Álemdik jahandanýdyń paıda bolyp, onyń odan ári damýynda Eýropanyń aıtarlyqtaı úles qosqandyǵy kúmánsiz. Bul oraıda atap aıtarlyǵy, álemdegi belgili ondaǵan ıntegrasııalyq modelderdiń arasyndaǵy eń tabysty ári sharyqtap damyǵany Eýroodaq bolyp tabylatyndyǵy da eshkimdi shúbálandyrmasa kerek.
Eń bastysy, álemdik ekonomıka men saıasatta onyń ózi basymdyq tanytyp, bedeli men kúsh-qýaty da nyǵaıa túsýde. Al, onyń búgingi tańda qol jetken jetistigi men baı tájirıbesi ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Parıjdegi “Parlink Consulting” konsaltıngtik kompanııasynyń basqarýshy-seriktesi Berlın Irıshevtiń “Eýroodaq: ıntegrasııalyq model tájirıbesi” atty jańa eńbeginde jan-jaqty zerttelgen. Ǵylymı jańa týyndynyń tusaýkeserine arnalǵan baspasóz máslıhatynda sóz alyp, óz pikirin bildirýshiler “bul eńbekte ıntegrasııalyq modeldiń kúrdeli evolıýsııalyq úrdisiniń eń ózekti kezeńderi qamtylyp, naqty sıpattalǵandyǵyn” atap kórsetti. Sóz reti kelgende aıta ketetin taǵy bir jáıt – bul eńbektiń elimizdiń ómirindegi eleýli oqıǵa – Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy dál bastalǵan tusta jaryq kórýiniń mańyzdy ekendigi sózsiz. Eýropanyń tóri – Parıjde uzaq jyldan beri turyp, jahandaný jaǵdaıynda Qazaqstan ekonomıkasyna basty nazar aýdaryp, bul baǵytta birqatar ǵylymı izdenisterimen tanymal bolǵan ǵalymnyń kezekti zertteýi de tereńdigimen, oı-túıininiń salmaqtylyǵymen erekshelenetindigi quptarlyq. “Eýropaǵa jol: ıntegrasııalyq model tájirıbesi” atty jınaqqa alǵysóz jazǵan Fransııa Ulttyq assambleıasy Eýropa isteri jónindegi komıtetiniń vıse-prezıdenti, depýtat T. Marıanı, Eýroodaq sarapshysy (Halyqaralyq qatynastar men strategııalyq ınstıtýty) L.Delkýr 600 betke jýyq, on eki bólimnen turatyn aýqymdy eńbektiń ornyqtylyǵyn baǵalaı bilgen. Sonymen qatar, bul kitapqa resenzııa jazǵan Reseı Ǵylym akademııasy Eýropa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, professor V.Fedorov pen elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ekonomıka ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri B.Qusaıynovtyń aıtýynsha, stýdentter úshin eńbektiń qajettiligi mol”. Shyn mánisinde de Berlın Irıshevtiń ǵylymı zertteýi – tek stýdent-jastar úshin ǵana emes, ekonomıster men ǵalymdar, saıasatkerler men jalpy kópshilik oqyrmandar úshin de qundylyǵy mol dúnıe. Avtordyń, ásirese, “ıntegrasııalyq modeldiń basty qundylyqtary ádette bir-birine qarama-qarsy qoıylatyn lıberalızm men sosıalızm bolyp tabylady”, degen túıinine qyzyǵýshylyq tanytylýda. Ǵalymnyń pikirinshe, Eýroodaqtyń ekonomıkasyna qundylyq pen turaqtylyqty qalyptastyratyn osy eki antıpodtyń dýalızmmen sheber úılesimi. Berlın Irıshevtiń oı-tolǵamdaryndaǵy konstrýktıvızm, daýly máselelerdiń sheshimin tabýdaǵy ymyraǵa kelý men konsensýs sheberligi saıasattyń, ıntegrasııalyq fılosofııa men mádenıettiń eń basty elementteri bolyp tabylady. Jańa ǵylymı týyndynyń eń úlken bólimi ortaq