar desip oı ekshep otyryp baryp, aqyry Qambaıdyń Yrysaldysyna toq­talǵan. Jasynan at qulaǵynda oınap ósken bula jigit­tiń kúsh-qaıratyn, ári aqkóńil ańqyldaǵan adal­dyǵyn biletin Ahmetjan da Yrysaldyny yńǵaıly kórgen... *** Maqanshyǵa sapar órmek júzinen aýyp barady. Endi bir umtylsaq urymtal tustan shyǵarmyz degen oı bas kótergen saıyn qashqyndar úmiti de oıana bastaǵan. Qaıta tirilgen tabıǵatpen tamyrlas bulardyń da jany jady­raı túsken. Jerdiń bederi de ilgeri endegen saıyn ózgere bergen. Eńiregen eńisti, ózek taldyrar óristi sary jazyq bákene tóbeler men kókqasqa shońǵal tastary qatpar-qatpar qattala qalanǵan taýlarmen almasa bastaǵan. Shana tabanyn qaǵar, tipti shaqyr-shuqyr shaınasyp qalar jol ústi tastary kóbeıgen saıyn júris te ónbeýge aınalǵan. Jarty aıdan asyp ketken sapar qansha dıly degenmen eki atqa da aýyr tıgendeı edi. Jumyrlana bitken jaıa etteri juqaryp, saýyrlary sýalyp, qabyrǵa­la­ry yrsııa bas­tapty. Aıaq alystary da sanap basar man­dymas halge jetken. Isher sýyn qasat qardy qajalaýmen aqtap kele jatqan attarǵa dep alyp shyqqan bir puttaı suly baıaǵyda-aq sarqylyp, az-kem tebindetip alǵandary bolmasa, jarytyp talǵajaý eterlik azyq joqtyń qasy edi. Yrysaldynyń da baıaǵy emen-jarqyn ázili tamam bolǵan ba qalaı, qoıan terisinen tigilgen tymaǵyn bas­tyra kıgen qalpy tymyraıyp alǵan. Zorǵa til qatyp, áreń jaýaptasady. Ahmet­jannyń da eki urty sýalyp, sýyq soǵyp, úsik shalǵan beti qabaryp, qaspaqtalyp qalypty. Tań­daıyna basqan maltasyn talǵamdaı dámdep, eki urtyna kezek júgirtedi. Aýa raıy jeńil etek jelpeń kelinshekteı tez buzylyp, jyldam aınydy. Aspan júzi manaǵy jadyrańqy qalyptan jańyl­ǵandaı, teriskeıden kóterilgen toqymdaı bult bular­dyń tóbesine jaqyndaı jyljı jetkende kerege qa­natyn keń jaıǵan, arasynda synalap ener sáýle de tumsyq sińirmes jik-sańlaýy joq tutasa siresken aýyr jamylǵyǵa aınalyp alǵan edi. Qorǵasyn bult qana­tymen ilesip sýyq jel de sýmań qaǵady. Ahmetjan abyrjıyn dedi. Yrysaldyǵa qarap: – Kúnniń surqyn baıqap kelemisiń? Bir jerden aıaldar, pana izdemesek maıyp bolarmyz, – degen Ahmetjan yzbarlana qalǵan betpaq betti teristikti mezgeı. – Jańa ǵana jadyrap tur edi, jaryqtyq. Nildeı buzyldaý ózi, – degen Yrysaldy ilgerilep baryp aıal­da­ǵan da keri aınalyp daýys salǵan. – Aha, anaý saı­dyń tabanynda bir­deńe kórinedi. Joba­sy qora-aý deımin. So­ǵan jetip alaıyq. – Kóziń qyraǵy eken. Basta endeshe. – Ahmetjan qyl ar­qan­dy julqı tar­typ qula qasqaǵa taqym basty. Tyrbyq tobylǵysy men sheti uıysa bitken saı ta­banyna quldap ke­lip túsken bular esh­qaıda bultaqtamaı, tas qo­raǵa tumsyq tiresken. Eki attyń erin