Adam quqyǵyn qorǵaý – órkenıetti eldiń mindeti­

Elimizdegi Adam quqyqtary jónindegi ýákil (Ombýdsmen) már­t­ebesi Konstıtýsııamyzda bekitildi. Naqtylaı aıtqanda, bı­lik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý ba­ǵytyndaǵy konstıtýsııalyq reformalar nátıjesinde ja­ńar­ǵan Ata Zańymyz boıynsha Parlament Senaty Prezıdenttiń usynýymen atalǵan ýákildi bes jyl merzimge saılaıdy já­ne ony qyzmetinen bosatady. Bul adam quqyqtary jáne bos­tan­dyqtarynyń ulttyq júıesin aıtarlyqtaı nyǵaıtýǵa múm­kin­dik beredi. 

Osy oraıda, biz Qazaqstandaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil Asqar ShÁKIROVPEN áńgimelesken edik. 

– Elimizdegi Ombýdsmen már­te­besiniń Konstıtýsııa boıynsha naqtylanýy onyń ke­le­shektegi qyzmetine qan­sha­lyq­ty áser etedi dep oılaısyz?

– Adam quqyqtary jónin­degi ýá­kil mártebesiniń Kons­tı­týsııada kórinis tabýy onyń be­delin kóterý ǵana emes, mem­le­kettegi jáne qoǵamdaǵy adam qu­qyǵy máseleleriniń ba­sym­dyǵyna nazar aýdarý bolyp tabylady. Sondaı-aq, bul má­sele Elbasymyzdyń «Bo­la­shaq­qa baǵdar: rýhanı jań­ǵy­­rý» baǵ­dar­lamalyq ma­qa­la­syn­da atap kór­setilgen mi­n­detter men ba­sym­dyqtarǵa sáıkes keledi.

Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń jańa mártebesi onyń qyzmetin retteıtin zańnamalyq bazany odan ári jetildirýge jol ashady. Sonymen birge, bul qa­dam adam quqyqtaryn qorǵaý já­ne qol­d­aýmen aınalysatyn ult­tyq me­kemelerdiń mártebesine qa­tys­ty qaǵıdalarǵa (Parıj qaǵı­da­lary) sáıkes ulttyq qu­qyq qor­ǵaý ınstıtýttary úshin qa­byl­dan­ǵan standarttardyń talaptaryna jaýap beredi.

– Asqar Orazalyuly, Adam quqyqtary jónindegi ýákil r­e­tinde sizdiń qolyńyzda el aza­­mat­­tarynyń quqyǵyn qor­ǵaý­ǵa qa­­tysty qandaı yqpal etý te­ti­gi bar?

– Ombýdsmenniń qyzmetindegi negizgi qural quqyq buzýshylyq isterdiń negizinde daıyndalyp, memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalarǵa joldanǵan hattar men usynystar bolyp tabylady. Máselen, mundaı hattar men usynystar Premer-Mınıstrge, Jo­ǵarǵy Sot Tóraǵasyna, mem­le­kettik organdardyń birin­shi basshylaryna jiberiledi. Jal­py, 2016 jyly tıisti oryn­dar­­ǵa joldanǵan hattar men usy­­nys­tarda penıtensıarlyq, me­­dı­sı­na­lyq-áleýmettik, bala­lar isi, ás­ker­ı jáne basqa da sa­lalardaǵy má­se­leler qam­tyl­dy. Ulttyq aldyn alý tetigi (UAT) sheńberinde 700-den asa ny­sanda bolyp, ondaǵy ju­mys­tarmen tanysý barysynda na­za­ry­myzǵa túsken jaǵdaıattar da ál­gi joldanǵan hattar men usy­nys­tarda kórsetilgenin aıta ke­t­eıin.