ekonomıkalyq keńistiktiń paıda bolýyna negiz bolǵan Eýroodaq mehanızmderi men ekonomıkalyq ınstıtýttaryna arnalyp, Eýroodaq qyzmetindegi erekshelikterdiń tereńine boılaıdy. Sala mamandarynyń aıtýynsha, avtordyń álemdik qarjy júıesiniń bolashaǵyna degen kózqarasy naqty tujyrymmen sabaqtastyrylǵan. Anyǵyraq aıtqanda, munda dollarlyq standarttan úshtaǵanǵa (eýro, dollar jáne ıýanǵa) qaraı jáne odan keıin aýmaqtyq ult ústi valıýtalar júıesi arqyly birtutas álemdik valıýtaǵa qaraı qadamdar bolmaq. – Meniń oıymsha, búgingi kún taqyrybyndaǵy bul másele – Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń álemdik strategııalyq asa mańyzdy, sarabdal usynysymen úılesim tabýda. Belgili bir memlekettiń ekonomıkasyna táýeldi valıýtaǵa turaqtanyp, soǵan baılanyp qalýdyń qajeti joq. Sondyqtan da Qazaqstan Prezıdentiniń kóterip otyrǵan máselesiniń mańyzy orasan zor jáne de jaqyn keleshekte Elbasynyń bul tujyrymy júzege asatyndyǵyna da senim artýǵa bolady. Qazirgi kezeńde dollardyń eńserilip, eýronyń qarqyn alýy ańǵarylýda. Qaıtkenmen de, bolashaqta álemdegi eshbir memleketke táýelsiz álemdik ortaq birtutas valıýtaǵa kóshý eń ornyqty sheshim bolmaq. Degenmen, onyń uzaq merzimge sozylatyn úderis bolýy da ábden múmkin, – deıdi ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Berlın Kenjetaıuly. Berlın Kenjetaıulynyń tujyrymdaýynsha, Eýroodaqtyń Ortalyq Azııa aýmaǵymen strategııalyq seriktestigindegi qıynshylyqtardy taldap, zertteýdiń qajettiligi mol. Onyń basty sebebi, quramynda jıyrma jeti eldi biriktirip, álemdegi eń úlgili odaqqa aınalyp otyrǵan Eýroodaq tájirıbesin úırenýdiń qandaı memleket úshin bolsa da paıdasy orasan ekendigi talas týdyrmasa kerek. Ǵalymnyń oı-túıini “Qazaqstan Eýroodaqta emes, Eýroodaqpen birge”. Al, endi búgingi kúnge deıin ıntegrasııalyq tıimdi ári qonymdy modelderdi izdestirip júrgen Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderi úshin, árıne, bul eńbektiń tıgizer paıdasy mol, bereri zor. Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Serik Ahanov ta bul pikirdi qoldaıtynyn aıtady. – Jańa ǵylymı zertteýdiń jaryq kórýi elimiz ómirindegi eleýli oqıǵa, meniń ózim bul eńbekti úlken yntamen oqyp shyqtym. Nazar aýdararlyǵy, munda bizdiń memleketimizdiń ekonomıkalyq damýyna arnalǵan birqatar qundy usynystar bar. Eýroodaqtyń óziniń aýqymdy jetistikteri, múmkindikteri shyn mánisinde de qyzyqtyrarlyq ekendigin jasyrýǵa bolmaıdy. Ortaq birtutas valıýta týraly Memleket basshysynyń salmaqty pikiri qalyń kópshilik úshin qoldaýǵa turarlyq, – deıdi Serik Ahanov. Eger qandaı da bir memlekettiń ekonomıkalyq ahýalynyń órkendeýi – sol eldiń basshylarynyń qabilet-qarymyna táýeldi desek, bul máselede de TMD elderi basshylarynyń da óz halqynyń jaqsy áleýeti úshin ymyraǵa kelýi kórikti keleshekke jol ashary sózsiz. Qoryta aıtqanda, turaqtylyq pen damýdy qalyptastyra otyryp, odaqtasa ómir súrý – jetistikke jeteleıtin týra jol.
Baqyt BALǴARINA,
Almaty.