sy­py­ryp, yqtasynǵa qań­tardy da ishke engen. Tas qoranyń tó­besi opyrylyp ishine tús­­ken eken. Bular aman qalǵan bir bu­ryshqa baryp jaıǵas­qandary sol eken, alaı-dúleı uıytqyp, eskektep, qu­­tyryna soq­qan boran bastal­dy da ketti. Shanasy­men ishke engizilgen Mú­gúl­sim kıiz kúrke­den bas shy­ǵar­maı, buǵyna qal­ǵan. Ahmetjan men Yry­saldy bir-birine ty­ǵy­lysyp, ishten tyn­­ǵan qalpy bu­rysh­ta otyr. Tas qoranyń miz baqpas qabyrǵalaryn aıaýsyz urǵylap alyp, yshqyna joǵary shap­shyǵan qarly boran tóbeniń opyrylyp tús­­­­ken tusyna kelgende, topan sýdaı ishke quıyla lap qoıysyp, qoranyń ishiniń álem-tapyryǵyn shyǵa­r­ar­daı zikir salyp, qa­pyda qamalyp qalǵan tas qapshyqtan shyǵa almaı, buǵalyq býǵan asaýdaı alasurysady. Qýys-qýysty ty­nym­syz tintken qarly qu­ıyn jolaýshylardy sýyq qushaǵyna orap alyp, ekilene boraı da oraı soqqan saıyn tunshyq­tyrardaı tum­shalaı túsedi. – Mynanyń ekilengen túri jaman. Qatyp qalmasaq jarar edi, – degen Yrysaldy álsin-áli ústi-basyn silkip qoıady. – Múgúlsim, qa­laı­syńdar? Balany omy­­raýyńnan aıyra kór­­me. Kúpińmen qym­tana tús, – dedi borannyń yshqyna soqqan esirik únin basa daýystaǵan Ahmetjan kıiz kúrkeniń ústine qymtaǵan qardy tazartyp jatyp. Kúrke ishinen Múgúlsimniń: «Bizge alań bolma, uıadaı jyly jerde otyrmyz ǵoı. О́zderiń qalaısyńdar? Jazǵandar-aı, tońdyńdar-aý» degen aıanyshty úni estildi. Ekilene esiriktene soqqan borannyń bastalýy qalaı tosyn bolsa, pyshaq kesti tyıylýy da sondaı shapshań boldy. Birer saǵatqa sozylǵan qarly boran qushyryn tarqatqandaı, mynaý álemge ámirin júrgizgen jańaǵy bir sáttegi soıqandy áreket ıesi emespin degendeı, jer dúnıeni aq manarly kebin-jamylǵyǵa orap alyp, tym-tyrys, jym-jylas tyna qalypty. Manaǵy jadyrańqy kún qabaǵy qorǵasyn bultty qýyp tastap, qaıyra jyly shyraı tanytady. Ahmetjan qar astynan silkinip turǵanda Yrys­al­dynyń otyrǵan qalpy qozǵalmaǵanyn baıqap shoshyp ketti. Iyǵynan julqyp: «Yrysaldy, tirimisiń baýy­rym. Tur ornyńnan», – dedi jan daýysy shyǵyp. Anaý qalǵyp ketken be, selk ete túsip, ózine tóne qarap turǵan Ahmetjanǵa syǵyraıa kóz qıyǵyn tastaǵan. – Aha, barmyn, tirimin. Qar astynda kim qalyp kórgen. О́zi kúpige oranǵandaı jyp-jyly bolady eken ǵoı. Maýjyrap uıyqtap ketippin, – dedi yrjıyp. – Adam sóıtip jatyp qatyp qalatynyn bilmeı­misiń. Tur jyldam, ústi-basyńdy qaǵyn, – degen Ahmetjan endigi kezekte shanany basyp qalǵan oppa qardy arshyp jatqan. Bular syrtqa shyqqanda báıge qara ker at ornynda joq bolyp shyqty. Qula qasqa: «Barsyńdar ma?» degendeı maıda mekirenip qoıdy. Yrysaldy ashaǵa baılanǵan shylbyrdyń sheshilmeı qalǵan jurnaǵyn kórip: «Mynany qalaısha úzip