Jaıylym jaıly janaıqaı

Qaraǵandy óńiriniń ejelgi bir shuraıly tóskeıi Jańaarqa ekeni belgili. Osy jaqqa saparǵa shyq­qan saıyn túrli-túrli túrlenis­ter­ge kóz úırengen. Kúnnen-kúnge ja­ńa­rý­la­ry kóp. Solaı bolǵanymen aıtpas­qa amal ne, súısinterligimen qatar, kúıinishtileri de bar. Kúı­i­nishtisi ne? Ol ózimiz baıqap, ań­ǵa­ryp júrgen, aýyl eńbekkerleri óki­nish-ókpesi zildeı mynadaı jáıt der edik. Tilge tıek etpegimiz de sol. Saryarqa men Betpaqdala ara­ly­ǵyndaǵy bul ulan-baıtaq óńir­diń ilgeri zamandaǵy keskin-kelbeti anaý bir jyldary ańǵarylyp qa­la­tyn. Bir-birine jalǵasqan bel-belesterdiń saýyryndaǵy dóńge­le­nip kókke kómkerilgen saıyn jazıra, syldyraı aqqan tunyq ózender men buralǵan sansyz bulaqtar ba­ıyrǵy beınesin elesteterlikteı-tin. Shóbi shúıgin, sýy káýsar ólke ási­rese, mal jaryqtyqqa jeruı­yq­taı bolǵandyǵy qalaı umytyl­syn. Ázirge qaımaǵy saqtalǵan keı tustarynan kezdesip qalar ory­n­dar sondaı. Biraq sırek ushyra­sa­dy, órisi tarylyp, seldirep ba­ra­dy. Aınaladaǵy tirshilik ataýly­nyń tabıǵatpen tamyrlas taǵdyry boljaýsyz kúıge ushyrap otyrýy syrdyń basy deýimizge bolady. Aıtty-aıtpady, qazir dala kór­kiniń, jer reńiniń kereǵar ózgerisi kóp. Keshe ǵana túgi qalyń topyraq erteńinde jutań. Bar janýar súı­sinip jaıylar qaraotty shetsiz-sheksiz alqaptar alashubarlanyp, áredik qana ushyrasýǵa aınalady. Kúnkórisi mal qamyna baılanysty jan qaıtsin. Kónterlilikpen qolda bardy talǵajaý etýge májbúr. Áıt­­pegende ata-baba ádetinshe jylqy ma, qoı ma, qaı-qaısysyn da shu­byrtyp, dáýlet kózine jaı­natýǵa árkim-aq qushtar. Buǵan deıin ólkeniń eń bir shal­ǵyny mol, jaıylymy keń qıy­ry Aqtúbekten Túgisken, Qy­zyljar, Sarysýǵa ulasyp jatatyn bolýshy edi. Bul kúnde basqa tus­tardy bylaı qoıǵanda, kezinde qu­ty túpsizdeı kórinetin osy aty­rap­ty taný qıyn. Úırenshikti sáni túlikterden góri endi kózge jıi shalynatyny dáý-dáý júk kólik­teri. О́zderi tótelep salyp alǵan qym-qıǵash dala joldarymen ersi­li-qarsyly júıtkip, aınalany shań­datyp, topyraqty burqyratyp jóńkiledi de jatady. Bulardyń kúndiz-túngi joryǵy ne deseńiz, qaýlap ashylyp jatqan ken kózderi baılyǵyn tasymaldaýǵa baılanys­ty aptyqqan qımyl. Qosh, odan áride ár tustan men­mundalaǵan kenishter kórine bas­taıdy. Jal-jal jotalary jalǵasa sozylyp jaılaý-jaıylymdarǵa, sha­byndyqtarǵa eminip, endep kirip alǵan. Jer-sý kóterilgen shań-tozańǵa kómilgen. Kómiri qazylyp, mysy arshylǵan tóńirek adam tú­gili mal jolaı almaıtyndaı astan-kesten. Bul da azdaı Atasýdan Jez­qazǵanǵa qaraı tartylǵan jer­asty qubyry ornyndaǵy orlar eki dúnıeni ádeıi bólgen shekaradaı mal-jandy ne ári, ne beri attat­paı­dy. Árıne, árkimniń sharýa qa­my bólek. Ken ıgerýshilerge buı­yr­ǵan qazynany qaıtkende alyp qalý kerek. Qalaı alynyp jatyr, qorshaǵan ortaǵa saldary qandaı bolady?! Baılyq býy bas aınal­dy­ryp turǵanda ol oılandyra qoı­yp júr me? Jergilikti jurt soǵan mazalanady. Jaýaby joq saýal bolyp turýyna qınalady. «Taýyna qaraı bulany» degendeı, bul jaq qashanda maldy bol­ǵan. Shúkir, qazir