Bıylǵy jyldyń birinshi toq­sanynda 200-den astam ny­san­ǵa baryp, olardyń tynys-tir­shiligimen tanystyq. Sonyń ná­tı­jesinde birqatar usynymdar ázir­­lenip, olar tıisti memlekettik or­gandardyń qaraýyna jiberildi.

Sońǵy ýaqytta buqaralyq aq­­parat quraldary arqyly Jer kodeksine túzetýler engizýmen baı­lanysty ruqsat etilmegen mıtı­ng­ter, jumyspen qamtylmaǵan az­a­mattardy qarý­ly kúshterge sha­qyrý bastamasy, kóp balaly otbasylardy úıden shyǵarý, balalardy jaǵymsyz aqparattyq ortadan qorǵaý jáne taǵy bas­qa da máseleler boıynsha óz usta­ny­m­da­rymyzdy jarııa ettik.

– El azamattary kóbinese qan­daı máselelermen aryz­da­na­­dy?

– Bizge jyl saıyn 1500-ge jý­yq aryz túsedi. Olarda negizinen qoǵ­am ómiriniń barlyq salasyna qa­tysty máseleler qozǵalady. Naq­tylaı aıtqanda, olardyń ne­gizgi bóligi quqyq qorǵaý org­an­da­rynyń is-áreketterine (30%), sot sheshimderine (28%) jáne jer­gilikti bılik organdarynyń sa­­pasyz memlekettik qyzmetter kór­­se­­týine (16%) qatysty sha­ǵym­dar bolyp keledi.

– Qazirgi tańda Ombýdsmen me­kemesiniń qyzmetindegi qan­daı jetistikterdi atap óter edi­ńiz?

– Eń aldymen, Ombýdsmen me­kemesi memlekettik quqyqtyq júı­ede Ulttyq quqyq qorǵaý ınstıtýty bolyp tanyldy. Meniń kózqarasym boıynsha, biz­diń me­keme memleket pen qo­ǵam, mem­lekettik organdar men aza­mattyq sektor arasyndaǵy me­dıator qyzmetin tabysty atqaryp otyr. Osy oraıda, Adam qu­qyq­tary jónindegi ýákildiń ja­nyndaǵy úılestirýshi rólin at­qaratyn Ulttyq aldyn alý te­tigi qyzmetin de atap ótken ab­zal. Ult­tyq aldyn alý tetigi qyz­me­ti arqasynda sońǵy 3 jylda Qazaq­stan­daǵy 1688 jabyq mekemege esh ke­der­gi­siz monıtorıng júrgizildi.

Sondaı-aq, halyqaralyq qu­­qyq qorǵaý uıymdarymen yn­­tymaqtasa jumys isteý de jol­­ǵa qoıylǵan. Biz Ulttyq qu­­qyq qorǵaý mekemeleriniń (om­býd­­s­men­derdiń) Halyqaralyq úı­lestirý komıtetine múshe bol­dyq jáne onyń jelisiniń biri – Azııa-Tynyq muhıt forýmy sheńberinde belsendi jumys júrgizip otyrmyz. Halyqaralyq áriptestiktiń arqasynda bizdiń el jekelegen quqyq qorǵaý máse­le­lerinde resıpıent emes, do­nor bolyp keledi. Máselen, ot­ba­synda, mektepte já­ne qala­lyq ortada balalarǵa qa­­tysty zor­lyq-zombylyqqa qar­sy kúres boı­ynsha IýNISEF-pen bir­lesip ja­salǵan jobanyń ná­tı­jeleri bas­qa elderge paıdalaný úshin usynyldy.

– Elimizden tys jerlerde tu­ratyn azamattarymyzdyń qu­qyqtaryn qorǵaý máselesine baılanysty ne aıtasyz?