ketti eken» dep oılaǵan. Ahmetjan baılanǵan shyl­byrdyń bir tutam jurnaǵyn sheship jatyp: – Adamnan kelgen eken. Mine, kórdiń be, sheshe almaǵan soń kesip áketken, – dedi kúıine sóılep. – Qap, endi ne istedik. Jaıaý qaldym ǵoı, – degen Yrysaldy jylamsyrap otyra ketti. – Uryń qudaıǵa qaraǵan bireý eken. Ekeýin birdeı alyp ketse ne ister edik, – dedi Ahmetjan renishin jasyrǵansyp. *** Sonadaıdan shana súıretken eki qara kórinedi. Biri at ústinde, biri jaıaý. Ilbip basyp, ilgerilep keledi. Júz­derin úsik shalyp, jalbyrap qalǵan bet terileri qaspaq-qaspaq, astynan shyp-shyp shyqqan qan baı­qalady. О́ńderi órt sóndirgennen de ári tútilip, túksıip ketken. Sýalǵan jaq súıekteri shodyraıyp, kózderi uıasyn tastap ishke túsip ketkendeı jabaıy­lana yzǵar shashady. Ekeýiniń de ustara kórmegen saqal-murttary túrmeden qashqan qaraqshylardikindeı tikireıise qalǵan álemta­pyryq uıpa-tuıpa. Bet qaratpas qorqynysh uıalatqan úńireıgen úreıdeı tym susty. «Adam arysa – arýaq» degen osy-aý. Aıǵa jýyq jarytyp tamaq iship, jambas jylytar jaıly jerge jatpaǵan únemi jol ústinde júrip kele jatqan Ahmetjan men Yrysaldynyń hali osyndaı edi. Kúrke ishinde jaıly orynda jaıǵasty demeseń Múgúlsimniń hali de kóńil kónshiterlikteı emes edi. Dóńgelene bitken bıdaı óńdi júzi saharaǵa salǵan súıekteı qýaryp, qos urty sýalyp, jaǵy qýsyryla túsipti. Tek móldiregen qos janarynda ǵana bolmys bitimindegi bar meıir-marhabat shýaǵy kelip uıalaǵandaı ári muńly, ári kirshiksiz taza qalypta kórinedi. Basqa túsken nala qasiretke tal boıyna týa bitken qaısarlyǵy qarsy turyp, azapty sapardan saǵy synbaı qasarysyp kelgen jannyń jasy­maǵan nur sıpaty baıqalady. Ne de bolsa shydaıyn, tózeıin, talmaı, taýsylmaı, sar­qylmaı qýatyma qýat qosaıyn. Sóıtip tysta menen myń ese azap shegip kele jatqan qos azamatqa osy qy­lyǵymmen jiger bereıin degenge bekingen syńaıly. Qula qasqa kezektesip minip, kezektesip jetekke alǵan myna ekeýiniń túpki maqsatyn túptep tanyp, túsingendeı me dersiń. Teri men súıegi ǵana qal­ǵanyna qaramaı ilgerilep enteleı basyp-aq keledi. Áıtken­men baıaǵy shabys, sary jelis, tekirek sho­qytý, bári-bári adyra qalǵan. Aıaqtaryn sanap basyp zorǵa keledi. Qýaty sarqylyp bitkenshe osylaı júre bersem deıtindeı. Shananyń temir tabandary osydan úsh kún buryn shaqat taspen shaınasa qalǵanda qaqyrap, sy­py­rylyp túsken. О́zi de bıttiń qaby­ǵyndaı juqaryp bitipti. Taǵy bir qyr asqanda shananyń tabanǵa bekitilgen shabaq aǵashtary qırap, júrýge jaramaı qaldy. Sha­shylyp qalǵan shanaǵa jylamsyraı qaraǵan Múgúl­sim anandaı baryp otyra ketti. – Qudaı-aı, qudaı! Neden mundaı sorly boldyq! Bárinen de týmaı jatyp osyndaı azapqa dýshar kelgen myna sharanany aıasań etti. – Já, Múgúlsim, nalyma. Kel atqa otyr, – degen Ahmetjan jaryn qoltyqtap qula qasqaǵa mingizdi. Yrysaldyǵa shylbyryn ustatyp, ilgeri júr dep ısharat jasaǵan. О́zi qıraǵan shanadaǵy ony-munyny bir dorbaǵa salyp, arqalap aldy da júrginshiler sońynan salpaqtaı basyp, eriksiz ergen. Tús aýa ilbip kele jatqan bulardyń sońynan par at jekken shanaly qazaq qýyp jetken. Syr etip bulardyń qasyna kelip toqtaǵan jolaýshy qasqyr ishiktiń jaǵasynan basyn qylqıtyp: – Ýa, kimsińder? Jol bolsyn? – dedi tarǵyl daýysymen óktemdeı sóılep. – Áleı bolsyn. Alystan kelemiz, – dedi Ahmetjan. – Alys bolǵanda qaı jaq? – Atbasar, Qaraótkel... – Estimegen, kórmegen jerlerim... – Oıbaı-aý, qaıdan kóresiz, osydan eki myń sha­qyrym bolsa, – dep Yrysaldy bir túrli yza shaqyra shar ete túsken. – Ne deıdi-aý. Sonda kimnen bezip, qaıda bara­syńdar? – Maqanshyǵa. – Onda kimderiń bar? – Ábdisabyr. – Ábdisabyr deımisiń? Ol bizdiń raııspolkom ǵoı. Men myna joldaǵy «Jańa joldyń» prsedátilimin. Ábekeńdi jaqsy bilemin ǵoı. – Prsedátil jumsara sóı­ledi: – Anaý qyrdyń astynda meniń kolhozym. – Maqanshyǵa qansha bar? – «Jańa jol» aýdannyń aýzynda otyr emes pe? Jarqynym, endi bylaı isteıik. Ana kelin men taǵy bireýińdi ala keteıin. Bir óziń myna týlaqpen je­tersiń. Ertesine ózim aparǵyzyp salamyn Ábe­ke­ńe. Sóıteıik. Al kelin, tús attan, min shanaǵa. Ishteı qýanyp: «О́lmegenge óli balyq». Myna prsedátildi qaı qudaı aıdap ákeldi bizge, degen Ametjan Múgúlsim men Yrysaldyny shanaǵa jaı­ǵas­tyryp, ózi attyń janynda qala bergen. Qula qasqa tuıaǵyna teri saýlap, teńselip tur eken. – Apyraı, janýarym-aı! Endi saǵan aıaq artyp bolmas. Jetektesem júrermisiń? – degen Ahmetjan aı boıy qanat-quıryǵy, qanat-quıryǵy emes, jan serigi bolǵan qula qasqanyń moınynan qushaqtap óksip-óksip jibergen. Neden kóńili bosaǵanyn ózi de bilmeıdi. Keýdesin órtep kelip, kómeıine lyqsı qotarylǵan óksikti kúıik osy tusta qystyǵyp baryp aǵyl-tegil aqtarylyp ketip edi. Jalǵyz qalyp, qula qasqanyń moınyn qushaqtap turyp borkemiktene bosap, egilgenin tipti de ersi, bolmasa uıat kórmegen Ahmetjan ishtegi muń-sheri sarqylyp bitkenshe jy­laǵan. Ashy jas úsik shalǵan qaspaq júzin jýyp, ý sepkendeı dýyl­datsa da óksı-óksı egilgen. Egilip baryp tynǵan. Tynǵan da kúıikti sherdi jas etip tógip-tógip alǵanyna bir túrli kóńili sergip, Maqanshy shylbyr shalym jerde ekendigin estip, qos ıininen aýyr júk túskendeı qýnap shyǵa kelgen. Onysy qýanǵany edi. – Shý, janýarym! – Ahmetjan shylbyrdan alyp qula qasqany jeteleı jónelgen. Júz qadam júrdi me, júrmedi me, shylbyryn julqa shalqaıa tartqan