de solaı. Jer yńǵaıy, dástúrli kásip soǵan ıtermelep keledi. Úıir-úıir jylqy, otar-otar qoı ósirýshiler az emes. Búginde Jańaarqa aýdanynda 150 myń qoı men eshki, 55 myń iri qara, 29,5 myń jylqy bar dep eseptelse, osynyń basym bóligi atalǵan aımaq úlesinde. Múmkindikke qa­raı qarasyn kóbeıte berýge de umtylýshylar jetkilikti. Alaıda, túlikke korek tabıǵı jaıylym men shabyndyqty jyldan-jylǵa taryltqan kenishter qyspaǵy qaı­myq­tyryp, qınaıdy birazyn. Ja­qyn­da jylqysynyń eti men qy­myzy bal tatıtyn, qoıynyń quı­ryǵy qazandaı, salmaǵy taıyn­sha­daı ataqty Túgiskende bolǵany­myz­da aýyldaǵylardyń taǵy bir abyrjýyna tap bolyp qaldyq. Burynǵy Jáırem men Qarajal kenishteriniń, odan soń tap irgege kelip tirelgen, ıaǵnı nebári 20 jáne 30 shaqyrymdaǵy «Jomart», «Qa­mys­mola» ken kózderiniń mal ósi­rýge kedergisi azdaı, mańaıdan ta­ǵy bir ken kózi tabylypty. Ol da óndirilmek kórinedi. Solaı bola qal­ǵanda qalypqy sharýashylyq úr­disi odan beter buzylatyn­dy­ǵy­na qater úlken. Sondyqtan «Je­ńis» AQ dırektorlar keńesiniń tóraǵasy N. Isabekovtiń jaǵdaıdy tıisti oryndarǵa jaıǵanynan bas­qa amaly da joq. Asyl tuqymdy osy qoı sharýashylyǵynda 18 myń qoı, 1200 jylqy ósiriledi. Al jeke menshiktegi mal sany odan úsh ese kóp. Osynsha mal endi óristen tarylyp otyr. Munymen qosa «Shu­barkól», «Jaman Aıbattan» soń irgeles Eralıev selolyq okrýgi aýmaǵynda ashylǵan «Jalyn» kó­mir kenishiniń tóńiregindegi jer­diń jaıylymǵa jaramsyz etilý qaýpi de jurtty alańdatýda. Ási­rese, óz aıaǵymen alysqa jaıyla­tyn, shóp, sý talǵaıtyn jylqy ma­lyna óris tarylmaq. Sý demekshi, «Taza sý» baǵdarlamasy boıynsha Túgiskenge 2004 jáne 2005 jyl­dary qatarynan eki ret respýb­lıkalyq bıýdjetten qarjy bólin­se de osy kúnge deıin atalǵan aýyl aýyz sýǵa asa zárý. Aıta ketpeske bolmaıdy, biz qazba baılyǵyn paıdalanýshy­lar­dyń áńgimemizge arqaý máselege degen jaýapkershiligin, tabıǵatty qor­ǵaýǵa degen ynta-yqylasyn tıisti oryndardan bilmekke tyrysyp baqqanymyzben mardymdy jaýap estı almadyq. Bilý úshin jazbasha hat túsirilýi kerek eken, oǵan qaı­tarylatyn málimetterdi jınaqtaý­ǵa satylanǵan ruhsat alýy taǵy bar. Al aýyl sharýashylyǵy sala­syna jaýapty deıtin jandardyń aýyzba-aýyz áńgimede «solaıy solaı ǵoı» degenimen, máseleni kóte­rýge bara almaıtyny baıqalady. El ishi eńbekkerleri múddesine ja­nashyrlyq, qala berdi, qyzmettik mindet turǵysynan talapshyldyq osyndaıda kórinýge tıis emes pe! Qarap tursańyz, tabıǵattyń ózi osy ólkeni mal baǵylsyn, onyń asyly jylqy men qoı ósirilsin dep jaratqan sekildi. Áıtse de zaman zańdylyǵy óndiristi qosa da­my­týǵa oıystyrdy. Ýaqyt aǵymy­nan asyp ketý qıyn. Ken de kerek-aq bolar. Degenmen, onsyz da soń­ǵy ýaqytta qarashirigi azaıyp, sur topyraqty, sortań, shóleıt jerler jıileı bastaǵan ólkeniń aqyrǵy shuraıly da shyraıly qoınaý-qyr­tystaryn qoparyp, paıdaǵa asyr­ǵysyz, jaramsyz qylý jón be?! Arshylǵan jerdi qalpyna keltirý jónindegi ýaǵdalastyq kóp rette saqtalmaı, ashyq qalǵan kenishterden jel tursa kóteriler qara