– Árıne, elimizden tys jerlerde júrgen qazaqstandyqtar da turaqty nazarymyzda. Olar da bizdiń qorǵaýymyzdyń obektisi bolyp tabylady. Men osy arada eki mysalǵa toqtala keteıin. Birinshisi – AQSh azamattary asyrap alǵan otandastarymyzdyń qazasymen baılanysty. Atalǵan qaıǵ­yly oqıǵa birqatar mańyzdy má­­­selelerdiń anyqtalýyna jol ashty. Bul jaǵdaılar biz­di mem­le­kettik organdarǵa, atap aıt­­­qan­da, Syrtqy ister mı­nı­str­li­gi men Bilim jáne ǵylym mı­nı­­strligine suraý salýǵa májbúr etti.

Tarata aıtar bolsaq, AQSh azamattary asyrap alǵan qa­zaq­stan­­dyq 6609 balanyń arasynan 673 bala boıynsha zańmen bel­gilengen asyrap alýshylar esepteri tús­pegeni, al 237 ba­la boı­ynsha tipti múldem aqpa­rat joq ekeni, ıaǵnı olardyń kon­sýl­dyq esepke alynbaǵany anyq­tal­dy. Qazirgi tańda osyǵan baı­la­nys­­ty tıisti esep pen baqylaý júr­gizilýde.

Taǵy bir jaıt – bizdiń burynǵy otandastarymyzdyń – qazir Reseı azamattarynyń Máskeýde zań­syz ustalyp, qanaýǵa tús­ke­nine jáne qatygez qarym-qaty­nas­qa tap bolǵanyna baılanys­ty Qazaqstan azamatynyń jaz­ǵan aryzyna qatysty. Bizdiń me­ke­memizdiń bastamasy boıyn­sha óza­ra quqyqtyq kómek kórsetý sheń­berinde eki eldiń quqyq qor­ǵaý organdary atalǵan aryzdaǵy derekterdi zertteýge kiristi. Sondaı-aq, men óz áriptesime – Reseı Ombýdsmenine qyzmettik hat jol­dadym. Ol qa­zir­gi ýaqytta is­ti sońyna deıin jet­kizý maq­sa­ty­men qajetti yq­pal­dasý amalda­ryn júrgizip jatyr.

– Siz óz qyzmetińizde qandaı sa­lalarǵa basymdyq beresiz?

– Biz kez kelgen áleýmettik, saıası, násildik, ulttyq jáne ózge de belgilerge baılanysty basym baǵyttardy belgilemeımiz. Ombýdsmen ınstıtýtynyń qyz­me­­ti saıasattandyrylmaǵan jáne mun­­d­aı úrdiske tartylýdyń qı­sy­ny joq.

Biz qoǵamnyń osal top­ta­ry­nyń, eń bastysy, balalardyń, áıel­­­der­diń jáne múgedekterdiń qu­­qyq­ta­ryn qamtamasyz etýge ba­sym­dyq be­­rip, olarǵa erekshe na­zar aý­da­ra­myz.

Qazaqstanda balalardyń qu­qyq­tary máselelerine erekshe kó­ńil bólinedi. Bilim jáne ǵylym mınıstriliginde Balalardyń qu­­qyq­­taryn qorǵaý komıteti bar. Byltyr Qazaqstanda Pre­zı­d­enttiń О́ki­mimen Bala quq­y­­ǵy jónindegi ýákil qyzmeti qu­ryldy. Adam qu­qy­q­­tary jó­nin­degi ýákil meke­me­­si bul jańa ınstıtýttyń qu­ryl­ǵan kúninen bas­tap maqsattar men mind­et­terdiń ortaq ekenin eskere otyryp, oǵan jan-jaqty qoldaý kó­r­­setip keledi. Sondaı-aq, bul ıns­tıtýt buryn bastalǵan jobalar sheńberindegi jumystarǵa atsalysýda.

– Qazirgi tańda elimizde Ba­la­­lar úılerin jabý úrdisi baı­q­a­­lý­da. Osyǵan qatysty sizdiń pi­kirińiz qandaı?