qula qasqa tórt tabandap turyp baryp, seń soq­qandaı teńsele túsip, kesindi terekteı qulap túsken. Ahmetjan qula qasqanyń zoryǵyp baryp jan tapsyrǵanyn túsingen. Túsingen de tereń kúrsingen. Kádimgideı mańdaıynan ıiskep, jalyn sıpaǵan. Jylaǵysy kelip edi, arǵy jaǵy qańsyp qalypty. Týlaqqa aınalyp ketken atty joldan bylaıyraq súırelep apardy da eri men júgenin sypyrǵan. Erdi arqalap, júgendi beline baılaǵan qalpy, qaraılamaı ilgeri júrip ketken. *** Mine, azapty sapar da aıaqtaldy. Sonaý Qaratoǵaıdan qashyp, Jańatýǵandy basyp, jol-jónekeı ondaǵan eldi mekenderdi aınalsoqtaı ótip Maqanshyǵa jetken Ahmetjandar Ábdisa­byr­dyń saıasynda jylǵa jýyq bolǵan. Jan jarasy jazyl­masa da azapty jolda – jumaqtan dozaqqa qashqan jazyq­syz jandardyń tán jarasy jazy­lardaı bolyp edi. Ábdisabyrdyń Semeı óńirinde de bedeli bıik, abyroıy asqaq eken. Oblys basshylary baýyr­la­rynyń taǵdyryna alań azamattyń ótinishin jerge tastamaı bir aı mursat bergen. Al ol bolsa Ahmetjan Kóshimbaevtyń el aldynda esh kinási de, kúnási de joq adaldyǵyna sendirip, burynǵy qyzmetine taǵaıyn­datyp ketken. Meniń qolyma qalam aldyrǵan másele áý bastan kinásiz Ahmetjannyń qyzmetke qaıyra oralýynda da, Ábdisabyrdyń aqıqattyń ajaryn aıqyndap bergendiginde de emes. Tipti sol tustaǵy qoǵamnyń qa­tygezdigi, aýyldastardyń aramzalyqqa toly merezdi qylyǵy da tańdandyrmaǵan. Meni jumaqtan dozaqqa qashqan, sol jolda temir maırylyp, atan jilikti at zoryǵyp ólse de adamnyń tize búkpegendigi tańdandyrǵan. Soıqandy sapardy sátti aıaqtap, armandy bıikke kóterile alǵan qash­qyndar qaharmandyǵy kóp oılantty. Olardy osy joldan taıdyrmaǵan nendeı qýat, nendeı kúsh degen suraq jonymdy áli kúnge shabaqtaıdy. Kózsiz erlik pe, álde ómirge degen eren qushtarlyq pa? Basynda keý-keýlesken et qyzýymen jolǵa shyǵyp ketken qashqyndar kele-kele bul sapardyń kózsiz erlikke esh qatysy joqtyǵyn ańǵardy. Ańǵardy da azapty joldan basqa sheginerge jer joqtyǵyn sezindi. О́mirge qushtarlyq deıin deseń sol qushtarlyq kimniń basynda joq. Biraq ony árkim ár qalaı túısinedi de ár qalaı atqarady ǵoı. Qumyrsqa ekesh ol da ólmes qamyn oılaıdy, sol úshin de kúndiz-túni tynym joq olarda. Al myna meniń keıipkerlerimdi ólermendene alǵa jetelegen ne nárse? О́mirge qushtarlyq dep qana qoısaq ońaı sheshim, kelte qaıyrys bolar edi. Sonda ne? Túsine almadym. Biraq bularǵa degen sheksiz súıispenshiligimdi jasyra almaımyn. Tolyq túsin­dire almasam mende aıyp joq. Aıyp qoǵam qaı­shylyǵynda, izgilik pen jaýyzdyq shaıqasynda bolar bálkim. Mendegi basty maqsat, oqýshym óz tańdaýyn aıtsyn da óz qalaý-túısiginde qalsyn deý edi. Tólegen QAJYBAI, Kókshetaý.