shań, qalyń tozań bylaı da ósimtal­dy­ǵy álsiz ósimdikter dúnıesin ba­syp, tunshyqtyra beretindigi óki­nish­ti. Tym bolmasa sony qalqa­laý­ǵa, bógesin bolatyndaı jan-ja­ǵynan jasyl jelek qorǵanyn ja­saýdyń qolǵa alynbaýyna nalıdy el ishi. Iá, aýyldaǵy sharýanyń beıneti, túıtkil máselesi azdaı, qazba baı­lyqty eshteńege alańdamaı as­ap qalýǵa asyǵýshylyq bir búıir­den qadalǵan tikenek bolyp tur. Tek mıneraldy shıkizatty bas-kóz­siz óndirýge negizdelgen ekonomıka qurylymynyń bolashaǵy kúmándi ekendigi talaı-talaı aıtylyp ta júr. Sheteldik ınvestorlarmen kez­desýde Elbasy bul máselege aı­ryqsha kóńil aýdarǵany málim. Bı­ylǵy Joldaýda mal sharýashylyǵy ónimderin jetkilikti óndirý jó­ninde tapsyrma da berildi. Jer qazynasy sheksiz emestigi, kómiri bolsyn, munaıy bolsyn, my­sy bolsyn bir kezde taýsyla­ty­ny anyq. Al uqypty paıdalansa keleshek urpaq qajetine de paı­da­sy tıeri haq. Sondyqtan birqatar elderdiń tabıǵı resýrstardy saq­taý úshin olardyń kózderin uzaq merzimge jaýyp tastaǵandary aıan. Basqasyn bylaı qoıǵanda, mal sha­rýashy­ly­ǵyna qolaıly óńirlerdi qorǵaýǵa sondaı tásil nege qol­dan­basqa, ja­ı­ylymdar men shabyn­dyq­tardy saq­taý týraly memlekettik baǵdar­la­ma qabyldansa tipten jaqsy bolar edi degenge saıady jergilikti turǵyndar pikiri. Aýyldyń mal baǵar jaǵdaıy bolsa turmysy jaman bolmaı­ty­nyn, eńsesi bıik otyraryn bilemiz. Qazirgi kúni de jumysy joq myń­daǵan aýyl turǵyndary qoldaǵy azyn-aýlaq maldyń arqasynda kún­derin kórýde. Orta jáne shaǵyn bıznesti órkendetýge naǵyz tyń orta sonda jatyr. О́kinishke qaraı, basqasyna qosa, sózimizde tuspal­dan­ǵandaı, kedergiler etekten tar­týy sol múmkindikke tusaý salýda. Sonyń saldarynan ózge emes, syrt­qa alaqan jaıýǵa bolmaıtyn eń qajet dúnıe – azyq-túlikke de suranshaq bolyp otyrýymyzdyń uıattyǵyn aıtyp jatyp qaıtemiz. Al aýylda turyp mal ustama­ǵannyń kúni kúıki. « Taıaqtyń eki ushy bar» demekshi, túlik tuıaǵyn túletýge yńǵaıly jerlerdi malshy qaýym nesibesinen jyrýdyń arty aýyr bolary aqıqat. Eshten kesh jaqsy degen. Aınalyp kelgende osynaý jáıt tereńirek oılandyra­tyn ýaqyt keldi degen úmitte aýyl jurty. Tilek te osy. Ken de kerek shyǵar, al mal she?.. deıdi olar. Ultymyzdyń ýyzy – aýyl bolsa, aýyl ýyzy mal ǵoı. Aıaly pa­nasy, asyraıtyn anasy – dala. On­daǵy jaıqalǵan jaıylym, shal­qy­ǵan shabyndyq. Tamyr-taǵdyry soǵan kelip tireledi. Al onyń qa­zirgi ahýaly «Alystan oılamaǵan, jaqynnan ýaıym tabady» degen sózdi oıǵa oraltady. Sonyń shyn­dyǵyn kezinde kózben kórdik emes pe. Tyń ıgerý naýqanynda ońdy-soldy jyrtylǵan jerlerdiń biraz bóligi ne egin salýǵa, ne mal ja­ıylymyna jaramaı, aramshóp qaý­lap qalǵandyǵy áli de kóz aldyda. Endi dalany dúbirletken óndiris oryndy-orynsyz kıligip, mal sha­rýa­shylyǵy tiregin tyqsyrýy my­nadaı. Jer asty baılyǵy – kennen jer ústi baılyǵy – maldyń nesi kem? Aýyl adamdaryna osy jaǵy túsiniksiz. Tirshilik koreginiń nári – jaıylymdardyń tarylyp bara jatýynyń eshkimdi alańdatpaı­ty­ny jandaryna batady. Aıqyn NESIPBAI. Qaraǵandy oblysy.