– Elimizde birqatar Bala­lar úı­leriniń óz jumysyn toq­ta­týy­na jetimder men ata-ana­sy­nyń qamqorlyǵynan shet qal­ǵan ba­­la­lardy otbasylaryna, ıaǵnı pat­­ronattyq tárbıeleý men qam­qor­lyqqa berý úrdisi bel­gi­li bir deń­geıde áserin tıgizip otyr. Má­selen, 2015-2016 jylda­ry pat­ronattyq tárbıeleý men qam­qor­lyqqa 1841 bala berildi. Ba­la­larǵa arnalǵan 48 mekeme-úı ja­byldy.

Alaıda, jetim jáne qaraýsyz qalǵan balalardy patronattyq tárbıeleý men qamqorlyqqa be­rý­diń de ózindik máseleleri bar. Naq­tylaı aıtqanda, joǵaryda kór­setilgen merzim ishinde atal­ǵan balalardyń arasynan 399-y keri qaıtaryldy. Bul – atalǵan sanattaǵy árbir tórtinshi bala ekin­shi ret jetimdikke tap bola­dy degen sóz. Bizdiń paıym­daý­y­myzsha, osy másele patro­nat­­tyq ata-analardy arnaıy oqytyp, daı­yndaý isiniń jolǵa qoı­yl­ma­­ǵandyǵynan týyndaýda. Al shetel­derde patronattyq ata-analardy daıyndaý mindettelgen. Bul tájirıbe bizdiń elimizge de engizilýi tıis dep oılaımyz.

Joǵaryda aıtylyp ótken jaǵ­daıattarǵa baılanysty men Pre­mer-Mınıstrge ashyq hat joldadym. Onda qajetti bazany qurmaı jáne qalyptasqan jaǵ­daı­dy esep­ke almastan Balalar úılerin ta­ratýdy tezdetý úrdisi túrli qıyn­dyq­tardy aldymyzǵa kóldeneń tar­týy múmkin degen pikirimdi bildirdim.

Jaqynda men Aqmola obl­ys­ynyń Aqkól qalasyndaǵy Balalar úıi­ne bardym. Biz­diń pikirimizshe, bul mekeme halyq­aralyq ól­shem­der­men qaraǵanda úlgili sanalady. On­daǵy ıgilikti isterdi, jaqsy tá­jirıbelerdi osy baǵytta qyzmet kór­setetin ózge de mekemelerge úl­gi retinde usynýǵa ábden bolady. Muny aıtyp otyrǵan sebebim, qa­zirgi ýa­qytta tájirıbesi mol, mamandary saqadaı-saı, ınfra­qu­rylymy qalyptasqan, qajetti talaptarǵa jaýap bere alatyn Balalar úı­le­ri jetim jáne qaraýsyz qalǵan ba­lalar úshin ana­ǵurlym senimdi oryn bolyp qal­yp otyr.

Aıta ketetin taǵy bir jaıt, ba­lany patronattyq tárbıeleýge alýda talap etiletin qajetti qu­jat­tardy ıelený tártibi bizde óte je­ńil. Tipten, ol Halyqqa qyz­­met kór­setý ortalyqtarynda re­­sim­­de­letin qarapaıym qu­jat­tar­dy alýdan da ońaı. Bul jaǵ­daı­dyń da óz kezeginde patro­nat­tyq ata-analar qataryna laı­yqsyz adam­dardyń enip ketýine jol ashaty­ny anyq.

Kelesi bir toqtala keter má­­­­sele, jaqynda Bilim já­ne ǵy­­­­lym vıse-mınıstri 40 paı­yz­ǵa jýyq ata-ana mektepke deı­ingi tárbıeleý daǵ­dysyn bil­­­meıtindigin, al olar­dyń 50 paı­yzy balalardyń fı­zıo­lo­gııalyq damý má­se­le­le­ri­­nen habarsyzdyǵyn aıt­­ty. Bul má­li­met­te bizdi alań­dat­paı qoı­maı­dy.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan»